58. Lidáw

kinalit na tinampoNabati mo na ada an istorya manungod sadto na naghapot sa sayo na bookstore, kun diin na pasilyo nakabutang an Love in the Time of Cholera. Bagaw nganyan san tindera, sarihon sa medical section. Bagaw san nag-istorya, kaipohan man nganyan sin mga tindera sin sugad sini an diyo na kaaraman manungod san kanira tinda. Tama man ada. Hanggan sa sayo na punto. Kay bihira ada an tawo na maaadman intero o mayoridad san kanira tinda. An solusyon niyan, impormasyon sa kompyuter na pagkokonsultahon hamok kun may kopya, kun hain na pasilyo, kun tagpira, etc.

Haros sugad sini an nasarihan ko san hanapon ko an sayo na kanta na nabati ko sa radyo. Naruyagan ko an tono, na di’ ko aram kun nano an titulo o kun sin’o an nagkanta. Sa tindahan sin musika na kinadto ko, naghapot ako. Nano nganyan na kanta? Nano an tono? Di’ hiniyum-hiyom ko. Diri nganyan nira aram. Badi desintunado an pagkahiyom ko. Hanggan sa mag-imod ako sin sine, an Nell (1994) ni Jodie Foster. Sayo ini na kanta san mga soundtrack. Hinulat ko hanggan sa kredito san pelikula, kun diin nakasurat an manungod sa kanta:

Titulo: Crazy
Nagsurat: Willie Nelson
Nagkanta: Patsy Cline
Taon: 1961

Dara ini na kinaadman, san makatyempo, bunalik ako didto sa tindahan, na mayon sin cassette na Patsy Cline 20 Greatest Songs. Kanta man ngay’an ini sa Coalminer’s Daughter (1980), na may parte manungod kun Patsy Cline, maski an sentro san istorya, si Loretta Lynn (kaurupod sira Sissy Spacek, Tommy Lee Jones, nan depunto Levon Helm san The Band). Maski adik ako sa sine, kun diri ada san radyo, di’ ko madidiskubre o maruruyagan ini na kanta. An direktor ngay’an san duwa na sine, pareho si Michael Apted.

_________

Sa Bulusanon, kapáy an tawo na di’ nasasabutan an desisyon o pangiwa-kiwa. Kun iba na, an termino, ma’o ini: lidáw. Kun bagay na di’ nasasabutan, an termino, maburong, na pwede man gamiton sa tawo. An tawo na lidaw, di’ man inseseryoso o inlalauman. Mahod ngani, inyuyuga-yuga. An himo sin tawo na sugad sini, kun matanos, kinangalasan; kun may diperensya, inaako.

May tawo na sa pag-imod, di’ man lidaw, maski an himo, maburong, o sa maburong. Di’ man ini sa pagpili sin pangarasaw’on, na dahil sa hitsura san sayo sa duwa, nasasabi san iba na ‘love is blind’. Kundi sa pagpili halimbawa sin mamumuno sa komunidad, maski probado na na makalit o kriminal o maluya mamuno, o daghanon na sira. Mala san pinili, kay an diyo na pinatrabaho na tinampo (retrato, kuwa sa Kabugawan), katipak hamok an nasemento, nan kautod hamok an naabot, maski dako an kwarta na nagasto, na kun iba na utang na babayadan san tawo. Maburong man na sugad sin normal ini sa kanira.

Sugad sin buwitre na pinabantay sin mga bag’o tarihon, pinalayas san matimalahan na ruyag sini an mga tari pagkutim-kutimon. An pinangtukal, an halo, kalabidong, nan san agwason, na kun diri harab-harabon, buntulon. Kay an nagsurunod puro man makalit o kriminal o maluya, bagaw, ‘Mayad pa sadto san panahon ni Buwitre’ na nauli sa ‘Si Buwitre man gihapon an timayadi na naging presidente…’.

Niyan kay minatay na an ama, preparado na magkandidato an dyunyor na buwitre. Kun manggana, badi an uunahon sini, an pagpalubong na sugad sin sa hade san binis’ang na bangkay san ama na buwitre. Badi maghihiribi an mga tawo, sa dako na pagbasol na tinalkas ini sa pwesto. Masunod, babag-uhon an mga nakasurat sa mga libro manungod sa historya. Mabibilog an istorya na lidáw, sa arasod na panurat sin mga ‘mayád’ na tawo.

Irás

iras Tinanom ini na mahod naiimod sa kudál, kaarabay san iba pa na tadlok nan ikurudal. An diri pamilyar, mangingirhat sini sa ngaran pa hamok: irás. Sa mga Bulusanón, labi an daan na henerasyon, arám na an irás, di’ man inlilikayan na sugád halimbawa san lingatong o dapaw, o an ingás. Diri ini makatol o nakapangatol. An gamit sini, an talagud-tagod san dahon na pwede ada panglinig sin kahoy o gahinan, kun matiyaga hamok magtunas sini sin daghan na dahon. Kaya kun iba na, an gahoy sini, liha.

An ungod na makaiiras, an katól san lngatong nan san dapaw, halimbawa san patóng o kogon, na kun diri nakapanglabak tulos, nakaranggos sa panit kun nasasagrap ini. An duga hali sa dahon san ingás, giya man sin pagkasaramad sin panit na sugad sin nuka o samád na diri nalalalam.

Mayon man sin tawo na makaiiras, kun halimbawa namirit maski pira na pagsayum’i. May hitsura na makaiiras, may ugali man na makaiiras. Nano an irás o pagkairás? Ini an pamati sin pagkaungis o kawad’an nag’ud sin pagkaruyag, o an bagaw ada sa Ingles, irascible appetition.

Sugád sini na sa retrato, daghan pa dini sa Bulusán an irás. Ma’o man an makaiiras. Badi ma’o man sa iba na lugar, maski wara irás may makaiiras. Dini, bagaw san nairas, ‘Eh, pakaiiras daw sinih!’ Insasabi ini, myentras na nagwawaradág-wadág, o nagkukumpag.

An lalaki sa semento

rizalKinaandan na niya an pag-oro’ingkod sa palhugan san balay nira, na sa sirong buhi hamok an mga baktin nan san kamanukan. Kun may nalabay na babaye, mahod nanghihiwod siya, basi mangkaluwas an mga natutuda na maskula sa kaniya braso nan sugbong. Haros pirmi siya huba sin bado, kaya reparuhon man an mga tatu niya sin agila nan sin halas; mga panumduman san panahon niya sa Hawaii.

Kun wara nautadlan na iba, nagkukuti-kuti siya san kaniya bigote, nagdudumdom san panahon na popularon siya bilang kampeon san kinab’an…

‘Buenos dias’, bagaw san boses sa maluway na pagsurumaton. Nginarat siya sini kay, pwera san lengguwahe na malin Chavacano, hali sa kaabay niya an boses, maski wara man siya sin kaupod o natan’aw na nagkanhi.

‘Huh! Kinsa ka? Unsay gintrabaho nimo diri?’, bagaw niya na nagbibiyaw na sin right hook. ‘Special offer? Diri ako mabakal. Hali na dini kay kun diri…’

‘Carracoles’, bagaw san lalaki na nakapustura. ‘Di’ man ako nagpapatinda. Sugad san sayo na taon, nakibagat man hamok ako sa imo… Akay iba na ini na balay mo…? Hain si Jinkee nan si Chavit?’

‘Nakibagat gihapon? San sayo na taon?’, bagaw niya na naburungan. ‘Iba na balay?  Ma’o man ha’k ini an balay ko, wa’ man sin iba… Asawa, may iba pa ako, sadto… he he he…’

‘Hijo de…’, bagaw san lalaki na malin nakareparo san lunuwas sa hiwa niya, kaya wara na padagusa. ‘Ah, eh, pag-istoryahan ta na hamok an imo pagboksing… Kan’o baya an sunod mo na laban?’ Hmm?’

‘Laban?’, bagaw niya. ‘Ah, sa ku’an… maski kan’o, maski sin’o, payt ako… Kun gusto pa ni Choi, o ni Boza, maski sa Pagadian Cockpit, payt!’

‘Ah, okey. Nano, ungod an balita na may plano ka magkandidato? Sa 2016? Hmm?’

‘Ah, san nakaagi pa hamok na Mayo, diyo pa ako manggana, pito ha’k na boto an dipirisinsya…’, nan tunapak pa siya sa panganugon. ‘Di’ na ako mahulat sin 2016, otro taon, payt gihapon ako sini na inkomun… he he he.  Nano, maluya?’

‘Inkomu… Simberguenza. Aw, panabot ko, pagka-presidente san Pilipinas…?’

‘Prisidinti?  Mabuhay ang prisidinti! Tinagan baga ako sadto sin medalya san magsampyon ako?’

‘Kay sin’o ka baya? Diri ikaw si Pacquiao?’

‘Pacquiao? Si Lando ‘ni… Lando Nabariti… Ikaw? Sin’o ka?’, bagaw gihapon niya, na nagpapadayag na naman san kumo.

‘Di’ mo na nadumduman? Ako si Rizal. Bertdey ko baga niyan…?’

‘Rizal? Pisti. Ayaw, sin kabinuang-buang. Si Rizal aram ko, minatay na yun, nasa monumento na ngani… Uli na sa iyo, kay badi…’, nan tunugbos na si Lando, nagbibiyaw na nag’ud sin latob.

‘Jesus Maria y Josep!’, bagaw ni Rizal, na bigla na nawara.

Kalayo!

kalayoSan makaaram nganyan paggamit sin kalayo, nabag’o an buhay san kadaanan na tawo. Nakaaram siya pag-aro-aro, pagbaga sin lansang basi mahimo na armas o gamit, nan paghimo barabad basi makahimo sin suna kun gab’i.

Dini sa Pilipinas, an tag’ok san gwardya sibil na ‘fuego!’, na bo’ot nganyan sabihon, kalayo!, punukaw sin isog na nagtuturog sa daghan na Katipunero, na unamak sa rebolusyon ni Bonifacio.

Mayad ngani kay diri kalayo an hinimuan sin monumento, kundi an Pilipino na natumba matapos yadto na tag’ok. Binutang pa siya sa posporo, sa semento, sa piso, nan nginaran sa daghan na parke nan tinampo.

Hali kun Bonifacio, may nag-arayo pa sin kalayo. An iba lehitimo ada na barabad an pangaipo. Mayon man sin nakasubsubon hamok. Sa kadaghan san kalayo na naamak, hanggan niyan, daghanon an tap’ong nan sunog na padagos an raba-raba, na an napápapâ mantä, an mga sendensya sadto na Pilipino.

Sa tindahan ni Roking

Nagkukuti-kuti san kolo san siki niya si Er-er, didto sa tindahan ni Roking. Kahampang niya si Piswit, nagbubugnot san buhok san irong. Mamangno, may nalabay na pira na lalaki, na may mga saklay na bag, nan mga bitbit sa kamot. ‘Special offer po, Misis. Bagong produkto po, ang bagong-bagong New Tide. Mas maputi, parang kinula nang dalawang beses… Kumuha na kayo…’

Natan’aw na kunuwa an tindhan sa luyo na tinampo, kaya kunuwa man si Roking. ‘Mga taga-saan po kayo, Mister?’, hapot niya.

‘A, dyan po sa Bascaran, malapit sa Daraga… Bikolano man po…’

‘Ay, na diyablo!’, bagaw ni Roking na nagduduhal san bayad. ‘Panabot ko sa iyo, tagadurho san Atimonan…’ Wara na man pagsugpon an lalaki, na hunali na.

Grabe an tinawa ni Er-er. Tunupra sa ingod, nan bagaw, ‘Ha ha ha. San arin yadto, bagaw, maski diri ikula. Niyan, sugad sin duwa kabeses pagkulaha. Ha ha ha. Tagaluga pa…’

‘San arin ngani yadto’, sugpon ni Piswit. ‘Maskuladuhon nan daghanon an tatu…, an patinda munyika’

‘Kay diri uya ka san may magpabakal man dini sin sigarilyo, na san bakalan, pinadayag na man an inpapabakal na insyurans, kay kun mahapdos nganyan sa kapanigalrilyo…’

‘Pero’, bagaw ni Piswit, ‘di’anis niyan, kay pwede ka magreklamo kun di’ ka kumbinsido san produkto… Bagaw sa tibi, gahuyan mo an kol…’

‘Kolsenter’, sugpon ni Er-er. ‘Kaya baga niyan, sige an praraktis sin pambihira na Ingles, kay namag-araplay do’n? Umaplay ka man!’

‘Mga aplay mo man…’, bagaw ni Piswit. ‘Ma’d kun diri an namaggahoy kuno do’n, mga hali sa iba na nasyon, mga islangon…’

‘Aw, syempre, kay dini nganyan, barato an sweldo. An reklamo sa telepono sa Amerika, pakanhi sa Pilipinas. Ma’o man an sa mga bangko. Nan sin iba pa na produkto…’

‘Malin ma’o man sa iba na nasyon, sugad san India. Didto man ngay’an an mga gahoy manungod sa kompyuter. Pero mayon man sin mga nasa China, na an tawo pa gihapon, Pilipino, kay diri dilot…’

‘Tsk’, bagaw ni Er-er. ‘Malin mayon man san sa mga maluya an bo’ot, kun gusto maghinudas… napakadto man nganyan an gahoy sa Pakistan. ‘

‘Ma’o?’

‘Oo. Para kay namagngalas nganyan, kay an una na hapot, kun maaram nganyan magpadalagan sin trak…’

Nangahka si Piswit. ‘Di’ ako sun nakasabot. Arin baya an mayad, an tawas o an Riksonah?’

‘Pareho yun’, bagaw ni Er-er. ‘Kun di’ ka magtaga-karigos, di’ yun mabaya sa imo na anghel mo…’

‘Salbakut’ ini’, bagaw ni Piswit.

Paghingisda

Paraisda si Inoy Puken, do’on sa Danaw. May taon siya na sarap, may pahulad pa na banwit. Narereparo sin sayo man na paraisda, si Inoy Bukoy, na bag’o mag-uli si Inoy Puken pagkahapon, hinihingisda na ngon’a niya an kaniya nadakop. Hinahali niya an bituka nan san hasang, hinihingiskisan, nan inu’utdan an mga balidbid, sa tangpi mismo san Danaw. Kaya mahod nauuna na pag-uli si Inoy Bukoy.

Sa kanira balay, namunlaw na siya diretso sa gripo sa luwas. Pagkaraon, mahod an pinipingganan niya, an taklob san kaldero.

Maski ada nagngangalas, di’ na’k inrereparo si Inoy Puken san asawa niya.

Mayad ngani.

Kay an ideya sini na ugali ni Inoy Puken, malin nakuwa man niya sa ugali san asawa, na sa pagturog, kaabay an orinola.

57. (An nagbubugnot paibaba)

gravitySan saday pa siya, naruyagon siya mag-imod san mga buradol na naglalayog, gapot hamok sa tabid. Unirog man siya. Hunimo siya sin sinapi-sapi na may tabid na pisu, nan pinalayog sa pasakay. Malayugon an buradol niya. Hinigot an tabid sa kudal. Sunakat siya sa madre de kakaw, nan lunumpat. Mala kay diretsuhon siya sa lab-ugan san karabaw, nakimay pa an sayo niya na braso.

Maski makulog an lawas nan wara paka-uyag, an nasa isip ugaring niya, an pagturaw: Akay naradag siya, diri sugad san buradol? Dara niya ini hasta sa uma. San may labayan siya na layog na lubi, yinango niya. Sa isip niya, ‘San arin yadto, malin di’ pa man ini sugad sini ka’taas. Niyan, sugad na sin inbubugnot paitaas…’ Mamangno, nahagrapas an uga na palwa. Kun wara siya pakalikay, lugtok nag’ud siya.

‘Grabiti’, bagaw ni Mr. Lugmao. ‘Ma’o ini an pwersa na nagpaparani sin duwa na bagay.  Kun nasa itaas, pakanhi an bugnot sa ingod…paibaba’. Nagngalas naman siya. Kun namutang na diri niya gusto an hitsura sin tawo o bagay, diri siya narani. Wara ini grabiti?

San magpadagos siya pag-iskwela, bagaw ni Miss Camara, mayad siya sa klase, para nganyan kay nagpaparapalya siya, kaya nahababa an marka niya. Naisip niya, na pwede man, an sayo na ngaran san grabiti, budlay o hugak. Kaya pinarang’an niya.

An paranga niya, nadara niya hanggan sa trabaho, kaya nareparo san iba na malaksi nganyan an kaniya pag-asenso. Mamangno, may nabati na huruding-huding na may inhihimo nganyan siya na diri di’anis. Nakaabot ini sa manedyer, kaya nahali siya sa trabaho. Bagaw naman niya, an grabiti ngay’an, pwede man na awa.

Natanom sa isip niya na maski nano na paghingoha, inutil man kun an pamati’an, an pakaraot. Kaya hinimo man niya ini sa iba, hasta sa kaniya mga kaugos nan paryentes. Basi, umabante, pwede man tungtungan an iba. Kaya, nagkawarara an mga nagtiwala kaniya. Nagsolo-solo siya. Makwarta, pero wara naruyag. Niyan niya nasabutan, na an kamunduan, nakabugnot man paibaba, sugad sin grabiti.

An mundo niya, sinari niya pagbulunga sa pag-inom, hanggan sa siya mamatay. San in-tutunton na an lawas niya sa ukad, nagdudungaw an naglalayaw-layaw niya na kalag. An sayo niya na realisasyon, na an kamatayon, pwede man maging dahilan san pagdara sa ibaba, sugad sin grabiti.

______________

Titulo: Gravity
Tono nan liriko: John Mayer
Nagkanta: John Mayer
Taon: 2006

Pambihira na kanta sa bitad na blues na may di’anis na melodiya, hali sa album na Continuum. An halip’ot na liriko, malin sinentro sa akap, sayo na ugali na nakabugnot paibaba (...twice as much ain’t twice as good…). Malin wara man sini sin kapareho na termino sa Bulusanon, pwera san nagka-urunabi na pwede man na kahulugan, na namagbugnot pairarom.