Pagkahapon

pagkahaponDiri intero na luhà, dara sin kamunduan; may luhà sin kaogmahan.
Diri intero na dangga dahil sa kapaglanan; may dangga dahil sa kasal’an.
Diri intero na dulóm dara sin kahapunon; maski an madlos, mahód naturaok kun panirúm-sirom.

Advertisements

An sayô pa na paratanom

paratanomDi’ man tuyo ni Celso an pakibagat kun Pael. Nakatupar hamok na dini sa dalan papasakay, nalalabayan an balay nira Inoy Godo, na ama ni Pael. San sayo pa kahapon, nabati na niya an pag-uli ni Pael, hali sa Manila. Malin kinse anyos na man tuna na puma-syudad ini na ‘laki. Niyan hamok pag-uli.

San nasa syudad siya, bihira an maaram san kamutangan ni Pael; pwera ada kura Inoy Godo. Bagaw san iba, nakasulod siya sin pabrika. May nagsugad man na unabrod siya.

Maski diri mainistorya, nareparo kura Inoy Godo na malin mayad man an namutangan ni Pael, kay di’ man sira naimudan sin pagkahaghag o nabatian sin paghagayhay. Nakapahingayad pa ngani san kanira balay. Nabati man na may nagprenda sin sadiri kura Inoy Godo. Syempre, an kwarta, hali kun Pael.

Mamangno, nanotisyahan nira na naaksidente nganyan si Pael sa trabaho. Nagkadali pa-Manila sira Inoy Godo. Pagbalik, naadman nira na mayad na man si Pael, para kay di’ na makabalik sa trabaho dahil san pagkaaksidente. Pero nganyan, dako an makukubra hali sa kumpaniya.

Niyan, uya si Pael, kahampang ni Celso. Galat si Celso san pangumusta. Sa pira kataon nira na diri pagbagat, daghan ada an mapag-istoryahan nira, ipuruno sa taon batog san magkadungan-dungan sira na saragday pa, nag-iriskwela hanggan hayskul, nan niyan. Dako an iniba san hitsura ni Pael; malin tunaba nan tunayunas an pamanit.

‘Aw, nano, Pael, kumusta? Mayad kay nakadalapuyaw ka dini sa Bulusan…’, bagaw ni Celso na nagkakaraw-karaw. Inpadayag kunta niya an kaniya kamot sa pag-abrasa, para kay wara man batuna ni Pael. Sa isip ni Celso, badi apektado an braso san aksidente; si’apo yun.

‘Aw, mayad… Buhay pa…’, bagaw ni Pael, na sugad sin diri pareho an baskog san pakibagat san kun Celso.

‘Hain an pamilya mo? Mga uya man? Pira an bata mo?’, padagos ni Celso na diri hamok inbale an maturutapsi na simbag ni Pael.

‘Hmh, wara man ako pamilya… wara pakalalam sin katrabaho. Bagaw ko sadto pan’o, habo ako mag-uma. Diri para sa ako an pagtanom. Kaya ako punasyudad. Kaya ngani maski kunay, nag-ayo ako sin danon…’ Nautod an insasabi ni Pael, nan unimod sa harayo.

Naglalakaw si Celso pakadto sa kaniya in-uuma. Unom na layhon na nabilin san kanira magurang, na binarayaan na man san kaniya mga kamanghod. Ma’o ini an kaniya in-aataman oro-adlaw; an kaniya opisina na insusuludan maski pista opisyal. Ma’o ini an nagpapakaon sa kaniya pamilya, nan inkukuwaan nira pangyamit nan iba pa na pang-oro-adlaw. Ma’o ini an kanira kabuhayan—an pagtanom.

Maski diri ini nakasurumaton, may mga reglamento man ini na ingod na dapat sunudon. May mga panahon sa pagtanom na diri angay iugsod. San magban’o si Pael sin idaragdag sa gastuhon paghali, tyempo man yadto sin pagsabwag nira. Kun maibanan an tagama niya sa gahi, maaatraso an kanira pagtanom, nan an masurunod pa na ubrahon. Dahil sini, nasayum’an niya si Pael.

Naunabi ini ni Pael kangina, na sugad sin nagsusudya. Ambot kun may iba pa na nadumutan si Pael. Badi an diri niya pagpahudam sin salbatana sayô na beses san saragday pa sira. Badi an pagsumat niya sa ina san si Pael punalya sa klase. Badi an pagkaruyag kaniya san asawa niya niyan, san panahon na naruyag man sini si Pael.

Mayad man an pagpaaram niya kun Pael. Sadto, habo ni Pael magtanom. Niyan, maski diri sini na resulta san aksidente, mabubuhay si Pael, na diri na kaipuhan magtanom. Sa isip niya, nareparo niya an gub’at sa bo’ot na dara pa ni Pael hasta niyan. Napapiriting-piting hamok siya sa nareparuhan. ‘Bagaw ko kaniya, habo magtanom. Hasta niyan, sige pa man an tanom…’

55. An inhirimo ta san tagsudáng

piriknikPakahali san anihan, limpyado an pasakay. Wara pa sin patubi, kaya mamará an layhon. Kaya an pasakay, di’anis na uyagan. Nag-uurunot sa uhot, maski pagkagab’i mangatol sa higdaan. Di’anis man na buradolan an pasakay, kay wara sin ulang sa sudo san hangin, nan wara sin daghan na sasab’itan an tabid. Maski an karabaw, malin nagbabakasyon man kun tagsudang. Luru-lab’og hamok siya, maluway an ngupa-ngupa sin gabon, maluway man an lapnit san ikog sa mga langaw na nagsasawong-sawong.

Popular na kadtuan an salog, maski san di’ pa nababati an termino na turismo. Malin kun tagsudang, nagkakaburukadan an daghanon ngay’an na labahan. Mala an kahalab’an san salog kun adlaw, napinagukpok hamok san mga palo sa bado. Taod-taod, tapan sa mga tinanom sa piliw an mga hinalayhay na inpapamara, nan san mga kinula. Diri harayo, an karigusan san kabataan, kun diin may luksuhan nan rirupan. Bation an tarag’ok nan kurutamba. An ikararigos san kabataan, haros kadungan san sa kababayen’an. Kay an kabataan, kaupod san ina o kamanghod na daraga; badi parauto san linabhan. An kalalakin’an, naluwoy na tihahapon; kun human na an ralaba nan kurutamba, nan suru-silensyo na an karigusan. Sa mga magsosoltero, mahod nalalabayan pa an sinupa na ugbos sin biyawas nan san labaha.

Halagba an adlaw kun tagsudang. Malin natataod-taod diyo an panirum-sirom, nan an uruyag nan haralyaw, nahuru-halaba man, hasta na mag-ikakatutnga. Ini an panahon sin pagsurugpon sin mga iristorya na nautod, o an paghulit san mga dati na na iristorya, maski badi may kulang o may sobra. Dini sini na iristorya, kun mabinati an kasaragdangayan, natutungkusan an mga termino, paagi, inagi-agi, ginikanan, kagamitan, pagtubod, nan kinaandan.

Maogma an mga magurang na tiripon an pamilya sa balay. Sa likuran sini, an panan’aw nira sa maabot na pagbatog gihapon san iriskwela, an pagbatog man san tag-uran. Kaya kun tagsudang, pinasimanggadan san mga ama an pagkalap sin daghan na tadlok o patong, basi madelihensyahan. Parte san inani, parauso; nan parte man an ipabarakal. Manguwa sin anahaw, basi mahingayad an kuguhan. Kun kaya pa, basi pa kun mahingayad man an kudal. Tutukalan an nabugto na higot san karabaw. Hihingayadon man an arado, an yugo nan san surod. Tatangbulan an sadok, hahasaon an asadol.

An ina, huhurunon an kabataan, labi an mga babaye nan duru-daraga, na danunan siya pangagsa, basi may dagdag na delihensya, ibarakal nganyan sin notbuk. Sa saod, magtatagasikop siya sin di’anis na bado, basi pag-entra san klase, may bag’o man na sul’ot an kaniya kabataan, labi ini na mabatog pa hamok sa una na grado.

Daghan na kaogmahan an dara san tagsudang; kaogmahan nan di’anis na mga panumduman. Sa pagsari sini, haros ma’o na man ini an selebrasyon san tagsudang. Pag-abot san tag-uran, kun mangyari man na ngana kakusog nan kapinit, may di’anis na pagdudumdumon, nan paghuhulaton gihapon, maski an maabot, di’ na man pareho san unagi na tagsudang.

Titulo: The things we did last summer
Liriko: Jule Styne
Tono: Sammy Cahn
Taon: 1946
Nagkanta: Jo Stafford

Talambuhay sin buwà

doblepreso copyUna nganyan, an pagmasid. Nabilog an pagmaw’ot na makaptan maski nano an mangyari. Sinagunson an ka’laba san kudal sa paghanap sin surutan, o tungtungan basi makapaluyo. Inimod kun may kahoy sa harani basi masakat nan hali didto, maglukso. San wara naagihan, hinimo sa isip an kapareho san natatan’aw. Inirog an pangiwa-kiwa na naiimod sa luyo; an panuru-surmaton, an pagbado-bado.

May nakareparo san pagkakahitsura sini nan sadto. Arin baya nganyan sini an ungod? Wara siya ka’mutang. Basi mapagtakpan, an saday na pagmaw’ot unabot pa sa hararom na kasal’an.

Sinari niya an pagluwas-luwas, pagpaimod, pagpatala. Ambot kun akay, sugad sin may anino na maraot na pirmi kabungyod, o amyong niya na diri di’anis. Pirmi siya inkakadulagan, imbes na iupod. Sugad sin pagkaon na masiram paghungit, na may tayam na bilin sa dila. Sugad sin bisti na may digta. O hapot na diri nasisimbag, na nasisilhag sa kaniya mata,

Malin hubog na naglakaw siya; aburido na nabuburungan nan nadidisganar. Sa sayo na lugar, sa irarom san ingod, may nabagat siya na bagaw mga kapareho niya. Sinikop niya an sulod, na may manglain-lain na hitsura sin pagpahubog, na may hararakhak na malin sa di’ man maogma. Pahali na siya san may pumugol kaniya. Nagpirit siya paghulpos basi makadulag, kabungyod an tag’ok sa kaniya: ‘Wara ka man kadtuan! Makadulag ka, pero di’ ka makaluok! Aram mo kun sin’o ka; kun nano ka! Ikaw mismo an pasakit sa imo!’ nan inparatinaw’an siya sa kaniya pagdulag. Nakaabot siya sa sayo na angpas, na san dungawon niya, diri hadok an namatian niya, kundi pangagda, pagpadagos sa pwerta sin balay na madulom.

Tribya: Sa sine, binuhay ini sa karakter nira Buffalo Bill (The Silence of the Lambs, 1991), Tom Ripley (The Talented Mr. Ripley, 1999), nan Jack Saunders (Deceived, 1991).

 

54. Sadáy na pakpák

maya

Inpaparayango niya an iba na tamsi: an banóg, tarikrik, nagâ, uwák, agila, kalaw, talalabong, maski an sayáw. Gusto niya irugon an kaharayo nan kahataas san mga lupád sini—habang naghahapon siya sa kudal na bala, o sa halayhayan.

Inkakarkolo niya, kun sugad sini an kaniya lupad, mas maruruyag kaniya an kada makaimod. Inisip pa niya, sa kadi’anis san kaniya itso, sa katin’is san kaniya boses, ma’o na hamok ini an kulang kaniya—an lupad na pambihira.

Sinari niya maglupad sin harayo. Wara pa sa katung’anan, kinapoy na siya. Kaya hunugdon siya sa tiharanii na sanga na natan’aw, nan namunay. Sinari niya maglupad sin hataas. Pagsudo san hangin, nadara siya. Wara nahimo an makaskas na kupay-kupay san kaniya saragday na pakpak.

Di’ man intutuyo na an nahugpaan niya, gutok sin naglalab’og na karabaw. Nginarat pa siya san umunga an karabaw, nan nasabutan niya an gusto sabihon. ‘Salamat san paghugdon mo sa ako gutok. Awat ko na ini inmamaw’ot. Sa katatan’aw sa imo, pamati ko ikaw na an pinakamagayon na tamsi; sa tindog, sa itso, nan sa kadiánis san huni…’

Sadto hamok kamangnui san saday na tamsi, na may naruruyag ngay’an kaniya. Dahil hababa hamok an kaniya lupad, mas narereparo siya; diri yadto na harataason an lupad na pahanga na mahitsuraan. Kay yadto sa itaas an kaniya pag-imod, di’ na siya nakapangalag-kalag sin iba na tan’awon.

________________________

Titulo: Little Wing
Nagsurat: Jimi Hendrix
Taon: 1967

Well she’s walking through the clouds
With a circus mind that’s running round
Butterflies and zebras
And moonbeams and fairy tales
That’s all she ever thinks about
Riding with the wind.

When I’m sad, she comes to me
With a thousand smiles, she gives to me free
It’s alright she says it’s alright
Take anything you want from me,
Anything.

Una ko ini nabati sa bersyon ni Sting (Nothing Like the Sun) 1989, na an naggitara, si Mark Knopfler. Ikaduwa, sa bersyon ni Stevie Ray Vaughan (Stevie Ray Vaughan and Double Trouble Live at the El Mocambo) 1991. Daghanon pa ngay’an na mga gitarista an may bersyon sini. Syempre, mas mayad gihapon an orihinal na bersyon.

Kun imudon an liriko, nakahusto man sa imahen sini na tamsi, na malin diri apektado san aktibidad san tawo sa kanira palibot; diri sugad san kadghanan na tamsi, na kun diri nalupad paharayo, an lahi sigi na an diyo. Kun may humugdon sa harani san bintana, sa kaluru-lukso, makaruruyag man nag’ud.

Ini na maya sa retrato, an ngaran nganyan sini bagaw san Wikipedia, European Tree Sparrow o Passer Montanus, na hali ugaring sa Europa, na badi tapon man hamok dini sa Asya.

An ungod nganyan na maya, hatok na baga an balukag na may itom sa liog, na an ngaran Lonchura Atricapilla-Jegori, na taga-dini nag’ud nganyan sa Pilipinas. Ambot kun akay bihira na ini maimod niyan. San budit-budit pa ako san nayntintaklaon, daghanon ini, na nagrupo doon sa pasakay sa layhon na may anihon, na haros peste na. Kun madali na mag-ani, an may pasakay, nakutay sin mga lata na saday sa palibot san layhon, na inyuyugyog kun harani na an panon sin maya, basi bugawon. Naimod ko sini an laksi san tuka magpanit sin paray. Makaruruyag sa ako, makaiinit ada sa tagpasakay. Ma’o ini an maya, bag’o tinukalan sini na lasaw na maya.

Ma’o man ini an dati na National Bird. San 1995, tinukalan ini san Philippine Eagle. Maski sugad sini, pirmi pa man mayon sini na tamsi na saday an pakpak, na nagpapasad-pasad sa kararani, natatan’aw sa pamintana, nagdadara sin iba man na karuyagon.

Dalan sin kinaadman

basahon1An paghanap sin kinaadman, dati sugad sin paglakaw sa dalan, na sa piliw may mga papag o payag na may inpapadayag na mga libro nan babasahon. Paglabay dini, mahod naalto an biyahero, namili san gusto, nan dinadara an babasahon,  basi basahon; kun iba na hanggan sa magkaparaknit an pahina.

May mag-asawa na an naruyagan nag’ud pagbasahon, an Reader’s Digest. Mala kun may maraot na pamati an bata nira, di’ man sa bata pakadto an dalagan nira, kundi sa Readers’ Digest, makunsulta sa mga pahina sini, kun nano an mayad sa namalinghaw na bata.

San mauso an internet, an pagkaruruyagon, sugad sin tawo na naglakaw sa sayo na pasilyo, na may namagdung’aw na manglain-lain na tawo. Mahod may nasitsit; mahod may nataghoy. Kun arin an lingagon, makalingling sa lakaw. Kun maparaot ka, an nalingag mo badi iba man an tuyo sa inlalaom mo.

Unabot an Facebook sa pasilyo; pinangwahi an iba na dati na dini may pwesto. Niyan mayon sin, kun naraot an pamati, nadalagan online, pakanhi sa Facebook. Di, man ‘to’o nag-aawat, naarabot-abot man an mga tangkod san hapdos nan san mga reseta, hali sa mga friends, maski an di’ man doktor o paraubat..

Dahil mas madali, naruyagan san mga tawo an pagkanhi dini sa pasilyo, imbes na didto sa mas mahiwas na dalan, na sa piliw may tinda na mga libro.