Kaharukan

Atab pa na aga, nakapangaro-aro tulos si Inoy Bundoy, nakapanubong san baktin, nan nakapanukdag san manok. Namahaw sira na wara ribok, na bo’ot sabihon, wara sin natin’o kaniya si Oya Lunding. Badi dahil mahayahay niyan an pamandok niya, diri sugad san dati na ubo hamok sa pinggan, hungit-tulon san pagkaon, na sugad sin may kapabukod. Pakapamisay, nagliwan siya sin kamiseta, nanudlay sa espiho, nan naglalakaw na paluwas pagsarit sin ‘Makadto ngon’a ako…’ Wara ha’k lingag-lingag, sugad sin an insabihan sin ‘Makadto ngon’a ako…’, an mga masitas nan san mga madlos.

Nanibag’o, namungnan si Oya Lunding, kaya an itirin’o, atrasado. Nasa luwas na san lakdanan si Inoy Bundoy, paliko na sa sigpit, di’ na siya mababati, san makahilwas si Oya Lunding san ‘Salbahi inih! Sugad kita sin kusmag na inlalabay-labayan dini…!’ Wara na lugod niya kahapot kun pakarin an ‘pakadto’, kun mag-aano ‘didto’.

Niyan na solo siya, nalangkag lugod si Oya Lunding. Maski an alidad na turaok, an agumod san baktin, nan batok sin ayam, kulang pa gihapon. Ini liwat na radyo, kun abrihan man, apisar kanugon san bateri, mahod makangingirhat an balita o makahihibi an mga patugtog. ‘Mayad sini, makihalyaw’, bagaw niya. Binut’san niya an inpapaldiyas nan kinuwa an pahutan, dara pakadto sa tindahan ni Inoy Tura.

Nakahuman na siya sin sayo san inpahutan. Inbabatugan na niya an ikaduwa, san lumabay si Kabudit na may tinda na isda. May bunakal sa mga yadto sa tindahan, punili sin atado, na linalam ni Kabudit. An inhatag niya na uli, may dispatso pa na kaupod. ‘Ba’ah, intapo ko nag’ud do’n, ho, si Estela inbubukod si Jaime sin sundang… Nadakop ada si Jaime nan san kabiyo…’ Sunurugpon na an mga nakaresibi san dispatso. Surunod an ‘ma’o?’, ‘ba’adaw ha?’, ‘hingan na…’, san ‘minsan si Jaime’, nan san ‘kairo man ni Estela’.

Nataod-taod pa si Kabudit sa pagestimar nan pamati man san mga reaksyon. Hanggan hunali siya kay kun marogok man ‘to’o an isda na tinda, nagpadagos pa an iristorya.

Namati hamok si Oya Lunding maski sige an pahot. Nakahuman na siya sin duwa pa na pahutan san tumugbos siya nan magpaaram pag-uli. Sa dalan, kun nano-nano an nasa isip niya. Sarakot an hadok, aburido, gurugudhan nan pagbasol.

Nataod-taod ada siya sa pakihalyaw kay inabutan na niya an sinelas ni Inoy Bundoy sa kanira pahikan. Malin nakapangaro-aro na ngani. Wara ngon’a pagdagos si Oya Lunding. Sugad sin naraw’ay siya san mga in-irisip kangina. Uningkod siya sa talod san hagdan nan nag-isip kun maayo sin tawad san kaniya sala na paghuna. Mamangno, nabati niya an boses ni Inoy Bundoy. ‘Tsup! Tsup! Tsup! Ohhhh! Tsup! Sirraamm! Hmmm! Uhhmm! Tsup! Whew! Sayo pa. Tsup! Tsup! Ooohhhh!…’ Nabuhay an aburido kun Oya Lunding. Kunaskason an kurutab-kutab san kaniya dubdob. Kun kangina may unabay kaniya na demonyo na nagparahuring, niyan malin sunung’ay na kaniya, nagsasabi sin ‘Payt na! Payt na!’

Pagtangbara niya sa kanira balay, pagkaimod san gutok ni Inoy Bundoy, dunaragko an lakad niya nan narapado tulos niya san dara-dara na kalo. Grabe an puringot niya. “Um! Umh! U! Salbahi ka! Wara ka raw’ay,! Dinara mo pa yo’n dini! Salabahi ka!’ Uhm! Kun kan’o ka pa gusngab na!’

Sa kusog san rapado nan sa ngarat, nahulog si Inoy Bundoy sa bangko, patihaya sa salog. Intataas niya an kamot sa pagsagang san rapado ni Oya Lunding. ‘Adaw! Adaw! Adaw! Na ba’? Aduw!  Atog, ayaw ngon’a ngani!’ Nagap’tan niya an braso ni Oya Lunding, nan tunugbos siya.  “In-aano ka baya? Akay bigla ka’k nangrarapado? Nagkakaon an tawo… Napaano ka?’

Naalto an kamot ni Oya Lunding. Nasayudan niya an kamiseta ni Inoy Bundoy na naulaan sin luto nan sin buru-berde na sabaw sin linumpan. Sa lamesa, tuwal an sayo na mangko na suli na pako, na may nangitom-itom na bangot — susô. An mga binalyan na sinupsupan ni Inoy Bundoy, nagkaluob sa lamesa. ‘Kay diin ka baya hali?’, bagaw lugod ni Oya Lunding.  ‘Bagaw ko…’

‘…Sa Central. Sabado baga niyan, di’  saod?  Kunadali ako kay gusto ko abutan an susô hali sa San Roque, nan bunakal man ako sin pako.  KInagod ko dun an layaon na na lubi, diyo hamok an tinubi ko, nan binangot ko an suso sa pako. Di’ ko man aram kun punakarin ka, di’ nag-una na ako pagkaon…  Akay man nangrarapado ka?  Linti’as, atog kay nagkakaon kita…’

Diri maadman ni Oya Lunding kun nano an sasabihon. An lunuwas sa hiwa niya,  ‘Mm-may naimod ako na lawa sa gutok mo, nakidit ako…’

‘Lawa? Lawa an inmuda mo, nan sinabihan mo sin gusngab na? Bunurong kita sa imo… Hala, tangka na kay mapinit na ini na suli…’ Punuwesto gihapon si Inoy Bundoy, nan nagpadagos pagkaon.  ‘Slluurrrrppp! Tsup! Tsup! Whew! Masiramon talaga ini! Tsup! Ooohh!’

Pagkabati gihapon sini, namungnan na naman si Oya Lunding. Malin gusto niya kuwaon an mangko san suli nan itapya sa bintana.

Talukáp

Bihira siya makaupod sa kararigos sa salog san mga kabataan sa pagkararani. Ini pan’o si Nono, habo pagpa-up’don san ina. Di’ nganyan magparalantuag kay mapasuon, ambot matabardilyo, o sip’onon, umangtudon, o umitumon. Diri siya nakaupod sa pal’og panakop sin puyó nan sin iit, kay habo pa san ina niya na mabutangan siya sin kagihki, o umitom an koló, sa sikí. Kun nakaintra siya, sa taratsian sin takop, nan san buruk’adan lastiko. Dini sira naging mag-amigo ni Boy.

An uyagan ni Nono, mga plastik na koro-kotseháy, turu-trakáy, horo-helikopteráy nan bapor-baporáy. Si Boy, may bali’og pirmi na salbatana, may karagnot na turumpo, nan may malayugon na sinapi-sapi. Daghanon na pakaabot sa Sorsogon si Nono, nakaimod na sine, nakakaon na sin syopaw. Si Boy, anád sa umá nan sa pasakáy. Mala kay maaram na siya manglit’ag sin tikugas, maghimo kalo, magpili sin bugás.

Sayo kaadlaw, lunusad si Nono, may hubót pa na barkilyos. Yadto man sa tinampo si Boy. Naimod niya si Nono; naimod man an hubót. Badi gusto maghapot ni Boy manungod sa hubót. Wara man liwat sin insasabi si Nono; basta sige hamok an itlib nan ngupa-ngupa.

Si Boy an nauna magsurumaton. ‘Nono, gusto mo magsakay sa talukáp? May tanda ‘gud ako. Ka’ na!’

Wara hamok pagsimbag, bunungyod si Nono. Didto, sa sayo na puno sa kudal na taraytay an puno sin bunga, may bag’o maradag na talukáp. Hinali ni Boy an mga dahon hasta sa an matuda, an pupunghán na garap’tan san talukáp.

‘Kayna na, sakay na…’, agyat ni Boy kun Nono. Siya na an nagpiprisintar na parabugnot; magpapakatso hamok si Nono.

Unimod si Nono sa talukáp, nan kun Boy. ‘Ingkod na do’n, nan pangapot dini ho…’, mwestra ni Boy.

Sununod man si Nono. Nakapira sira na balik-balik sa piliw san tinampo. Danas-danas ni Boy an talukáp na sakay si Nono. Mamangno, nagsisiyak na sa karuyagon si Nono. Lalo lugod diri niya nababati an halhal na hangos ni Boy, na pinananggahan na.

Sa sayo na ugsuhoy pagliko nira, punalin an talukáp nan bunalintok si Nono. Nagkaluob sa tinampo an tuda san inkakaon niya, nan hunagidhid sa ispalto an kaniya tuhod. In’iimod nira an samád: una, mapution, mamangno, nagbabaga, hanggan bumagáhon na an dugo san panggas. Hunaritihit an samád, nan tunuro an luha ni Nono, sununod an hibi.

Nabati san ina ni Nono an tarag’ok san kabataan na namagpakaimod. Paglusad niya, naimod niya an bata na nakaingkod sa piliw san tinampo, kugos an nagdudurugo na tuhod, naghihibi. Naimod man niya an nagkaluob na barkilyos, nan san talukáp na gapot pa ni Boy. Inagaw niya an talukáp nan tinaplak sa piliw. ‘Umh!’, bagaw san aburido niya na boses. Binugnot si Nono nan haros dinagnas pauli, habang inpapangisgan na ‘bagaw ko baga di’ ka magparatalibong? Akay uya ka dini? Akay nagsasakay ka do’n? Ha? Ayaw na so’n pag-ootro, ha? Ha? Umh!’ Pak!, bagaw san lagapak san lubot ni Nono san lagpakon siya san ina. Kusugon an kurarat ni Nono habang nagdadalagan pauli.

Wara hamok ribok na intan’aw sira ni Boy nan san iba pa na kabataan. Diri aram san iba, sugad sin mabubungol si Boy san nagkabarati na durungan: an pangisog, an kurarat, an lagpak nan san kurutáb-kutáb san dubdob niya. Tugbuson hamok siya didto, hanggan sa gahuyon siya san kaniya ina. ‘Booooy! Boooy! Kan’i na, pilii na an bugás, kay masugna na kita! Boooy!’

Malin kwarenta anyos na yo’n.

San arin yadto, unuli si Nono sakay sa kaniya Ford Explorer, kaurupod an pamilya hali sa Manila. Bantog dini na si Nono, sayo na propesyunal, mayad an trabaho, mayad an buhay.

Sayo sa nagrilingág sa sasakyan na lunabay, si Boy, kaurupod san iba pa na lalaki nan kabataan sa piliw san tinampo; namagpalabay, namag-oro-iristorya, namagturu-turupra sa ingod, namaghulat na an adlaw maging hapon. Nagtatagabati man sira kun sin’o an may aram na maglulukad o may hilamunon, o lagadi’on, o balay na hurnalan. Sa kanira balay, tali’ungod an hirimo kalo san kanira mga insaw’an nan iba na kabataan. An iba pa nira na kabataan, kun mga hain man dini, nag-uuruyág san mga bag’o na uyág nan uyagan.

Mga kuta na an kadaghanan na kudál. Wara na an kudál na bunga. Wara na talukap. An iba ngani na kabataan, di’ man aram kun nano an talukáp.

Panday-raot

pakupot Gustuhon kunta magkandidato ni Dikoy, para meyor. Kumbinsido kaniya, nadagka man kunta si Er-er mag-bise. Sira Piswit, Pintog, Palbo, Inoy Ilog, Oya Balbina, Pampano, Plintrot, Andoy Sudang-Sudang, Inoy Bundoy nan si Baladok, mga presentado magkonsehal. Ini na karuyagon nira, puro kontra san kanira mga inasaw’an. Para kay nakadalihon sira, dahil san pagkaungis sa nakaingkod na meyor. Kumbaga nganyan sa putyukan na puro sugod wara dugos, an solusyon man gihapon, puhagon.

Puro man sira kawaraon; tidadale hamok dahil san aburido. Syempre, bagaw nira, nagmamakulog man sira sa bungto.

Namag-kompradiya sira, basi nganyan may diyo na paragasto, sugad kun Er-er na pirmi de-rarikon, desidido niyan magpaburog nan magpomada. Gasto man ‘to’o ini. Bagaw ni Oya Balbina, kaipuhan nganyan sin ipakarape. Bagaw ni Plintrot, pwede man magbalay-balay, nan manghatag sin libre na hiyod. Nakaisip lugod si Baladok, na an mga tagaharani san dagat, panghatagan sin libre na bigawnan, nan an sa mga uma, tigsarayo na kawit. Bagaw ni Inoy Bundoy, kaipuhan man nganyan sin iduhal kun may mag-ayo sin sigarilyo, kun siya igkakatapo. Unalto sira san sumur’maton si Dikoy. ‘Libre na hiyod, bigawnan o kawit, kape o sigarilyo, namutang na puro yo’n suhol. An sayo na prinsipyo san ato pagkandidato, an plataporma hamok, wara sin suhol o bakal sin boto..’ Maski diri masyado kumbinsido, nagturugot man an grupo. Tutal, diin man baya sira mangawat sin paragasto? ‘Ipaimod ta na maski an pobre, pwede maelihir sa ato demokrasya…’ Mala nagluluha-luha sira na pinamatian ini. Si Er-er, gapot pa an dubdob.

Tidadale na nag’ud. KInuwa nira si Pater na campaign manager. May mga paratraysikel na bagaw traysikel brigade. Marehistro na kunta sira san kandidatura. May hunuring ugaring kanira. ‘Kaipuhan niyo sin kwarta na ibarayad sa permit to campaign san enpi’e. Kun diri, di’ nganyan kamo makapangampanya sa mga uma…’ Tagpirira man nganyan an in-aayo?, hapot nira. ‘Tres syrentos mil sa meyor, dos syentos mil sa bise, nan…’ Wara na ini kahuman san nagsasabi, kay tunaas sin kamot si Dikoy, nan bagaw, ‘Ay, kun sugad so’n, magkunung na hamok kita… Wa’ man kita ibarayad so’n…  Paan’hon ta man?’

‘Di kun manggana kita, bawion ta man sa tag-aradyes porsyento…?’

‘Ma’o. Parareho na kita so’n san gusto ta tukalan. Kaya, magkunung…’ Tunugbos si Dikoy, nan unuli.

Nagkamurungnan an nagkabirilin. Bagaw nira, ‘Tsk. Kanugon. May ganahan kunta kita kun makapangampanya, nan mayad na tawo ini si Dikoy.  Maaasahan, bagaw sa Tagalog…’

‘Matagal man sini na enpi’e, na salagang-sagang man sini na permit. An aram ko na permit, an sa pabayle, inkukuwa sa munisipyo… Diin man daw sira pagkuwa permit so’n na kanira pangayo permit?’

‘Iya, di’ an makapangampanya hamok sini, an may pirak? An makakandidato, an may pirak? Bagaw so’n kay maka-pobre sira?’

‘Aw, ma’o baga? Kun panday, nganyan, irig ini na balay niyo, angay sini, hingayadon ta. Yadto ngay’an, kun wara nag-iimod, inbabantingan an balay, basi umirig…’

‘Ma’o ada yo’n an bagaw panday-raot…’

Sa kamandarinan

kamandarinanKun napa-Irosin, o pa-Masakrot, nalalabayan ini sa to’o, ini na kamandarinan. Malin sa bilog na Bulusan, pwera san kapilihan ni Dr. Reyes sa Likod, ma’o hamok ini an tanuman na duru-dako, o diri para-uso. Organisado an pagkatanom na taraytay nan diri sugad sin pinangsabrag hamok o pinamahala sa tamsi an mga liso. Kun sarin kaliko-liko san kurbada dini, ma’o man an katadong san mga linya san mga puno.  Maaram sini an nagplano, kay dini sa San Roque, mapresko an lugar na katas’an, kaya ruyag ada san mga tanom, pruweba an mga taga-San Roque na paratinda kun saod, san kanira mga produkto na hali sa pagtanom. Diri ko aram kun sin’o an tagsadiri sini, sadto o niyan. An aram ko, pambihira an gahi sini na mga mandarin; an mga lado na daragko an liskag, nan matam’ison.

Pwede sabihon na ini na kamandarinan, sayo na bagay na ‘diri Bulusanon’, maski uya sa Bulusan. Kay dako na eskala, an pagdispatsar sini, base man sa kontrata o diri hamok sa aminodo nan oro-atado. Syempre kay uya dini, diri mahipot na may mamamat na puno sa suru-saragday na ingod, na kun iba na, an bunga, naiimod man kun saod. Doon sa Irosin, may mga patanuman na daragko, an an gahoy ngani farm. Manglain-lain an tanom. May nabati ako na istorya na sayo san mga Farm doon, kun hababa an barakalan san produkto, halimbawa suwa, dinadara sa lawod san Matnog o Bulan nan tinatapok; mas mayad na an dagat an mag-inalsuman, kaysa idispatsar sa merkado, nan mas lalo bugnuton an presyo paibaba. Kun petrolyo ini, luluwayon san kartel an paghinggop hali sa ingod, basi tagdiyo hamok an suplay, basi pirmi hataas, o humataas pa, an presyo san gasolina.

Sa saod, an saragday na parauma, nagpepresyo base sa karkolo, nadadara sa tawad san piritaryo na parabakal nan pag-ihahapon, napahunod na hamok kun pira an tawad, basi hamok maubos an tinda, na diri na ibalik sa uma, kay kanugon man ‘to’o san pagdara sa bungto.

May kudal na may tunok an kamandarinan. Ma’o man ini an bas’og niya sa ordinaryo na taga-dini. Naiimod siya, maski diri nasusulod, nahahalyaw, o nakikila. Uya, maski wara dini.

Suhî-balintók

suhi-balintokMayadon na bolera sa bingo si Oya Bebeng. May mga bansag siya sa mga numero na makunswelo, na mayad sa puruya, basi diri magyurungka, nan maski an perde, makatinawa.

‘Sa linya san G, maputukon. 45.’  ‘Huups’, bagaw sin sayo.

Sa linya san B, dusay. Dos-mog’. ‘Buntulon…’, bagaw sin sayo man.

Sa linya san I, iligot-igot. 8.’ ‘A ha ha ha ha’, bagaw sin duwa.

Sa linya san B, huruding-huding. 7.’ ‘Pamahaw, paniudto, panigab’i’, bagaw sin sayo pa.

Sa linya san O, ingkod-turog. 69.’ ‘Ahahay, paborito ko ‘yon.’, bagaw sin nagkapira, nan may tunag’ok sin ‘Bingo! Bingo na ako!’, nan sinayo-sayo an mga numero niya.

Nanghihiriwod an mga para-uyag, may tunag’ok man sin, ‘Hoy! Ay, babaadaw ka, na pagkababaye mo, uli na daw’, bagaw kun Oya Bebeng, na sugad sin napilohan. ‘Inaano man kita sin ka-ubra, ikaw, nagbuburubingo… Hala, uli!’ Binutang ni Oya Bebeng an mga kard sa lamesa, pinumpón an kwarta niya, nan hunali.

San wara na an mag-asawa, nan iba na an nagbobola, mabudlay na an biringo. Nag-uuruyag, maski sira an in-iiristoryahan. ‘Tsk, naparaot kita sini na darale, napauli lugod an ato parabola…’

‘Aw, matagal ka man so’n? An babaye, ingkod-turog sa bingohan, an lalaki, suhî-balintok sin kapanarabaho…’

‘Ma’o man nag’ud. Ini na lalaki, nauran-nasudang do’n sa pasakay. Kun may ubra man sa uma, sugad man hamok sin sakat-lusad do’n sa Buko…’

‘Aw, pan’o man ba’ di’ magkamas, na unutang baga sin telebisyon? Saka, di’ mangaipo sin imirinswal…?’

‘Bagaw, an babaye man ha’k an tag-bo’ot? Habo man an lalaki?’

‘Hmm. Habo’ot. Mala kun may boksing, naabaho man tulos…’

‘Bag’o na telebisyon?’

‘Mag-ano? Bag-old, kay malin nakapira na sin pahingayad…’

‘Pan’o man ba’, na inpaparahudam man kuno sini na kamanghod.  Syempre, maski an telebisyon ada, narurura man san pakadto-pakanhi. Abay pa, ini na magkamanghod, hiran niyan… Talagang magkautod-pusod…’

‘Aw, niyan kay hiran, magkautod-bugto…’

‘Hmm, manta kay magkamanghod, mag-aapin. Pero kun yun na hiran mag-awat, ma’o na yun an bagaw sa Tagalog, pansamantagal.’

‘Kun dini sa ato, hilaw-tubud, ha?’

‘Ay, bulegs, naghaharayo ini na iristorya. Pamunayan ta ngon’a sini na bingo.  Mayad pa, tadihan ta yun na galyitas nan sun na tawho…’

Nangali’aso an tawho. ‘Slluuuurrrrpp! Syow! Malin hangin man ha’k an nahigop ko. M’ad na paso sini…’

‘Kun mapaso, an paghigop so’n, bagaw sa Tagalog, dahan-dahan bigla…’

‘Dalsuan ta ikaw…’

An nganâ na pagkatungâ

baluarteKun imudon an retrato sa bandera, sugad sin diri dini sa Bulusan; di’ man an danaw, di’ man an Dolipay, nan wara an bukid, Kun sayudan hamok sin mayad, kun pamilyar baga san rulusut-lusot do’on sa baybayon san Dancalan, masasabutan na ini na lugar, an tubi na nagtutungâ san Dapdap sa to’o nan san Dancalan sa wala, dini man hamok sa Baluarte. Maski di’ man tanto an agwat san mga pangpang, malin nagkaduwa na nag’ud na parte.

Balyu’an ini kun hali sa baybayon pauli sa Madlawon, o sa Dapdap, o balatas sa pal’og; hali sa bulangan na daan o sa karigusan. Mga pira man hamok ini na bitad – sayo na lukso, kun hanapon mo an parte na nahalitid an pagkatunga.

An tubi sini, tubi san Dolipay na pinasiway sa kali san Sapngan, namiliw sa Looban, lunabay sa Poctol, pa-Madlawon, nan unabot dini sa Dapdap. Hinimo ini basi may patubi an mga layhon nan may lab’ugan an karabaw, do’on sa mga linabayan. Syempre, kun tag-uran, may nadadara pa ini na manglain-lain pakadto sa dagat.

Sugad ini na sapa sin bas’og na nagsisiway san Dancalan nan san Dapdap. Sa wala, an karigusan na baybayon na orgulyo san Bulusan. Sa to’o, an mga kabal’yan san Dapdap sa pangiwa-kiwa na pang-oro’adlaw san namag-iristar. May sadiri na pista an Dapdap, mayon man an Dancalan. May kanya-kanya gobyerno an kada sayo. Kutumon pa an Dancalan, uru-ulaniban na sa kala-oo an Dapdap. May mga taga-Dancalan na hali sa Dapdap. Mayon man sin taga-Dapdap na dati Dancalanon. Sugad man san kadaghanan na lugar dini o sa iba na bungto, di’ man inpaparareparo an mga bas’og san baryo.

Nadaragko an pagkaturunga kun an barahin, sa pag-itan sin mga indibidwal na tawo. Sugad san bas’og sa mga sadiri, an bagaw mohon. Kun tadungon ini sa mga kanto san ingod, ma’o yoon an kurit na nagtutunga san sadiri, na nakasurat sa mga papel san pagpatitulo san ingod. Kun nababalewara an mohon, kun nagpaparakaliwat, ginigiyahan ini sin asunto, o tirigbasan. Kay an pagsadiri, kun tinutumban, sugad man sin tumak-tumak sa tagsadiri. Kun mayon sini, maski magkamaranghod, nagkakaburulag.

An tidakui na pagkaburulag, an distansya san mga mayon nan san mga wara; labi kun an mayaman sige pa an yaman, nan an pobre nagngangana pa an pagti’os. Sa historya san kinab’an, may mga teorya na na nahimo basi maging parantay nganyan an mga tawo; ihatag san mayon an nasa kakayahan niya, nan tagan an wara san kaipuhan niya. Sa praktis, di pa ini nahihimo 1) sin awat, nan 2) na ungod an karuyagon san tawo. Di’ man liwat nakukuntento an pangaipo, nan nasabot na man hamok an nagreresibe.

Dini sa ato, napatunayan na mas madali umasenso an nasa poder; kun gapot intero na makinarya basi an mga aktibidad, lumabay kanira nan mauringan sira. Kaya an nakatadi sin poder, habo na magbutas. An paagi sin pagkupot sa poder, awat na na hinimo: suhol nan humot, na puro naka-uroy sa mga pobre. Gamit sira sa uruyag san mga gusto mag-ingkod. An naruruyag sa suhol, bakal, regalo, pabor o pakunswelo, naaanad o nabubuyboy. Basi pirmi mayon, pirmi uyon. An nakiglain sa lana nan pangumbinsir, nahahalian sin prebilihiyo, pwesto, trabaho, o yano na transaksyon. Basi makabalos, naluyo. Pareho sira, diri na nakadesisyon sin libre.

Niyan, wara pa sangbulan makalihis an Kamahalan nan san mga prusisyon, paurunit na an mga kampo san arapinay, base sa pagkapararyentes, pagkaaramigo, sa pabor sadto, sa nadumutan, sa naluudan. An magkaaramigo, magkaparamilya, apektado sini, sugad sin ingod na linabayan sin sapa.

Badi sayo ini na sintomas sin maluya na gobyerno: Kun sarin karaot o kaluya san nakaingkod, ma’o man kanganâ san pagkaturungâ. Sayo na teorya sini, an grabe na na pagkaungís san mga habo na, nan san pagpugol man san mga namagsuporta na mautod an kanira kabahinan o grasya. Kay dahil man gihapon sa namagsuporta kaya maski an mga diktador naaawat sa pwesto. Nan hali man sa pagpwersigir san mga habo na nagbabatog an pagbabag’o.

Bangad

bangad 1Awat na ini na retrato sini na bunga sin kahoy do’on sa may tinampo sa itaas san Sabang. Diri hamok nailuwas, kay diri kila. Hataas na kahoy, na an dahon sugad sin sa kakaw. Pan’o makasabi na tagadini, na maski an naiimod dini, diri aram kun nano? Pan’o masasabi na kaurupod, kun an ngaran hamok, si ku’an?

Mayad ngani si kabubungto na Alma Jane Gamil, kay maatumon sini na pagkila san mga uya dini. Mala ini na naimod ko pa hamok sa kaniya blog na Bulusan Rural Vagabond. Ini ngay’an, an ngaran, bangad. Kun nano an mayon sini, pwera san rambong san puno nan san di’anis na kolor san burak, diri pa aram. Di’ bale, kay niyan, maski puru-pan’o, aram na an ngaran.bangad2