Bag’o na buhay, daan na pasyón

tanom copyPakahuman san preparasyon, nabuhay gihapon an lugar san tanuman. Maski balagway pa an mga kalamias san bag’o itanóm, ato na sa sudo san hangin. Di’ ha’k pag-awasan sin tubi na huru-hararom nan masulug-sulog, maharalaba pa an gamot sini, mairarom sa ingod, masarig an tindog, nan makakuwa sin mas daghan na sustansya.

Ambot kun mati’ano an magiging bunga sini niyan, kay san mga nakaagi, nalabayan sin maraot na panahon. May uran na busabos, may tagsudang na nangatak-atak. May tag-anihan na haros wara man sin naani.

Mayon man sin okasyon sin kaogmahan, san an pamunga abunda, nan an panahon nagpa-onra, kaya mayad an ani. Nakabayad sa tyempo sin kumpleto, may naipahuro pa sa sadiri na pangaipo.

Ma’o man hamok ini an taririk san buhay nan pagpakabuhay. Pakahuman san ani, may preparasyon gihapon. Sugad sin bag’o na panahon, maski di man. Sa ingod na ini, kun diri pag-bag’uhon, an gahi ma’o man gihapon, ma’o man an pasyon sa pagtanom.

Advertisements

Itóm na Sabado

Ini an adlaw san batog san pagpapila san mga samad na dara san pagpenitensya. An karal’it na panit sa gutok, sa gusok, sa braso nan sa mga biti’is, an gira san korona na tunok sa alimpipingig, hasta san mga luho san pako sa mga palad nan kamot, kaipuhan papilaon, atamanon, basi diri magrangrang, kay kun sugad sini, mauungod an penitensya. Kun mangyari ini, diri hamok an tawo, hasta san pamilya, magpepenitensya, maski diri na Kamahalan.

Bagaw san mga maaram, madali nganyan magpila an samad kun hinuhugasan, sa salog o sa dagat, maski mas mayad sa dagat, kay an asin nganyan, mas nakalimpya sa samad, kaya malaksi an pagpila san samad.

Kaya niyan na adlaw, pakaradto sa dagat an wara na pwesto sa salog.

Siyempre kay aabuton didto sin paniudto, may mga balon na pagkaon; kinaldero na luto, adobo, suli na langka na may kasag, asalon na karne nan isda nan banagan, pinangat, nan mga panulsihan na sugad san hinog na saging, mangga, sandiya, dulsi na gulaman, fruit salad, leche flan, nan an pinakaimportante, kinahon na beer, gin, nan Emperador. Syempre, basi diri makalalangkag, may balon pa na radyo nan sin kamera.

An lugar san penitensya nan pagbasol san nakaagi na semana, silensyo na niyan. Sa otro gihapon na taon.

Wara na an gururu-guro san kadaghanan.

Wara na an tarag’ok san kabataan.

Wara na an mga hangos san kangalasan, sa mga naimod nan natan’aw.

Human na an mga pangadye nan mga himno.

Sayo na hamok na turog, uruli na. An mga prinusisyon na imahen, iuruli na.

An mga nag-atender, sarayo-sayo na magtataliwan.

Kun nadagos kunta an plano ni Inoy Fernan Emberga, mayon pa kunta sin kariribukan do’on sa gab’i, an ikaduwa na Rakrakan sa Bulusan. Para kay nagbatog sa sayo, nahuman sa sayo-sayu’ay. Namarit ada si Fernan, o lunu’od, o nadisganar, o nakabaro. Paano, batog na plinano, hanggan nahuman an tugtugan, malin sinolo man hamok niya intero. An obheto kunta nganyan, bilang sayo pa na paagi sin pagpaimod sin disgusto sa hihimuon na planta sin geothermal dini, na magiging taon-taon na imudon o kanhi’on, badi magiging parte pa kunta san bagaw turismo. Wara tagi permit san munisipyo, wara suportahi san mga kabubungto.

Kunsabagay, pwede man isipon na dagós gihapon, nan kantahon sa isip an maski nano na maisip na inkakanta kunta sin kun arin na banda an makapartisipar kunta sa rinakrak na Rakrakan, halimbawa, an Dance The Night Away, san Van Halen:

Ooh, baby baby
Won’t ya turn your head my way?
Ooh, baby baby
Ah come on! Take a chance you’re old enough to
Dance the night away

Akay daw wara tuguti? Badi malinabot si Fernan sa insasaritan. Akay kulang an suporta? Badi kulang an kusog sin bo’ot, habo maimod na nag-iimod, o badi masugad, ‘nano man na kanta yun, kay puro ha’k tag’ok? Mayad pa sun an mataraka…’

Haraní na

An DalanKun haraní ka na sa inkakadto mo, maluway na an dalagan san lunadán mo. Syempre, kun tisasangpot na, di’ na kaipuhan magkadali. Kun harani ka na sa imo kadtuan, badi pagkukulbaan ka. Nano daw an pagresibi sa ako? Kami-kamihon ada ako, o isubol gihapon?

Kun diri mo aram an destinasyon, mas atendido ka sa dalan. Inhahanap mo an mga tinugon sa imo na pakilaan. Inkakarkolo mo an distansya na nabyahe mo na, nan an natutuda pa.

Iisipon mo na kun ti’aabot na, masayon na an byahe, planudo na nan tadong na an tinampo. Di’ mo hamok aram, may mga kadtu’on na habang naghaharani, lalo nagsisi’ok an dalan, mas daghan an kurbada nan sagkahon, madalunot nan bakilidon. Bagaw san iba, kun sugad nganyan sini an dalan, mas makaruruyag an aabutan. Ambot kun ungod ini.

Istasyón

Budit-budit pa ako, naiimod ko na iní sa mga kudal san simbahan: dose na plake sin imahen san Pasyón  ni Kristo; an mga Istasyones, Nakapakupot ini sa palibot san simbahan, mga saragday na plake na sugad sin tan’awon hali sa bintana na may arko. Mga simple na eskultura na malinaw an imahen labi sa paratubod na may ideya na kun nano an mga ini.

Sa nagkairimod ko, malin mas angay ini sadto na gusto an mas solemne, nan yano, na pagsusog san tradisyon nan pangadye. Kay kun Kamahalan, an istayones o via crucis, hinihimo sa bilog na sentro o poblacion, basi ada mas daghan an nakapartisipar, nan maadara an tradisyon sa kadaghanan.

Sa pag-agi san panahon, may mga nabag’o sa palibot san simbahan –  literal o simboliko. An iba sini na istasyon, pinangliwat hali sa kudal. May eskwelahan sa kaabay na dati saday hamok nganyan, o piccolo, na niyan dunako-dako na, na tahob na an simbahan sa gawi na yadto. Bilang pagtan’aw ada sa kanira kabanalan o awtoridad, tinagan sin sadiri na agihan an mga administrador sini na eskwelahan, sa paagi sin pagluho san kudal. Badi sa maabot na panahon, may maisipan gihapon an mga nasusunod, na badi apektado na ini na mga awaton na na istasyones.

Sin’o daw sini an eskultor?. Kan’o daw ini hinimo nan binutang dini? Diin daw ini panghimu’a? Di’anis man kunta maaraman ini na mga impormasyon na malin di’ man nauutadlan pag-usyusoha.

An hudas

Siya, ho!! Siya ho!’, tag’ok san sayo na sakristan. Intutukdo niya an sayo pa. ‘Imudon ko! Imudon ko nag’ud na kinuwa niya! May nahulog ngani, nan kunaragting…’

‘Sin’o? Siya? Naimod mo? Nano an kinuwa?’, bagaw man sin sayo pa.

‘Siya ngani! Nadakop ko na kinuwa an limos! Bagaw ni Pader, wa’ sadto maglabot…’

Nagngingirit-ngirit an in-aakusar. ‘He he he. Sigurado ka na ako? May testigo ka? Ho, kapkapi pa ako…’, nan pinangbaliktad an mga bulsa niya.

‘Hmp! Naimod ko baga ikaw? Mabuwa ka pa!’, bagaw gihapon san sayo, hasta san may mag-irintra pa na iba nira na kaurupod. San madadagos na an hiriran, may sunuhay na dako na na boses. ‘Hoy! pagkunung kamo sun, ha? Di’ kamo naraw’ay? Hala! Panguli na kamo!’

Naalto an pasuruhay, nagharali didto. Badi kun diin naman sira magpapadagos san pasuruhay. An nagsuhay na lalaki, bunalik gihapon sa piliw san tinampo, naghulat san prusisyon taod-taod.

‘Namason ini na kabataan…’, bagaw niya sa kaistorya. ‘Maski sa prusisyon, mga tarawtawon…’

‘Ma’o na an kabataan…’, bagaw san kaistorya. ‘Pagdaragko so’n, di’ na yo’n tarawtaw…’

‘Diri na hayag an kasutilan, pero sutil pa gihapon, ha ha ha’.

May lunabay na traysikel na palibot sin pakupot sin kandidato. May nagsusurumaton sa boka. ‘Iboto gihapon! An ganador! Sa ikaupat na torno! Wara pa sin makadaog! Ipadagos an mayad na palakaw! Iboto gihapon si Dyani!’ Nagpiriliw an mga tawo na pakadto sa simbahan.

San makalampas an traysikel, bagaw san sayo, ‘Nano sa pag-imod mo? Gana pa gihapon?’

‘Aw, gana. Pamati ko, mabugbog ini. Diri ini magpupugol, kay paano na? Karaw’ayan kun maperde. Kun iba an manggana, badi magkaburukadan pa an mga tinago-tago sa kaban nan sa banggerahan. Kun duru-dimalas, badi hasta kun Nani, mabakal sini… Asi, ha…’

‘Tagpirira daw niyan, sa karkolo mo?’

‘Aw, badi batog yun sa hataas diyo san nakaagi. Kun sa pag-imod nira papantayan o lalabawan san sa luyo, mabuhi gihapon yun. Kay san nakaagi, inparapiyan-piyan ngon’a, intagasikop si Menan. San mabatikan na may dos syentos, hinimo na kinyentos. Mapakarin ka pa man? An kakontra, sigi an ruha-duha paghatag. Habo nganyan magbakal, pero mayon man sin diyo. Magdiyo-magdaghan, bakal man gihapon… Tara san mabatikan, di’ hinupol. Sunugad pa ngani nganyan si Ome sin, kun diri kamo magbag’o sin istratedyi, pirmi kamo perde…’

‘Nano na istratedyi?’

‘Aw, di’ an intelidyens? Nan san nakahanda na iralabaw san sa luyo…’

‘Nan pirmi baga may ataman na baranggay… Sugad san Buhang, San Roque nan San Isidro. Pirmi tagama kaniya.’

‘Ma’o. Si Nani, badi gana man sa Poctol. Pira sira na taga-Poctol. Sa kadaghan san baranggay, malin kinupo san Poctol…’

‘Iya kun maperde pa sa Poctol? He he he…’

‘Aw, di’ bagaw dats entertenment…’

‘An Madlawon, Dyani. Hasta san mga dati na Halum, nagruluyo na. Kumbaga sa paray, awat na tadiyaha, ha ha ha…’

‘Sa Sabang, duwa an bise. Ipamutang gana si Noel, maibanan pa gihapon san simpatiya kun Menan…’

‘Sa meyor, may ikatolo pa, si Banares…’

‘Mahabo si Dyani? Maski dumuyan-duyan na hamok. An kakontra niya, magbabarahin pa…’

‘Nano ini si Banares, sa pag-imod mo, pahulad?’

‘Ambot. Mayad man ada na tawo. Ipamutang mayad an intensyon. Pero dini sa Bulusan, kun iba an apelyido mo, pwera ada hamok kun gwapuhon ka, o pambihira ka magsurumaton, o namurak an kapayas niyo sin kwarta, o kurumbinasyon sini, badi makabari ka san tradisyon. Pero kun diri…’

‘Iya pan’o man kun may prinsipyo nganyan. Na maperde-manggana, ma-payt…?’

‘Kun gusto nira tukalan si Dyani, kaipuhan nira sin istratedyi. Pumili sin sayo hamok na kandidato, na gugustuhon man san tawo… Magkasarayo ngon’a. Kun iba na an nasa poder, iba na man na paurunit…’

‘Iya kun si Oscar? May ganahan ada?’

‘Aw, dako an posibilidad. Para kay, habo man magsakripisyo sin personal. Pasensya an Bulusan. Tinuklin an kamanghod, basi padagos an linyada san apelyido… Basi diri mapunas sa memorya san tawo, labi na namag-ay’ay na an mga dati nira na tawo…’

‘Iya, bagaw, maribok-ribok nganyan an mga nasa abrod nan nasa Manila? Nasa internet nganyan?’

‘Hmh, nano sun na internet na wa’ man sun nakabasa sa Kapirikuhan. Mga masabaon hamok yun, kay wara dini. Kun ungod na maisog, nan may ebidensya, na-payt, di’ sin kapangtugal. Asi, pag-uruli so’n, badi sige man hamok an pareretrato sin di-san’glas… Wow, pare…’

‘Iya ikaw, kunay ka man?’

‘Aw, ako, bagaw ngani ni Bays, kun diin an tawo, didto ako… Kun diin an barahin, makibahin man ako. Magayas?’

‘Pwera karaw, kun maparaot an Bulusan, kunay sala?’

‘Sa intero ada. Puro baga kita Bulusanon?’

Tunugbos sira san matan’aw an naghihiraun-daon na prusisyon. Nanguros sira, nan unubo, sugad sin namagbasol san kasal’an. Sa unahan san prusisyon, an mga sakristan na nagpapasuruhay kangina. Gapot nira an mga seryales. An tidaku’i, an in’akusar na nangupit, ma’o an nagdadara san krus.

_____

An retrato tabi, kuwa ni Binoy. Salamat po.

Hinalayhay

Arabay sira sa prentera san kudal; pinamagpadayag sa namaglabay, basi piharan, puru-pudyuton, nan hinab’iton, ihatag sa tindero basi pisaron, turuktukon o burukaon, nan iuli basi may isuruda o sumsumanan. Habang naghuhulat sa halayhayan, inaling-aling san upat an langkag nan pangidit san paghulat; nag-erergo ngon’a sira.

Ulo 1: Mga padi, madi, oya na naman kita, namagpalabay sin mahinab’it sa ato. Nano, iksaytid man kamo?

Pi’ad: Iksaytid? Ambot sa iyo, kay ako, nakidit uga’ng san kaiisip kun kan’o ako mahihinab’it basi mahali na ako dini sa halayhayan, kay makararaw-ay. Sugad nag’ud kita dini sin karne na inpapabakal…

Gusok: Bunurong kita sa imo. Kay nano ka man?

Ulo 2: Ako, in-iisip ko kun aan’hon ako san makabakal sa ako: kun tuturuktukon, o ihurno hamok sin bilog. Maski paan’hon, makakikidit pag-isipon…

Ulo 1: Ba’adaw kita. Batog pa na batog, sugad na kita sini, hanggan niyan, di’ pa gihapon kita naaanad, ha?

Ulo 2: Aw, ma’o baga, padi. Maski tradisyon ta na haros ini, sa likuran san kaburut’on ta, inmamaw’ot ta man gihapon na maliwat, maalto ini…

Gusok: Ma’o. An tawo ngani, maski tradisyon na bagaw hali sa pagtubod, liniliwat kun diri na komportable, mala ini na oro-ayuno nan oro-abstinensya…

Pi’ad: Sira an naghimo sun, sira man an mabari… Ayuno kun adlaw, kabos kun gab’i…

Gusok: Mala kun ibalik an dati, ha? Na, kun sugad sini na panahon, wara nagkakaon sin karne… Di’ aram ta na may adlaw na di’ kita malalabtan?

Ulo 1: Magparaano ka pa baya, na an katuyuhan ta, lutuon, nan kaunon. Aram ta ini. An tawo, sa kaawatan san tradisyon, nalilimtan na kun para sa nano an inhihimo. Ambot baga, kun pag-abot san panahon, mangyari sa tawo, na an mag-aayuno, kakastiguhon nan ipapako sa krus?

Naalto ini na kanira parantukan, san may lumabay na dyip, na an huyabit na pasahero, nagtatag’ok sa tindero. ‘Tagoy! Tagoy! Dar’hi kuno didto kura Totoy sin baynte kilo na karne pura, dos kilos na bituka, nan sun, ho, na duwa na ulo…’

May sunugad, ‘Ba’ah, grabe na handaan, ha? May nano kuno?’

‘Wa’ man… baragat ada san klase nira, sa Byernes an ruluto, sa Sabado an karaon, nan mapamisa sa Domingo…

‘Mayad pa sira… Kun wara ako pagbutas sadto, kaupod man kunta ako dun sa baragat…’

Saníg sa pingkit

Kangina pa sira in-iimod ni Inoy Indong; ini, na kabataan na lalaki, na namagtaratsi’an sa irarom san marambong na santol. An mga gamit nira sa pag-adal, nasa piliw san kudal habang nag-uuruyag sira.

Maribok-ribok an uruyag. Mahod may diyo na urunot nan hararakhak. Mamangno, namurunay. Nag-iringkod sa irarom san santol, sanig an sayo na padis san sinelas nira.

Nagrilingag sira san mabati an boses ni Inoy Indong hali sa kaniya pamintana. ‘Aw, akay mga uya kamo? Diri may klase kamo niyan? Basi kun insususog na kamo san iyo maestra?’

May sunimbag na bata. ‘Hmm, risís tabi niyan. Wara man sin liskyon…’ Nan unimod an bata sa kaurupod niya. Nan durungan pagtirinawa.

Wara man hamok an gurang. ‘Malin kangina ko pa kabati an bagting. Taym na ada niyan. Diri pagtaym, dapat yadto na kamo?’

‘Diri tabi’, bagaw gihapon san nagsimbag. ‘Yadto tabi na bagting, an batog pa’k yadto… Do’on pa ug’ang an taym…’ Nan unimod gihapon siya sa kauruyag, na may sunugpon man sin ‘Do’on sa hapon…’ Nan nagtirinawa gihapon sira.

Pira kaadlaw an unagi, yadto an bata na nagparasimbag sa irarom san santol, nagtuturu-tatsi sin solo. San mauyam, nangingkudan sa talod san hagdan ni Inoy Indong, na yadto man nakahuroy sa kaniya papag. ‘Aw, napaano, kay uya ka? Akay wara ka pag-iskwela? An kauruyag mo, yadto, ha?’

Wara pagsimbag an inhapot. Sa tinampo hamok an imod.

‘Mamangno do’n, udto na. Pag-uli mo, magngangalas si Mamay mo kun akay wara ka pagsulod.’

Naglabog-labog ngon’a san siki an bata, nan sunimbag. ‘Hmh, di’ man tabi aram ni Mamay. Di’ man yun naghahapot…’

‘Iya, kun humapot bigla?’

‘Di’ man ako masabi…’

Hunangos sin hararom an gurang. Waras tulos pagsugpon. Mamangno, bagaw, ‘Nag-aano baya si Mamay mo?’

‘Naghihimo tabi kalo…’

‘Iya kun gumurang na siya nan magluya na, sin’o an malalam saimo?’

Punurot sin bato an bata, nan tinapok sa tinampo.

‘Kunsabagay, an tawo, pagdako, pwede makasusog pagsolo…’

Wara pagsugpon an bata.

‘…Pero, inhahandaan yo’on. Inhahanda an sadiri. Intatagama an kakayahan… Kulang an kusog hamok san braso…’

Iniba san bata an istorya, pinakadto sa kaistorya. ‘Nag-iskwela ka man tabi sadto?’

‘Ako? Wara, kay nagparapamiyawas ako, ha ha ha’, karaw niya. ‘Sadto, kulang pa man sin maestra. Kun gusto sin hataas na inadalan, kaipuhan puma-Sorsogon. An mga mayon man hamok an nakakaya so’n…’

‘Kay kun nakaiskwela ka tabi, nano man an gusto mo kunta?’

‘Ambot baga. Badi huru-hataas man diyo sini na kolokasyon ko…’, nan nagtitinawa siya na unimod sa harayo.

‘Kay nano tabi an ubra mo?’

‘Aw, di’ inkukuwa pagpasyon kun Kamahalan. Kun may minatay, parabatog sa misteryo… Kun may napahimo sadok, may suhol ako…’

‘Maisog man tabi an mga maestra mo sadto?’

‘Aw, an maestra, kun agyaton mo, badi tunguhan ka. Di’ man hamok an maestra, kun iba na, an kaklase o kauyag, kun iba na, maski an panahon, diri di’anis. Kun pagparadulagan mo yun, mabibilin ka. An mga kauruyag mo, badi nakagradwar na, ikaw wara pa… Mamangno, an uyag nira, di’ mo na man aram…’

Iniba gihapon san bata an istorya. ‘Nano baya tabi ini na masitas mo?’

‘Isparago. Intatagama ko yun sa mga na-gradwar. Sanig sa inpipingkit. Pag-gradwar mo, tagan ko ikaw sun, maski sarin kadaghan…’

‘Pwede man tabi kun wara so’n?’

‘Aw, pwede man ada. Makawawaki hamok pag-imudon an burak hamok na piningkit sa bado. Sugad sin diri pormal. Sugad san kusog san tawo, kulang man kun wara sin dunong…’

Nalimtan na yadto ni Inoy Indong, kun diri sadto na adlaw na bunurut-burot an bata, sa kaniya pormal na pustura na pang-gradwar. ‘Inoy Indong, pwede tabi mag-ayo sun na imo isparago?’ Inpapadayag niya an gapot na burak. ‘Hali tabi ini sa masitas ni Mamay… Kulang ada tabi, kun wara sanig, ha?’

Nagtitinawa an gurang na sunugad, ‘Kutus na’k do’n. Kun kaipuhan san iba mo na kaklase, sak’ba na hamok…’

Kunutos an bata sin diyo, nagpasalamat, nan nagpaaram.

‘Ayaw daw ngon’a’, bagaw san gurang. ‘Hingayada an buhok mo. Kulang ada an mayad na bisti, kun wara buklis, ha?’