Kablás

Nagkakariribok na sa luwas. Sa Quezon City, may mga tawo sa palibot san istasyon san mga telebisyon. Sa Edsa, may tiripon-tipon sa luwas san duwa na kampo. Naalto na an mga klase. An iba na estudyante, nasa tinampo pa, nangagyat, nagmamartsa, namagtag’ok.

Siribot an midya. An Malaya, WE Forum, nan Mr & Ms, may mga dagdag na isyu na daghan an retrato nan may mga ti’urhii na balita. An mga radyo, kadaghanan nakasunod sa Radio Veritas. Mayon man sin mga istasyon na nangunapin sa  hade sa palasyo. Sa sugad sini na istasyon binirik ni Ben an kaniya radyo. Kun nahahapot kun akay didto siya namati, bagaw niya, ‘Pakinggan din natin sila. ‘Wag puro kontra. Kailangan, balanse…’ Nagsusurumaton siya sini, nag-uubo siya; an siki niya, nakalawig sa planggana na may gabinhod na tubi na may dahon sin biyawas, inbabanyos sa siki niya na may alipunga.

Gwardya si Ben; panggab’i sa sayo na establisimyento. May diyo siya na training na sugád san sa soldados. Tinukduán man ada sira san pag-uugali sin soldados. An kamiseta niya na pitís, inpipilukan pa sa butkon kun sul’ot. Di’ siya nagpapaderarik; pirmi halip’ot an kaniya buhok. Kun nasa duty siya, may radyo siya na saday na inpapatunog niya sin luway, basi diri siya mangaturog. Nakasunod gihapon sa kaapin san hade.

Dunako an tiripon. An sayo, naging napolo o sobra pa. Hanggan hunali an hade nan san kaniya pamilya, mga padi-madi, nan mga alalay. An nagkaturuda, wara na pamagribok. San wara na an hade, nangkaluwas na an mga tawo na awat na nauyamon, nahahadok hamok. Niyan, maski maaga, may diri intutuyo na barayle sa tinampo. Sugad sin karaon na dako, na kada sayo, may dara na putahe, nan intero na yadto, nakiabay, nakatadi.

Syempre, may wara didto, wara pakakadto, nan wara pagkadto. Sira sn mga kaapin san dunulag na hade, mga alalay niya, nan mga kaprobinsiya niya. Mayon man san mga kakontra san hade na wara pag-upod sa tiripon sa tinampo. May mga sugad kun Ben na hanggan sadto, namati san pangunapin sa hade, sa ngaran san pagiging balanse.

Madali magkarilimot an mga tawo; madali magpatawad. Sayo-sayo, diyo-diyo, bunaralik an grupo san hade. San magbaragat sira san mga kaupod nira na nagkapiriluhan, kunusog gihapon an kanira boót. Namagpakabalik an kanira yaman nan kusog nan pwesto. Nan niyan mas maaram na sira, mas segurista na. Di pa nag-awat, kaurupod na nira an mga bag’o na hade, na kunontra man utay kanira sadto. Niyan, sira na an may inisyatiba sini na karaon na dako, kaurupod an mga bantay nira sadto, an mga kandidato, nan san mga negosyante na nagdurulag sin madali. Kay may karaon, mayon gihapon sin wara didto, wara pakakadto, nan wara pagkadto, kaurupod an mga tawo na nagpadaghan san tiripon sadto sa mga istasyon san telebisyon, nan sa luwas san mga kampo. Kaurupod pa sa mga kablas an mga dati pa na nangontra sa hade.

Maski an mga sugad kun Ben, wara man pakaupod sa karaon na dako. Kunsabagay, sa isip ada nira, diri man sira kablás.

Bintana.3

Nagtitinawa si Amon san inkakatapo ni Pilog. Nagpipiriting-piting pa siya. Nakipugkot sin sigarilyo si Pilog, nan unusyoso. ‘Aw, nano, kay sugad sin in-guguyok?’

‘He he he. Matagal sini kun Inoy Bito. Mapa-Central nganyan, mabakal windo. Bagaw ko, nano na windo? Bagaw sa ako, na lalakih, di’ mo aram an Ingles san pinya? Diri windo? Ha ha ha. Pagbagatan sini kun Inoy Bito…’

‘He he he. Makunswelo, ha? Kulibat, kay nano ba’ sa Bikol an windo?’

‘He he he. Nano pa? Di’ ku’an, lunob…’

Awat na ini na istorya dini sa Madlawon, na nadudumduman hamok kun may nahihinog na pinya, na mahod nasugad an nakaimod, ‘Aw, hu, hinog na an windo…’

Ambot kun buhay pa an inbatugan sini, si Inoy Bito. Si Amon, halip’ot man an kabansagi sin Windolunob. San arin yadto na unuli, may unughoy kaniya. ‘Áw, diin ka na niyan kapirmi, sa Manila?’

‘Ma’o tabi.’

‘Kay diin baya kamo sa Manila?’

‘Sa ku’an tabi, sa Cavite.’

Bintana.2

Ini na balay, himo pa san giloy san kaniya giloy. An mga kadailan sini, hali pa sa uma nira; an harigi, an salóg san gibalayi, an mga balâ nan anahaw, an patóng na hagdan, hasta san diyo na mwebles sa sulód. Yadto nganyan ini sa luyo san salog, bag’o binuruligan pakanhi. Dini na pagparahingayada, pagsuru-suy’abi, nan pagdiyo-diyo katukali san mga kadailan. Mala ini na bintana. An dati na anahaw na sadá na may balitáng, niyan kahoy na na usong-usong sa irarom san bubong na pawod. Sa yungod sini, may papag na ingkudan kun may iba na tawo, na huruyan kun sira hamok na tagbalay. Hali dini, daghan an natatan’aw sa tinampo:

An kabataan kun pakadto na o hali sa iskwelahan.
An paratinda sin special offer.
An ahente sin insyurans
An paratinda pawikan.
An paratinda isda.
An koridor.
An parada kun pista, Independensya o kun may kaogmahan.
An prusisyon kun Kamahalan o kun may dapit.
An durulak san mga ayam na buhi.
Kun Sabado na aga, an hali magsaod.
Kun Domingo na aga, an tawo na pa-Simbahan.
Kun Domingo na hapon, an mga lalaki na hali sa bulangan.
An naglalakaw na maogma.
An naglalabay na mabudlay
An bag’o mag-abot.
An nagtataliwan.

Dini niya katan’aw an kararani nira na nag-abot. Daraga yadto san tunaliwan. Paglabay niyan, maski solo gihapon, kila an dako na na tiyan. Sugad san iba na nakasikop sa kanira bintana, galat man na inistorya niya ini sa pagkararani. Wara pag-awat, tunaliwan gihapon yadto. Taod-taod na san maadman nira na sadto na pag-uli, namatay  pa hamok an asawa, di’ pa awat matapos na ikasal sira.

May babayi man na unabot. Natan’aw pa niya na daghan an nagtarapo, nag-urughoy, haros magharapa-hapa. Matariya an babayi, mayad-ayad an hitsura, maputi-puti. Nag-abot nganyan hali sa abrod. Naruruyagan siya, kay maugay nganyan, madinanon, masayon ban’ohon. Nagkarilim’tan na an huruding-huding sadto manungod sa trabaho sini sa Manila, san diri pa siya mahinatag.

Dini man niya katan’aw, san sugad sini na petsa san arin yadto na taon, an mga kararani niya na nagruluwas, nagkakaharaghag nan nagkakagaralat. May kariribukan nganyan sa Manila. Mayon nganyan sin rebolusyon. Marasa pa, na yadto sira Manoy, Manay, Nana, Tata, Nono, Nene, nan san iba pa na kakila nan kamaranghudan. Pan’o daw kun magkariribok pa lalo?

Otro aga, naimod naman niya an mga kararani na malin nagkakaruruyagon sa tinampo. Human na nganyan an rebolusyon, wara nganyan danyos na daghan o nakulugan, mala kay sugad man hamok nganyan sin pista. Di’anison nganyan na dunulag na an tawo sa palasyo. Mahihingayad na nganyan an gobyerno, mabibisay na an palakaw.

Kada taon, kun sugad sini, nadudumduman niya yadto na tan’awon. Nagkahurulit pa yadto, niyan kun eleksyon. Magtitiripon-tipon sa piliw san tinampo, may mangduduhal sin papel na balota. Naimod niya sa inpadayag kaniya, na may paipit na kwarta ini na mga balota. Makaruruyag man ‘to’o. Di’anison na may nanghahatag sin sintimos, maski kada pira kataon. Maski pan’o, may nag-aabot na danon. Sa isip niya, ma’o na ada ini an panuga sadto na rebolusyon na diri madugo.

Bintana.1

Reparuha an bintana na nalalabayan mo. Kun bintana sin hataas na tawo, badi hataas man an pasamano, na dungawán paibaba sa imo, na pagyayanguon mo. Kun di’ mo man masilhag an tawo sa tahob na hiniró, laumon mo na ikaw an insisilhag. Kun may ikasipat sa imo, maiimod niya. Siya, di’ mo nag’ud masisipatan.

Kun an bintana simbolo sin kamutangan, sa surukutan, diri ini panagáng. Reparuha an tawo sa bintana na insusudya, an bintana niya na dati na patalahán, niyan ma’o na an kaniya presuhán. Kun an tagbintana maigo sin paggubat, di’ na nag’ud makahali sa kaniya dungawán. Sisirahán ini sin luwáy-luway, magbibilin hamok sin sadáy na sikupan, basi didto pag-iimudon an nahadukan.

Imuda man an bintana san sadáy, kay harani sa natutugbusán san naglalabay. Hali dini, masayon makiughuyan, diri mapawot makihályaw. Nakatupár hamok ada, na bintana ini imbes na pinto, maski ngani ini an paagi na mas daghan an magdagos dini. Kay an bintana na nangagda, rinarani sin mayad na bo’ot. An bintana na nanudya, rinarabak sin ngudyot.

Bintana hamok ini, wara sin nano pa man. Kun sa baniká, matatan’aw an ging’ot, nan an uhay na nahihinog, an pangonoron sa kahiwasan nan an dampog na nagdadangadang. Sa syudad, madudungawan an si’ok nan san ramok, nan an kangalasan san paglaom sa butnga sin pagpakabuháy. May matatan’aw na makangingirhat, may madudungawan na makaruruyag.

Bintana ini; hulatan sin swerte, kawitán sin dispatso na ti’urhii. Dini in’aagda an ruyag pasakaton sa sulod san baláy. An imbitado na may onra, sa pinto nagtatangbara. An umagi dini sa bintana, angay hamok na isubol sin tigbás o pakangon sin  balitáng.
_________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Ika-kwarenta’i-tres na parte

Malaksi na hangos na mahod may kadungan na aguro an nabati nira hali sa luyo san pinto. Unimod pa ngon’a si Tirso kun Paring. Insyerto na diri siya an nag-aaguro o naghahangos sin sugad sin inbubukod. Tama-tama na nag-imod man kaniya si Paring. ‘Sin…?’, bagaw ni Tirso, na maski agbay si Paring na nakahurandig sa lunob san pasilyo san ospital, naglilingot-lingot na, naghahanap sin nars o attendant o doktor, o dyanitor na makausyuso, nan makadanon kun sin’o man an nasa luyo san pinto.

‘Uuuuhhh. Ummmh. Hhhh….’, bagaw gihapon san aguro.

San hunulit gihapon, inimod ni Tirso si Paring, na tunango-tango sin luway, pagtugot sa gusto ni Tirso na pag-usyuso. Dinanunan ni Tirso si Paring sa pagkahurandig sa lunob sin bisay, nan kunadto siya sa pinto. Unalto siya, siniguro an hihimuon niya. Binirik niya an seradura nan, habang nag-iimod kun Paring na nag-iimod man kaniya, maluway na tinuklang an pinto pasulod. Madulom an kwarto, kaya may diyo na segundo na kaipuhan basi maanad an mata niya sa dulom. Kaya wara siya pagreparo san may kumabhig sa kaniya braso, na kinaugsuhoy niya pasulod. ‘Nab…h!?’

Pakasulod san lawas niya sa pinto. nadagnas naman siya paingkod. Nabut’san niya an pinto, na nag-unay na pagsira gihapon, dara san kadailan na awtomatik na pangsira. Di’ pa gihapon ni Tirso nasabutan an nangyayari. Nangalag-kalag siya. Natimalahan na niya an tawo dini na kaabay niya, sang’ab niya an hangos, an dangga, nan sin malangsa. ‘Sin’o ka? Nano ka?’, bagaw niya sa boses na nangalang-alang.

Kinabhig pa siya san lalaki; inrani an pandok niya sa pandok man sini. Madangga an pandok san lalaki. Silhag an lungsi maski sa sulod san kwarto na may diyo hamok na banaag hali sa irarom san pinto nan sin suna na hali sa bintaas. ‘Hhh. Uhhmh. Hubarin mo yang damit mo… Bilisan mo…’, bagaw kaniya sa di’ man kidit maski du’on na pagkasabi. San wara pa pagbali si Tirso, na sugad sin namumungnan, may dinupo sa kaniya tagiliran an lalaki, na sugad sin durho sin badil, nan tunango-tango kaniya. Hinuba ni Tirso an kamiseta niya na dagos man kuwaa san lalaki. Naghuba man maski sugad sin nakulugan. Sa wala san pusod niya, mayon sin dapog sa samad na malin bag’o ibutang. Sinul’ot san lalaki an bado ni Tirso, nan bagaw kaniya. ”Wag kang susunod, o magsasabi kahi’t kanino… Wala kang nakita… uhh…’, bagaw san lalaki sa pandok niya. Nasayudan niya an mata san lalaki.

Tunugbos an lalaki, na niyan sul’ot na an bado ni Tirso. Sugad sin wara labot na lunuwas san kwarto, luway an lakaw na pahanga mareparo an diyo na ki’hod. Nginarat pa si Paring san lumuwas siya sa pinto. Mahapot kunta si Paring, na natandaan an kamiseta ni Tirso. ‘Aw, mapa…??’, an nasabi ni Paring, bag’o niya nareparo an pasabot na wutwut san lalaki.

Nahaghag, luway na inabrihan ni Paring an kwarto. Sa pag-isusulod, yadto si Tirso, nagtutugbos, sul’ot an bado san lalaki. Tama kunta an kadako, para kay imudon an dugo sa wala na parte. ‘Nginarat sini si Paring. Kadali na ginap’ tan si Tirso, nan hinapot. ‘Napaano ka? Inano ka? Ha?’ Inyuyugyog niya si Tirso, na an atensyon, yadto sa dugo san kamiseta niya niyan. ‘Mayad man, wara man ako anuha… Para kay, ini… ambot may makaimod sini na dugo…’

Hinaramiham ni Paring an dugo san bado, winalis an bado basi maimod an irarom, masyerto na wara man nag’ud samad si Tirso. ‘Diyusko…’, bagaw ni Paring, na tunuro an luha. Dini gihapon pagkusog an bo’ot ni Tirso. ‘Ayaw na kahaghag. Wa’ man ako kaano… ‘Mus na…’ Lunakaw gihapon sira, hanap an kabubungto na nars, na niyan malin mas masakit hanapon, an ospital malin mas maburong na lugar.

Sa lakaw nira na wara direksyon nan malin namumungnan, wara ngani sira pagreparo san inkatapo nira na mga lalaki na kadaghanan nakasibilyan, kaurupod na de-uniporme sin millitar nan pulis. May mga bitbit sira na halagba na badil na sugad sin may inhahanap na babadilon. An nakareparo, nagpiriliw, nagkaharadok. Hiniwasan nira an dalan san mga lalaki, kaya madali man hamok na nagpadagos sa kun nano man an kanira inhaharanap.

An lalaki na nagsul’ot san bado ni Tirso, lunabay sa hilera sin karihan sa luwas san kudal san ospital, kun diin man an paradahan san mga traysikel. Paglabay niya didto, may tunapo sa lalaki, kinihatan siya, tinagan sin san’glas na sinul’ot niya, nan nagbungyod sira paglakaw, maski pareho nagtatagalingag. Sa luyo pagliko, sa yungod sin mangga na madangba, may nakaparada na daan na Toyota na hatok na asul. May ilaw an lubutan sini; tanda na nag-aandar an makina. Inabrihan san kabungyod san lalaki an pinto sa likuran. Sunulod an lalaki, unabay sa sayo pa na lalaki na yadto man sa likuran na ingkudan.Sinira nira an pinto. Ma’o na pagkadali pagsakay an kabungyod, didto sa kaabay san drayber. Di’pa ngani nasirahan an pinto san kabungyod, inpadalan na san drayber an berlina. Kinse minutos pa, yadto na sira sa Balogo. Sa sulod, wara hamok sin iristorya an mga pasahero. Hanggan makalampas sira sa Juban, pasulod sa Irosin, hasta makasangpot sira sa Matnog, harani sa Culasi. Didto, lunusad an lalaki na may samad nan san kabungyod niya kangina, nan punara sin traysikel. Nagpahatod sira sa may pondohan san mg lantsa. ‘Diin tabi kamo, an sa masunod na pa-Allen?’ Tunago-tango man hamok an kaupod. Paglusad nira sa traysikel, imbes na lumakaw pasulod san pier, lunisa ugaring sira, pakadto sa sayo na de-motor na sakayan na naghuhulat na kanira. Bag’o pa manirum-sirom, dunuong an de-motor harani sa intatapuan san dagat nan san salog san Sawang, sa bungto san Uson sa Masbate. Maski may pangalang-alang, wara man ada mahihimo o masasabihan an piloto san sakayan, na batog na sabihan siya na pakanhi an byahe, imbes na pa-Samar, may nabilog na sa kaniya kun sin’o o nano an kaniya pasahero. Tutal, di’man siya agrabyado sa dinuhal kaniya na bayad, na may sobra pa sa bweltada na byahe.

Bunalik man tulos sa lawod an sakayan. Kun paano, bahala na an piloto. An duwa na pasahero, naglakaw pa sin pira na kilometro pasulod sa bungto, sagunson hamok an salog. Pag-abot nira sa tinampo, may pinara sira na traysikel na sinakyan nira pa-sulod sa Milagros, hanggan sa baryo san Tigbao. Didto, sa likuran sin nagkapira na baka na naghihimaturog, may mga tawo na nagtapo kanira, an mga to’o na kumo nakatuon na sugad sin nagsasaludo.

Sa ospital, pira ka-oras bag’o sadto, nahuman man an pagkonsulta nira Tirso sa duktor, sa danon san pagmaneho san Bulusanon na nars na inkatapo man hamok nira sa pasilyo. Mala na nag-iiristorya sira, mahod napasikrap an nars sa kamiseta ni Tirso na may dugo, na inpipirit niya irirong sa pag-agubay kun Paring sa wala niya. Mayad ngani kay sunigido man an aguro ni Paring, kaya ada wara kadagos an iurusyuso san nars.

Sakay na sira sin dyip na pa-Gubat, nginarat pa sira san bunigla pagpreno an dyip. Unugsuhoy sa pwersa na napakadto an arabay san mga pasahero sa unahan, sa gawi san drayber na naaburido. ‘Salbahi ini! Sugad sin tagsadiri sini na tinampo…!’ An inmumuda niya, an drayber sin asul na Toyota na bunalatas hali sa kalye Magsaysay, pakadto sa may kapitolyo.

May nagmuruda man na pasahero, labi yadto na nasa durho san ingkudan, na sunalo san gub’at san mga lawas na pakadto kaniya, ma’o man yadto na nakasagmak sa kahampang na pasahero. Si Paring an una na inakudiran ni Tirso, siniguro na wara man kakulugi. Wara man kaipit sin mayad si Paring. Nagtarap an kanira mga sayod. Naghahapot an mata ni Paring manungod san mga reseta. Sugad san sinabi ni Tirso kangina, mahinguha siya pagdisponer. Marani gihapon siya kun Julia. Di’ man ada siya sasayumahan san kamanghod.

Pebrero 21, 2013

Silhág

Nag-uukad gihapon sira. Kun akay, sira mismo, di’ na piho: may ibugsok na planta, o may inkakaykay na mina? Naanád na pan’o sira. Sa sulod sin unom na siglo, ma’o man ha’k ini an inparahirimo nira. Niyan, sa sayo na tugbok san makina na nag-uukad, may tunog na nabati. ‘May natamaan! kan’i kamo, kay dako ada ini na diskubre!’ Pinangbutaklag an mga gamit, nagdaralagan an mga trabahador pakadto sa nagtag’ok.

San mahali nira an mga ati, an tunangbara kanira, gurangon na na dahon. ‘Dahon? Dahon ha’k yadto?’, aburido na sabi nira, nan nagturumparing.

May sayo na punabilin. Ngalás siya. Sa awat na panahon niyan hamok ini nangyari, na sayo na dahon na naukad na haros bilog pa an binalyan, na silhág an mga ugat nan mga gusok. Nginarat pa siya san may mabati na boses. ‘Akay uyon ka pa? Akay malin interesado ka? Dahon man ha’k ako. Di’ man tanto…’

Nasabutan san tawo na an dahon an nagsurumaton. Basi mahali an kulba, kunaráw siya. ‘Nagsusurumaton na dahon? He he he. Kangina, panabot, anapog na tinamaan san backhoe. Niyan… Grabe ini na kangalasan sa sayo kaadlaw…’

‘Ma’o’, bagaw san dahon. ‘Makangangalas na inkabayaan hamok ako. Kun masuruswerte, badi may mabutang ugaring sa ako sa iskaparate, na ilungtod sa altar, nan pagsasambahon, hihimuon na delihensyahan… Marasa pa, na inkabayaan hamok ako…’

Wara pagsimbag an tawo.

‘Di’ man ha’k ako dahon. Dahon ako na nabuhay sadto pa… Isipa an mga bagay na aram ko, o naadman ko… Una ako naging ugbos, naging dahon sin sayo na lawaan sa tahok dini, kun hain niyan namaratapata ini na kabalyan, nan mayon sini na planta. Marambong na tahok yadto. Makahoy, madangba, pahanga mabadla san suna san sudang kun adlaw, o san mga bito’on kun gab’i. An binabati hamok sadto dini, an turaok san ilahas kun aga, an mga duli-duli, an mga pakla, an manglain-lain na tamsi, an waguswos san hangin kun nasudo, an ragasnás san tubi kun nakig-uyág sa hangin… Kun tagihapon, an duli-duli nan san diwit an malin nagkakaruruyagon…

‘Sugad so’n dini sadto, hasta sayo kaadlaw, san mangaranhi, nan pangbuwalon an mga kahoy nan magbatog pag-urukad. Hararom an mga ukad, na kun samád sa lawas, masakit pumila.

‘Nangato an tahok. Pinangsulong an mga masarig na braso san kakahuyan. Pag-upras, intero sira nautás san mga makinarya na malaksi nan wara pasintabi…

‘Nahawanan an suna san sudang. San mabadáng an samád san tahok, lalo runangráng. Hali sa mga ukad, may sunungáw na aso na nakapangluya sa nagkaturuda kunta na puno. Hali sa irarom, may mga sustansya na maraot na pinaanod nira sa salog, an inkukuwaan sin tubi na inumon, maghayop o magtinanom…’

Nakareparo na an tawo. ‘Ayaw ngon’a.  Nano man an birtud mo, kay wara ka katunaw, kun baga inabutan ka san mga maraot?’

‘Pinili ko na maging silhag. Pinanghali ko an mga nakaulang. Tinuda ko hamok an kaipuhan ko basi mabuhay; an mga gusok nan mga ugat, nan diyo na panit na nagkokoronektar sini. Kadaghanan baga, an mga kaulangan nira an tinatamaan nag’ud sin maraot na panahon. Kun magsudo an hangin, an dahon na diri silhag, madali mapukdi nan darahon kun diin. Sa ingod, kun diri baradla, madudunot tulos san mga elemento.

‘Imuda ako. Sikupa ako sa magluyuan. Wara ka sin hahanapon na intatago ko. Kun nano an naiimod mo, ma’o na ako yo’on.’

‘A. Pan’o ka man nakasur’maton? Diin hali an boses mo?’

Badi masimbag kunta an silhag na dahon, para kay bigla may tunag’ok. ‘Likáy! Ho, bunulos na…!’ Bag’o pa nasabutan san tawo an tag’ok, bunulos an maitom-itom na tubi na dara san makina na naghihinggop hali sa irarumon san ingod. Linabayan an dahon sa ingod, nan dinara san sulog.

An ultimo na Valentine

Nangyari ini na istorya duwa na kaadlaw an unagi, san ultimo na Valentine’s Day. Namunay sadto an magpadi na Er-er nan Piswit, sa papag sa piliw san tinampo, sa irarom san kalpi nira Er-er. Kun akay namunay sira, kun pagal o diri, o kun nano an nakapagal kanira, sira hamok an maaram. Mala kay wara pa ngani sin iba na namunay, kaya si Er-er, tihayaon sa papag, huba sin bado. Si Piswit, hurandig, labog-labog an siki, huba man sin bado.

‘Aw, nano kita sini niyan, Padi, kay balentaym. Di’ kita maimod sini?’

‘Sin’o? Kita na duwa??’

‘Aw, diri… Kami ni Misis, nan kamo man ni misis mo…’

‘Aw… Hmh, mag-ano pa man so’nh… ‘gusngab na… Sadto ngani, wa’ man…’

‘Aw, kay wa’ man sadto so’n na mga balentaym… An pista ngani sadto, dini man ha’k sa bungto… Wa’ pa man sin pista do’n sa Sabang, halimbawa… An payn-apol dyus, natadihan man ha’k kun tipaPasko, sa parti sa iskwelahan…’

‘Aw, ayaw na so’n na mga payn-apol… pinan’o mo man an pangintris…?’

‘Tsk. ‘Laki inih… Syempre, sa baylihan ngon’a… Inado, nagpakilala bagaw… Inado gihapon… Otro barayle, tadiya na. Duwa pa na barayle, inalsa na… Mala ini, kay naka-unom man na kabataan…’

‘Dyata tinabag… Ako, pinaagi ko sa huru-harana. Pirmi arkilado si Tikoy Balilang na paragitara… Mala kay amot man an dyin na nabakal ko san katangway, suhol pag-akompanyar sa ako… Minsan man… Para kay habo umalsa.  Inparapaagad pa ako. Parasi’ak, paraalog, parabulad paray, parapamolino… Ay, tuig man an kapaglanan ko… Kundi, di’ ko man ‘gud yo’n inbabali sadto… Maski pagraralabayi sa ako, nakararaw, natirinawa, payt ha’k ako…’

‘Namuuton ka, pan’o…’

‘Aw, madi’ mo? Maski ada palabahon ako sadto, payt ako…’

‘Pinalaba ka?’

‘Aw, baya man uga’ng… Pero kun inayo, hihimuon ko…’

‘Tsk, grabe na kurutab-kutab, ha?’

‘Madi’ mo? Di’ na man nag-aandar an isip, na makararaw’ay o inpapasimanggadan. Basta namuot ka, payt ka…’

‘Pero san mag-asawa na… nano man?

‘Aw, medyo uniba. Duhal-baton na. Kun nano an kulang san sayo, tataparan san sayo… Bulig pirmi, danonan… Diri kay abante an sayo, o pihig an sayo…’

‘Aw, ma’o baga? Dapat, sugad so’n an relasyon… wara sin nagagamit nan napipihig… Sugad san upudan sin burak nan kulibangbang, kumpara sa burak nan atataro…’

May lunabay na traysikel. Tinan’aw nira an sakay. Napurisawan man san ribok.

‘Iya, sa pag-imod mo, kun namuot an tawo, arin an gamit, puso o isip?’

‘Puso. May isip, pero mas pinaaser an puso. May insasabi an isip, pero an insusunod, an bo’ot.’

‘Kun baliktadon ada? Kun mas gamiton an isip, kaysa an puso?’

‘Aw, di’ sugad na yo’n san bagaw di’ bale magayon, basta mayaman… he he he’

‘Ha ha ha, makidirig ka, basta may tahob na tualya… ha ha ha…’

Lunabay pabalik an traysikel. Unalto gihapon sira.

‘May panahon na isip an dapat gamiton, mayon man sin panahon na puso… Sugad niyan, na balentaym…’

‘Aw, kun puso an sunudon, maski wara bugas, mabakal sin burak, ha?’

‘Ma’o. Kun eleksyon, isip man an ingagamit, diri puso…’

‘Namas man.  Diri kun sin’o an gusto mo, ma’o an iboto mo?’

‘Diri. Kun sin’o an mayad, ma’o an iboto mo…’

‘Nano an mayad, Padi?’

‘Aw, kun sin’o an mahatag sin mas dako, didto ka. Sugad so’n an paggamit sin isip. Kay manta, kun sin’o an may kwarta, ma’o an gana, diri ma’o?

‘Aw, syempre. Si’apo yun na ngaralab-ngalab manungod sini na pabarakal boto. Makaon man an prinsipyo?’

‘Tama ka, Padi. Niyan kay balentaym, puso an sunudon. Batog buwas, isip na man, ha?’

‘Ma’o, Padi. Niyan na balentaym, pamunayan ta man an isip ta, kay sa sulod sin sangtaon, ma’o man ini an inpapaaser ta, di’ ma’o?’

‘Ma’o, Padi…’

_________

An retrato tabi, hali sa blog ni Alma Jane Gamil, an Bulusan Graffiti. Salamat po.