An nabilín (3)

Sa kaniya naistaran niyan, pirmi man may notisya si Taoy hali sa Bulusan. Naadman niya na mas daghan na an namag-uli na an iba may mga sarakyan, niyan na nahingayad na nganyan an tinampo. ‘Ba’ah, nahingayad man gihapon, ha? Sa kawat-awati…’ Nadumduman niya sadto san saday pa siya dini, talagsahon pa an naglalabay na sarakyan. Kun namag-uyag sira sa tinampo, harayo pa, tan’aw na nira an dyip, may kabungyod na alpog, bation an ragubrob. Di’ man nira kinaipuhan magdalagan basi makalikay sa naglalabay na dyip. Luway hamok na lakaw papiliw, nan maalto kay mahinayod san sakay na tawo, kun kakila.

Nahingayad na man nganyan an mga pasyaran, labi an Danáw. ‘Mala kay may mga sarakyan man do’n sa Danaw na mga plastik na suru-sakayan, nan sin duru-dako na sugad sin buldoser…’, bagaw san nag-unabi kaniya san makapasyar man gihapon siya dini. ‘Hiningayad na man an Bayugin nan san Palugtok, mayon pa sin mga bag’o na karigusan sa San Roque…’

‘Ba’ah’, bagaw ni Taoy, ‘di’anison na man nag’ud an pag-purupasyada dini sa ato, ha?’

‘Ay, madi’ mo, na pirmi na namagdarayo an taga-iba? Mala kay mahod pinamagkulang sin dagusan…’

‘Ma’o?’, bagaw ni Taoy na may pagmaw’ot. ‘Iya, mayadon man an mga programa san gobyerno dini sa ato, kay mala yo’n…’

‘Ay, may murunduan man…’, bagaw san kaistorya niya. ‘Daghan an mga iristorya manungod sin mga nawawara nganyan na pondo, sin mga kautangán nganyan san bungto, nan mga kontribusyon para sa mga empleyado do’n sa munisipyo na diri nganyan nahulugan, kaya badi apektado an mga benepisyo…’

‘Namás man…?’, bagaw ni Taoy na nagngangalás.

‘Atog, ma’o’, pangutiil san nag-iistorya.

‘Basi pakaraot man ha’k?’, bagaw ni Taoy. ‘Purulitika ada?’

‘Badi. Ipamutang…’, bagaw san nagsasabi. ‘An kwestyon, kun ungod o diri. Sugad san barakalan boto kada eleksyon… Dati, wara man so’n dini. Niyan, tradisyon na ini, mas regular pa sa pagrilimogmog kun aga…’

Namungnan si Taoy. Sadto man nag’ud, wara man sin iristorya manungod sa mga anomaliya kun eleksyon, pwera san pagkaparareho apelyido san namagkandidato. San maglakaw-lakaw siya, nagkabarati pa niya an iba na iristorya.

‘An sayo pa na nakatunga san opinyon san tawo, ini na geothermal na inpipirit ibutang dini…’, bagaw sin sayo sa kaistorya niya. ‘Maski mayon sin kasuratan na hinimo an konseho na habo sira, wara man sin inhihimo basi maulang an padagos na pagkapang san mga proponente basi mahimo an gusto nira, maski habo san tawo…’

‘Hmm, badi sayo ka man san habo?’, tudsok san kaistorya.

‘Aw, maruyag ka kun maraot an palibot san bulkan, nan san danaw…?’

‘Hmm, basi sarabi-sabi man ha’k yo’n so’n na mga nangontra…? Mati’ano, bati’on ngon’a an magluyuan na lado, ma’o magsurumaton…?’

‘Binati na baga an luyo na lado’, bagaw san kaistorya, ‘sinimbag na ngani…? Wara man sin mas mayad na debate. Mga eksperto pa nganyan an pinakanhi, an sunimbag kanira, mga taga-dini… Mayon ngani sin rali sa otro semana, sa Sorsogon, kaurupod an mga taga-iba na bungto… Maupod ako, kay paano man. Magparatungag hamok sa piliw nan magsunod sa kun nano an ihatag o maradag…?’

‘Tsk, kun gusto ibutang, maski nano na paghabo san tawo, mahihimuan gud sin remedyo na maibutang yo’n na planta. Yo’n man na barakalan boto kun eleksyon, maski diin baga, inhihimo man yoon? Aber daw, sabihi daw ako, maski dini sa Bulusan, kun sin’o an wara pagbakal sin boto? Kun sin’o an gunana, maski nagbakal sin boto, namutang na pinili man gihapon san tawo…’

‘Aw, ma’o, pero di’anis kunta kun mawara gihapon yo’n, bumalik an dati na eleskyon na wara sin tensyon, nan malinig. Nan yo’n kunta na geothermal, di’ na igpirit na ibugsok dini…’

‘Nasugad kamo so’n, kay daog an kandidato niyo… Nan maski nano an himuon ta, di’ man gud pagtutunguhan, kay saragday man ha’k kita na tawo… Magsunod na hamok kita, basta mayad an lawas san pamilya ta…’

‘Diri ako natubod so’n, Padi. Si’apo kun di’ pagtunguhan, basta nakasabi kita san ato kaburut’on, kay kun wara na magsasabi sin iba na opinyon, kun an nangontra di’ hamok magribok, iisipon na intero nagusto, na sira mga mayadon, o inaako an kanira diri di’anis na himo…’

Inparaisip niya ini na nagkabarati. Namundo siya na padagos na burulag an tawo kun nano an mayad para sa bungto, nan sige an rarom san pagkaburulag. Mayon siya sin napipili na lado na gusto niya upudan, nan danonan sa pag-usong san kanira mensahe. Inisip niya an sadiri na kaulangan nan kakulangan. Inisip man niya an mga kamaw’otan san mga kakila niya sa Bulusan. Kumbisido siya na kada sayo, may kakayahan, nan mahalaga na mabilang.

San mahuman an eleksyon, nanggana man gihapon an inkakahadukan nan inkakahabuan dini sa Bulusan. Di’ nag-awat pakaingkod san gunana, nagbatog na an pagtrabaho san planta sa may bulkan. May pinangtalkas na empleyado nan mga negosyante na hinalian sin lisensya nan pwesto, kay wara nganyan pagboto. An tidakui na notisya, an pakaresibi san munisipyo sin presko na kautangan na pira na milyones. Nanotisyahan man ni Taoy an padagos na pagtindog san mga nangontra, na niyan mas diyo, kay mas daghan na an hadok. ‘Mala pa hamok…’, bagaw gihapon ni Taoy na may pagmaw’ot…

Advertisements

An nabilín (2)

Sa mga nag-agi na taon, may mga nasarihan pa si Taoy na pagkabilin. Kun iba na, an kakulangan, di’ man kaniya. ‘Aw, na’ ba’ ini na bus kay wara pa? Kangina pa sin kabarantay dini sa istasyon… Kun alas-nwebe an oras san byahe, atrasado na…’, bagaw niya san maghulat sin bus pa-Legazpi, hali sa Sorsogon.

‘Ay, hunali na’, bagaw san dispatser. ‘Nag’atab, kay kulang sin bus didto sa luyo, pakanhi…’

‘Aw, sala man ada yo’n’, protesta ni Taoy. ‘Kun nano an oras na binutang niyo, dapat sun’don niyo, kay napeperwisyo an pasahero…’

Wara pagsimbag sin bisay an dispatser. Nagngurub-ngurob, na malin sa durho, ‘…Di’ mag-akusar ka…’

Napiritan na hamok maghulat si Taoy sa nagsunod na byahe. Atrasado siya sa kadtuon. An tuyo niya, wara niya kakuwa.

Dinara si Taoy san swerte pakanhi sa Manila. Dini na siya pakatrabaho. San mag-asawa siya, dini na man sira pagpirmi. Bihira na makauli si Taoy; nagtagasurat na hamok. Kun may nauli na naaraman niya, napadara siya sin surat, o napatugon.

Mahod nadadagka siya mag-uli, magbisita, makibagat. Kun Pasko, o Bag’ong Taon, Kamahalan, Pista o Tagkalagan, mahod naiibog man siya. Para kay ambot kun akay diri nadadagos. Mahal nganyan an pasahe, daghan liwat sira na bilog na pamilya na mag-uurupod. Kaipuhan pa liwat an mga patapo nan para sa mga barhag nan pangayo-ayo.

Mayon man sin iba pa na nakaulang kun Taoy. Sugad san kaamigo niya sadto, si Bunding, na nabuyo niya kapakulugi. Nadumduman niya, sinapo ni Bunding an itaas san tiyan san madug-anan san latob niya. Naupsan si Bunding sin madali. Pero sa hitsura ni Bunding mas makulog an ideya na pinakulugan siya san amigo niya na awaton na, batog pa na di’ pa sira nag-iiskwela. Batog sadto, hunarayo na an bo’ot ni Bunding kaniya. Kinaan’dan nira ini, na pagturutan’aw sa kada sayo sa may distansya; di’ na sugad san dati na magka-ugos.

Ma’o man si Sitang na dati man niya barkada. Marasa pa na sa kaogmahan, nadusay siya pagsabi sin diri di’anis, maski sa pamati niya tama. Kunulog an bo’ot ni Sitang; tunapsi an kanira pag-amigo. Maski aram niya na  kaniya angay maghumali an pakibisay, wara niya kahimo; pirmi nauugsod.

Naadman niya na namatay si Bunding. Nahapdos nganyan nan wara kapabulungan. Mamangno, nanotisyahan man niya an pagkamatay ni Sitang. Namundo siya na wara siya pakapakiminatay. Mas namundo siya na an pakibisay, di’ na nag’ud niya mahihimo. Kinarkolo na hamok niya an nangyari pa kunta na di’anis kanira, kun wara karaot an kanira pag-aramigo.

San maluya na an lawas san ina niya, si Oya Inggay, naghingoha nag’ud siya na makauli sira intero, basi mabagat pa man, makaistorya baga. Kun may panugun-tugon, mababati pa. Kun may mga maraot na bo’ot, magkakabirisay pa. Maski birigla’an, an paghali, di’ man gihapon nakakadali, labi kun karuray. Inabot pa sin sayo kasemana bag’o sira nakauli. Dara san lunabay na maraot na panahon, atrasado pa an byahe. Maski ada an dispatso gihapon kaniya na namatay na si Oya Inggay, wara na niya karesibi. Mala san naglalakaw na sira pakadto sa kanira balay, pabalik na man an mga tawo na hali makilubong sa ina. Sugad siya sin namungnan. Bitbit an sayo na maleta, nan kilik an saday na bata, di’ niya aram an sasabihon sa mga inkakatapo nira, na bagaw ‘Aw, na’ ba’ kay niyan pa’k kamo pag-abot? Kairo man daw niyo, kay wara na niyo abuti. Bagaw, kamo kuno an ingagarahoy bag’o namatay…’

An nabilín (1)

Mapa-Gubat si Oya Inggay, may bakalon siya na bulong. Kagab’i pa, nagpadaan na si Taoy na maupod.  Tunugot man an ina. Imbes man nag’ud na magparalantuag, umupod na ha’k. Tutal, di’ man mamasahe kun sagmakon o patugbuson sa butnga. Kaya tinugon niya si Taoy na mag-atab pagturog, kay atab man sira maghuhumali. ‘Hala na, turog na, kay kun makahali kita atab, atab man kita makauli, di’ kita maghahaghag san lastríp…’

Sa sugad sadto na edad, malamawon pa si Taoy. Maski hataas na an sudang, masiramon pa an turog niya; maski mangarandol pa an nangaro-aro sa dapog. Sadto na aga, gayak na si Oya Inggay, turugon pa si Taoy. ‘Adaw na bata ini, kay masiramon pa an turog. Kairo man kun pukawon…’ Kaya tunaliwan si Oya Inggay, diri kaupod si Taoy.

San magmata an bata, silensyo sa balay, pwera san talagsa na karasi-kasi san gilay niya, si Oya Banday, kun naghihiyod sin iturugda. Nanghihiwod pa nan nagpipirisi san mata si Taoy, san mahanapan an ina. ‘Hain tabi si Mamay…?’

‘A, wara ka na kahulat, kay turugon ka pa…’, bagaw san gilay. ‘Inhulat-hulat ka kunta, para kay habo man maatraso… Nahali pa ha’k, badi uyon pa yo’n sa tinampo, nagbabantay san dyip…’

Pagkabati sini, kunadali si Taoy. Nagdadalagan siya paluwas na nagsusul’ot san sinelas. ‘Hoy!’, tag’ok ni Oya Banday, ‘kan’i ngon’a, pamahawi ngon’a… Ay,na bata ini… Wa’ ka pa ngani panghihimgo nan panglilimugmog… Hoy! Ay, na bata ini…’

Naghihiraun-daon siya sa hulatan, nabati ni Taoy an andar san nag-aalto na dyip. Nasa isip niya an ina na nagpara, nan pinarahan san dyip. Sugad siya sin binuhusan sin tubi, na biyo na nagturugbos an kaniya mga barahibo sa butkon. An kulba niya, nakapadalagan kaniya sin kaskason. Naimod pa niya an dyip na naghali sin luway. Kinaskason niya an dalagan. Kunaskas na man an dalagan san dyip. Kaya pag-abot ni Taoy sa hulatan, suru-saday na an dyip sa pag-imod niya, maski nahihinayod pa niya an mga sakay sa sulod. ‘Mamaaaay! Mamaaaaayy!’, tag’ok ni Taoy. Aram niya na nagtatag’ok siya diri man basi mabati siya san ina, balikan, nan iupod. An tag’ok niya panganugon, pagbasol, pagkaperde. Kagab’i bag’o siya naturog, grabe an ogma niya na tunugot an ina na iupod siya. Kaya sa isip niya, inparakarkolo na niya an pamati habang sakay sa dyip; an mga natatan’aw sa luwas, an mga nalalabayan, an Gubat nan san pangalag-kalag didto, an iiristorya niya sa kauruyag manungod san nasarihan. Intero ini, di’ na mangyayari. Kun may masunod pa man, iba na man yo’n. Ini na niyan, sadiri sini an pagkaperde.

Sadto pa hamok nakamati sin pagal si Taoy. Hinalhal siya. Pinananggahan. Tunumparing siya, lunakaw pauli. Maluway an kaniya lakaw, ubo an ulo. Wara ngani niya karereparo na naghihibi ngay’an siya. Mamangno, naghuthot na an sip’on niya. San magbakho na siya, ungod na an kaniya paghibi.

Sayô (3)

San arin yadto, nasa balita an manungod sa pagkabutangi pa hamok sin kuryente sa Cabatuhan, Labo, Camarines Norte. Bagaw san balita, sa kaogmahan, mayon sin gusto magpabakal sin karabaw basi makabakal sin telebisyon nan pridyider. Kun sugad sini an ruyag, isipa an pangluya san wara pa sira kuryente. Marasa pa na nangyari ini dini sa parte san rehiyon na ingigikanan sin dako na kuryente hali sa mga planta san Tiwi nan Bacon-Manito. Pan’o baya, an kuryente hali dini, pinakadto ngan’o kun diin. Mayon man sin exploration na hinimo sa Labo, na ambot kun akay inabandona. Bagaw ni kabubungto na Alma Jane Gamil, an sabi san hepe san Wildlife Management Section, DENR – V, ‘…This Labo geothermal project, after the exploration, iniwan na lang na nakatiwangwang; open na ang forested area for intruders, lahat pasok-labas…dahil sa ginawa nilang daang nakatiwangwang lang hanggang ngayon.”

Sayo nganyan an Pilipinas sa timahali an kuryente dini sa Asya. Pwera sini, daghan pa an lugar na wara sin kuryente hanggan niyan. Ungod na daghan an pwede pagkuwaan sin kuryente san geothermal sa lugar na daghan ini. Ugaring, angay imudon an nahihimo san korapsyon sa pagtaas san presyo san kuryente. Diri hamok ini sa mga propesyunal na iskwater na wara kuntador nan wara brawnawt, kaupod pa dini an mga negosyo na may diskawnt an bayad, kabakas san mga kooperatiba nan mga awtoridad. Kun mahali an mga iligal na koneksyon, dako an ibaba san presyo sini. Kun diri pa nahihimo an iba na pagkukuwaan sin kuryente, badi diri pa nabibilog an mga kontrata o diri pa nagkakauyon sa barahin. May iba pa na pagkukuwaan, sugad san sudang nan hangin, diri pa masyado makaapekto sa palibot.

Sa likuran san mga naunabi, nan sa kamutangan san bulkan, diri nag’ud angay an pagbutang sin planta sin geothermal dini. Ipamutang mapagkwartahan ini, isipa an gasolinahan na tunakpol sa patio, an sitseriya na tunahob sa katedral o kun butangan sin tangkal sa sulod sin hawan halimbawa sin meyor nan sin gobernador. Delihensya sa iba, pero ambot kun mayad na proyekto sa kadaghanan.

Ugaring, bagaw ni Jane, mas makahahaghag an epekto sini sa watershed san bulkan. Sa kaniya esplikasyon, base sa pakahulugan san watershed san syentipiko na si John Wesley Powell, ma’o an lugar na natitipunan san tubi na hali so’on na lugar, na ma’o man an inkukuwaan sin tubi na nagbubuhay sa mga komunidad na do’on nag-iistar, kaya ngani ini na watershed an koneksyon nira sa kada sayo. Isipa an mga tawo sadto na niyan mga taga-Irosin, Jubangnon, taga-Casiguran, taga-Barcelona nan Bulusanon, san maghanap sin lugar na bubugsukan san kanira komunidad, naagihan nira ini na lugar san bulkan na matubi, kaya buhay man an tahok nan abunda sin manglain-lain na linalang. Dini sira nagkukuwa sin inumon, hasta san kanira mga ataman. Ma’o ini an rason kun akay uya sira dini. Kun mabidro ini dahil san operasyon san geothermal, mararaot an buhay sini na mga komunidad. Bulusan hamok an ngaran sini na bulkan, pero unom na bungto an mayayaawan.

Bagaw sin sayo na miron sa Bulusan, dini nganyan niyan, tolo hamok na pamilya an may tsansa magmeyor: Guysayko, Halum, nan Fortades. Sugad sin tatak sin sapatos:, Adidas, Nike o Converse. Di bale kun intero made in China, basta ma’o nag’ud ini na mga tatak. Niyan na eleksyon, duwa sini na tolo an magpapaunit sa pagkameyor, badi an ikatolo, mahulat san masunod pa. Ambot kun sin’o kanira an manindogan kontra sini na geothermal, niyan na kampanya, lalo na kun gumana. Kay sira na hamok nganyan an pwede magmeyor dini, bo’ot sabihon, sa pag-imod san tawo, sira hamok an may kakayahan na manguna sa mga Bulusanon, maski ngani an iba sa kanira niyan o san mga nakaagi, pinaimod an kanira pagiging made in China. Basi pa kun madumduman nira na an insusuru-saralyuan nira na ingkudan, sayo, na kun magbinuntol sira sa pwesto, wara na man sin iba na bungto na dudulagan an mga Bulusanon. (An retrato tabi, hali sa fb san AGAP-Bulusan. Salamatunon tabi.)

Sayô (2)

Diri pa ako nakaimod sin mobilisasyon sin mga Bulusanon na sugad kadako san martsa kontra sa geothermal. Linakadan, binalatas, nan sinuong an edad, kolokasyon, kamutangan, relihiyon nan panahon. An lider na mabalewara sini, diri ha’k but’anon, lider-lideray pa. Makunswelo pa na sa lugar na wara man sin naiimbento o nahihingayad na industriya basi madanunan an tawo, an saday pa nan nagbabatog pa hamok na turismo, malin una pa na maliligis sini na pagbugsok sin planta sa lugar san bulkan.

Sa sayo nganyan na pagbisita niya sa proseso san kaniya research, naghapot si kabubungto Alma Jane Gamil sa hepe san Wildlife Management Section, Department of Environment and Natural Resources (DENR) – V na si Ms. Myrna Bailon kun nano an magiging epekto san tingol san geothermal operation (24 hours almost) sa sayo na tahok o forest na an equivalent mao ini: 85 to 120 dBa (as comparison, noisy urban environments are typically 80-90 dBa). An simbag, “Of course the wildlife will surely be affected. And most of them will transfer somewhere else… or they will perish kung walang lilipatan” Nan nangarat siya…naghapot: Ganyan ba talaga kaingay? Siya na lugod an nagdagdag info na diri ko man ngani inhapot…’ Isipa an pagharali san mga hayop dini kun mangyari. Badi naimod mo na ini sa sine, eksena sin nagdadangadang na diri di’anis.

An manungod sa pili, ma’o ini an sinabi ni Alma Jane Gamil:

‘San imodon ko naman sa reference file ko an Crop Monograph on Pili by Roberto Coronel, an sabi niya: “The crop’s centre of genetic diversity is the Bicol region possibly in the virgin rainforests surrounding Mt Bulusan in the Province of Sorsogon.” Sa ako mayon ini sin pagsurogpon na origin san pili nan san geothermal issue: an lugar around  Bulusan volcano (Mt Bulusan) is the in-situ germplasm of  Pili and changing its land use to an industrial geothermal field will phase out this germplasm pool in the map, or permanently alter the variables on why Pili is an endemic species of Bicol being in the radius of Mt Bulusan.

‘Hanggan niyan an geographical distribution san pili puro harani sa Mt Bulusan o Bicol area man lang an pinakadaghan… diri pa man ini nagbabag’o. maski na ngani ingamit ini sa reforestation nan daghan naman an nagtatanom sini sa iba na lugar.

‘San may mabasa ako na article hale sa Yale envronment 360 manungod sa pagkariribok san scientific community san may balak haleon an sayo na germplasm repository san malaenlaen na klase sin mansanas—saday, dako, mabaga, green, matam’is, maalsom etc., ma’o nagayod ini an nagsulod sa isip ko…’

‘…Wara pa dini an dati pa na obviousonon na rason like its disastrous effect on the ground water… And by the way, hanggan niyan in the age of the internet, wara pa man kaimbento kun paano maglinig sin underground pollution due to leaks from controversial operations like fracking and geothermal drilling (info from National Geographic issue on Water and Time issue on fracking).

________________________________

An mga retrato tabi, hali sa fb san AGAP-Bulusan. Salamatunon tabi.

An dBA, hali sa Decibel, an sukol san pagresponde san pagbati, base sa katingol sin tunog. Kaurupod ini sa bagaw accoustic ecology.

Sayô (1)

Si Engr. Senen Aguilar nan mga Bulusanon, nagkasarayo kontra sa geothermal.

San Nobyembre 2011, pinaimod san mga Bulusanon an kanira panindogan kontra sa pagbutang sin geothermal plant sa lugar san bulkan. Naadman ini base sa inpormasyon na kinontrata san gobyerno an Summa Kumagai Inc na usyusohon kun pan’o bubutangan sin planta sa may bulkan.

Nahaghag an mga Bulusanon, an yadto sa bungto nan san nasa luwas. Mayad ada ini? Maraot? Mayad ngani na nahimo ini niyan na abot na san Bulusanon an internet; nakasikop na siya sin mga impormasyon nan kinaadman, nahihinguro an hatod sin kada programa o desisyon san gobyerno. Mayad man liwat na may mga Bulusanon na may inadalan, eksperyensya, nan teknikal na kinaadman manungod sini na geothermal, pagbugsok sin planta, nan pag-operar. Sa pag-iristorya, nabilog an panindogan na diri ini makaayad sa Bulusan. Liliwaton sini an palibot san bulkan sa paagi na di’ na nag’ud mahihingayad. Raraoton sini an istaran sin mga hayop nan tinanom na abunda (hamok) doon. Kun ini an sayo na orgulyo san Bulusan, angay hamok na ini protehiran.

Mr. Jose Genorga

May mga eksperto na sinulong an SKI nan san mga kabakas nira sa gobyerno. Hinampang, sinimbag sira san mga Bulusanon sa panguna nira Engr. Senen Aguilar nan Arturo Fuentes, Jr. na may personal na kinaadman sa mga insasabi nira kontra sa planta. Inorganisar nira Mr. Jose Genorga, Philip Bartilet (retrato, tiirarumi), Rene Fulleros (retrato ikaduwa hali sa irarom) nan mga lider san barangay, eskwelahan, nan pag-oropod sin mga tawo, na magtiripon nan magka-iristorya an mga Bulusanon. Naglibot sira sa mga baryo, nagsagka, nagbaklay, inabot sin dulom. Pinapirma nira an mga gusto magbutang sa surat san kanira sentimyento. Nakisayo pa sira sa tidakui na mobilisasyon sin mga tawo hali sa mga bungto sa palibot san bulkan, san magmartsa sira sa Sorsogon basi didto darahon an kanira pagkontra, sa palhugan san rehimen san gobernador na proponente. Sa panguna san brodkaster na si Mr. Fernando Emberga, naorganisar man an una na konsyerto sa Bulusan, an Rakrakan Against the Geothermal Exploration (RAGE) san Kamahalan na 2012.

Sa bilog na proseso, talamatam an kontribusyon san rehimen san gobyerno na lokal. Wara sin danon sa pag-esplikar san iristorya sa mga baryo nan Bulusanon, sinabotahe pa, wara hatagi sin permit na mahimo sa Central an dako na rally (nadagos sa sulod san patio) nan san konsyerto (nadagos sa Villa Celeste). Habô hamok ada maging pwera o irrelevant, nakabilog man sin resolution an konseho kontra sa geothermal. Sa deklararasyon na ‘kun diin an tawo, didto kami’, mayadon na ini maski sugad sin napiritan. Panabot ada, an paghabo san Bulusanon, tapsak hamok, diri balod na dako; kurapsaw, diri hagawak na kusog.

Napiluhan sa matanos na iristorya, panabot ta, kay perde, mamunay na an SKI. Padagos ugaring an pagkapang sa mga baryo na natugot na sira hampangon, na ma’o man an gusto sini; an pahino-hino, hilot-hilot, huru-hapros, nan suhol-suhol. Kaya kaipuhan ada san mga lider ta, irugon an hinimo sa Irosin; an lider san bungto mismo an nagsurat sa SKI na diri sira nauyunan, nan may mga baryo na nagdeklarar na diri kanira pwede ini na mga oro-eksplorasyon.

An inpapabakal san mga proponente, an pagkawara nganyan san mga brownout nan pagbarato san kuryente. Diri insasabi na an kuryente hali dini ipakadto ngon’a sa Manila basi pagbarahinon, kabahin pa an mga may iligal na koneksyon na dahil sa korapsyon, ma’o an tidakui na dahilan san pagmahal san kuryente. Uunahon pa sa barahin an mga daragko na negosyo nan lugar na mas matawo na mas dako an konsumo nan koleksyon. Tuga hamok na wara na brawnawt, sugad man san tuga na hihingayadon, susunudon sin mayad an mga paabong basi an operasyon san planta, malinig nan diri makaurahos sa palibot. Sugad man san tuga san mga kandidato kun eleksyon, labi an mga kandidato na habo na maghali sa pwesto, na dadarahon nganyan an lugar sa paraiso. Para kay dini sa Bulusan, uya na an paraiso. Ini na gusto darahon dini, badi delubyo. (An mga retrato tabi, hali sa fb ni Regz France Garcia. Salamatunon tabi.)

Bayabáy: An Taonan na Aklat Ani 2013, taon san halas

The annual Book Harvest, 2013, the year of the snake

It’s the eighth annual mass book launch of Bikol books and you don’t want to miss it. Come to the fair. Friday and Saturday, 22 and 23 February, 2013, year of the snake, same place, the Museum of Legazpi (at the back of the city hall of the City of Legazpi, Plaza Penaranda, Rizal Street, Old Albay).

The mother of all collections of Bikol books, more than 450 titles, most of which to be sold at fire-sale prices. Bikol books: written 1) in Bikol, 2) about Bikol, and/or 3) by Bikol authors, the likes of Juan Rafael Belgica, Jr., Azucena Grajo Uranza, Socorro Federis Tate, Marne L. Kilates, Luis Cabalquinto, Elmer A. Ordonez, Merlinda Bobis, Delfin Fresnosa, Ma. Lilia F. Realubit, Angela Manalang Gloria, Rolando B. Tolentino, Allan Popa, Kristian S. Cordero, Ricky Lee, Bienvenido N. Santos, Jose Calleja Reyes, Larry Alcala, Alvin B. Yapan, Wilmer Joseph S. Tria, Honesto M. Pesimo, Jr., Raffi Banzuela, Leonor R. Dy-Liacco, Zita M. Tijam, Bino Realuyo, Marissa Andal-Zamora, Celedonio G. Aguilar, Evangeline M. Francisco, Homobono B. Calleja, Soliman M. Santos, Jr., Edgar E. Escultura, Tamarlane Lana, Maryanne Moll, Dette Lorenzo Abrera, Renato Perdon, Jose Jason L. Chancoco, Elias M. Ataviado, Niles Jordan Breis, Gualberto Cea Manlagnit, Ladie Mesias, Lorna A. Billanes, Peter M. Berina, Grace Uvero Bucad, Rosalio Imperial, Levy Aureus,  Emelina Gagalac Regis, Eddie S. See, Owen L. del Castillo, Jerome M. Hipolito, Andrew G. Recepcion, Eden K. Nasayao, Tito Valiente, and many more.  A veritable one-stop shop.

Meet and get to know the authors. Ceremonies and speeches, there will be none: it will be selling/buying when the door opens.  Instead, roses, beer, baduya there will be. And poetry will be read.  Bikol songs, newly crafted, will be sung by their creators, ABKAT, Arnold Logoc notably. Drop in between 9 am and 6 pm.

An taonang Aklat Ani, 2013, taon kan halas

Ika-walo na kan taonan na Aklat Ani, murot baya makalingáw ka pa. Maghapit sa barakalan. Sa Byernes at Sabado, 22 buda 23 kan Febrero, 2013, taon kan halas, sa Museo kan Legazpi (sa likod kan balay lunsod kan Syudad nin Legazpi, Plasa Penaranda, Dalan Rizal, Albay na Luma).

Ina kan mga tiripon nin aklat Bikol: ipapabakal na palugi labing 450 na aklat-ngaran sinurat 1) sa Bikol, 2) labot sa Kabikolan, at/o 3) nin Bikolnon, siring kara Zeus A. Salazar, Kerima Polotan, Victor Dennis T. Nierva, Luis C. Dery, Socorro Federis Tate, Estelito B. Jacob, Eduardo E. Uy, Jr., Paulino Lim, Jr., Carlos Ojeda Aureus, Jaime Jesus Uy Borlagdan, Reynaldo T. Jamoralin, Abdon M. Balde, Jr., Carlos S. Arejola, Merito B. Espinas, Aida B. Cirujales, Danilo M. Gerona, H. Francisco V. Penones, Jr., Jose del Rosario Britanico, Felix Acosta Balgemino, Francisco Mallari, Dehlia Napay-Rebustillo, Joaquin Bernas, G.B. Calleja, Danton Remoto, Jose V. Barrameda, Jr., Evelyn C. Soriano, Higino A. Ables, Teotimo C. Pacis, Paz Verdades Santos, Philip Francis R. Bersabe, Jose C. Sorra, Teresita E. Erestain, Rolando Danao, Tranquilino Hernandez, Eduardo Olaguer, Irvin Parco Sto. Tomas, Antonio B. Salazar, Jose P. Leveriza, J.V. Pancho, Perla S. Intia, Cecilio Diomeda Duka, Christine Bellen, Tina Peralta, Carlos Arejola, Percy C. Garcia, Richard D. Madrilejos, Roy D. Frayna, Jessel S. Basanta, Jonher A. Kaneba, Rosalio Imperial,  Niño Manaog, Neria Nidea-Soliman, Frederick Maurice Lim, Elaine I. Salazar, kag balakid pa.  Mananggad sarong-pundong bakalan.

Makipagmidbidan sa mga kagsurat.  Ura nang mga pasaragin-sagin pa, barakalan tulos.  Sa lugod, igwang mga burak, arak, sinapot.  Babasahon mga rawitdawit-dawit.  Kag mga awit sa Bikol, bagong mukna, aawiton kan mga kagmukna, an ABKAT asin ni Arnold Logoc.  Maghapit, sa laog kan syam nin aga (9 am) antos pito sa gab-i (7 pm).