Libro: An Ultimo Na Daraga San Pasakay nan An Istorya Na Sala Sin Buhay Sayo Na Imbestigasyon

Titulo: Ang Huling Dalagang Bukid at Ang Autobiography Na Mali Isang Imbestigasyon
Nagsurat: Jun Cruz Reyes
Nagpublikar: Anvil Publishing Inc
Taon: 2011

 

Kun masusungguhon, pwede magdurugo an irong sa pagbasa–nan pagsabot–sini na titulo. Malin duwa ini: Istorya an sayo, Imbestigasyon an sayo pa. Sa ‘Istorya’, may duwa man: an manungod sa ‘Daraga’ nan an ‘Istorya sin buhay’.

Bilang popular na awtor, na daghanon na an award, may tatak na kumbaga, pwede na kunta ini na pinagtulo ni Jun Cruz Reyes, sa tigsarayo na libro. Kun intero may magbakal, mas madaghan an kabahinan niya. Mas mahalaba pa an lista san kaniya mga naisurat na titulo. Kasutilan hamok ada ini sa parte ni Reyes, na ‘iba’ sa paglaom an kaniya hinimo?

An ultimo na daraga…

Sige an taran’aw sa luyo san lawod. Sige an kararkolo kun pira an tukal san kwarta sa luyo sa kwarta dini, kun nano na bado o sapatos an ipabakal, kun nano na sigarilyo o wiski an tatadihan pag-abot san tihahali pa hamok. Si Jun Cruz Reyes, malin sige an masid. An imod niya, pakanhi ugaring dini, sa inkakabayaan.

Inkakabayaan an pasakay, o kun nano pa an natutuda sini, kaya sige na an saday san tanuman, nan san naaani.

An istorya na sala sin buhay

Bagaw sa Tagalog, taal na Tagalog si Reyes, full-blooded na Bulakenyo. Diri an Tagalog san autobiography, talambuhay? Diri mas yano nan madali sabuton an Maling Talambuhay o Maling Autobiography kaysa Autobiography Na Mali? Ambot man sini kun Reyes, kun akay.

Imbestigasyon

Iba man nganyan an kaniya pagdako, kay iba man siya san saday pa. San dunako na siya nan nagdesisyon magsurat, nan mabukadan an kaniya talambuhay, may nagsabi kaniya na sala man nganyan an kaniya talambuhay. An parasurat nganyan o nano man na artist, mayon sin maraot o mamundo na inagihan san saday pa, na nailuwas hamok niyan sa paagi san kaniya obra. Di’ man siya sugad sini. Kun sugad nganyan, di’ ka dapat naging parasurat. Sa rarasunon ni Reyes, pwede man magballroom dancing maski pareho wala an siki.

May istorya na trilogy, may kape na 3-in-1 sa sachet. An Ang Huling Dalagang Bukid…, trilogy na di’ man intero istorya, nan 3-in-1 na posible mas diri makapangaturog kaysa sa kape. Inistorya dini ni Reyes kun pan’o naulang an kaniya pagsurat sin nobela, kay may naghaharanap kaniya. Basi maadman san nagbabasa kun akay inhahanap siya, sinabi ni Reyes an in’gikanan san pagsurat niya, na kaupod na an kaniya talambuhay. An nobela na susuraton niya, manungod sa mga daraga na dati naiimod sa pasakay, na niyan popular na na produkto na in-eeksport; dahil mas dako an delihensya nira sa abrod, nan wara na man sin labi na pasakay na natutuda. Dahil napabay’an, an natutuda  na pasakay haros minatay na man, di’ na angay pagtanuman, nan an mga palaisdaan, di’ na angay pag-atamanan sin isda. Nahugak na an mga lalaki mag-uma o maging paraoma. Binag’o pa an lugar san kwarta san mga ineksport na babaye; an mga balay na huninglo, ugali sin tawo, manglain-lain na bisyo na unabot, nan pag-imod sa di’anis nan maluya na naliwat.

Di’ man masakit basahon ini, maski harayo sa ordinaryo na pagkahimo. Aram na pan’o an manungod sini, hasta san pagmaw’ot san kadaghanan, na maka-abrod. Ma’o ini an uso, nan badi nganyan ma’o na hamok an natutuda na paagi basi mag-iba an buhay.

Masayon basahon kay, base sa deklarasyon mismo san awtor, ginamit niya dini an lenggwahe na sabot san parabasa, diri an surumaton na gusto san kritiko.

Masayon basahon, kay makunswelo an sarkasmo, an pagngiya-ngiya sa sadiri na pagkatikbayo. Masayon basahon, kay kaupod pa an istorya niya na sadiri o harani kaniya. Nan maski sugad sin nagkakaraw, masasamira an diri makatitinawa na namati’an.

Sa urhian, masakit basahon ini na libro ni Reyes, kay dinakop niya dini an hinimo ta sa ato lugar, sa ato nasyon, sa ato pagkatawo. An pag-eksport ta san ato mga obrero, an obsesyon sa padara na dolyar, ma’o an tidaku’i na nagliliwat san ato pagka-Pilipino. Maski dineklarar niya sa batog na mas gusto niya magsurat sa surumaton san kadaghanan, kun nalilimot ada, naluwas man gihapon an kaniya Tagalog na Bulakenyo. Maski diri nganyan siya apektado, naluwas man gihapon an kaniya pagiging sensitibo, nan nasasabi an nasa bo’ot sa surumaton na ungod sa kaniya.

Pambihira ini na obra; sa porma, sa mensahe, nan sa pagkapersonal sini sa awtor.

Lima ka-bulan sin Pasko

Hulyo pa hamok, nagdaginot na pagtipon sin mga gamit nan kadailan si Inoy Danding. Kunadto pa siya sa Sta. Cruz nan Divisoria paghanap sin gamit, sugad san mga papel de hapon, wax paper, alambre, lastiko, ilo de bila, silopen na manglain-lain an kolor.

Sa kararani na tindahan ni Inoy Kadis, awat na siya sin kadiyo-diyo pag-ayo sin mga basiyo na pakete sin sigarilyo. Didto na man siya pagbakal sin gawgaw nan pakupot. Dini man sa harani sa Moriones, may nagtitinda doon sin patong nan mga bala. Kunuwa man siya sin tama sa kaniya pangaipo.

Na-Agosto man, nakabilog na siya sin mga sanggatos na parol. Mayon siya sin pwesto dini sa harani sa Tutuban. Dini kun ordinaryo na adlaw, an tinda niya, badi samhod nan abaniko. Niyan na paka-Pasko, magtitinda naman siya sin diyo na paputok, maski habuon niya sin papurutok. Mahod mayon man siya sin torotot nan pasiri-siri. San may bag’o na santo, kamiseta nan imahen an kaniya tinda.

Septyembre, nagbatog na siya pagtinda sini na mga parol. Batog na man an paturugtog sin kanta na pang-Pasko sa mga radyo. An mga tindahan nan mall, puro na may sabong. Sugad sira sin salog na hababaw pa an tubi, inbulwangan na. Mabudlay pa an barakal na Septyembre. Kun sa arak, di’ pa nag-aaser an binino. Nasa alimutaw na an mga hatagan nan san iharatag, pero diri pa nagagalat an parabakal. Daghanon na man liwat an nagtitinda. Malin taon-taon, an dati na upat, nagiging unom, na paratinda. An nangayo man sin tong, malin sige man an dagdag taon-taon, pwera pa san tong na nagpaparataas man. An paninda hamok nira an masakit itaas an presyo, dahil man gihapon sa bilang nira na nagtitinda. An mauna magtaas sin presyo, ma’o man an urhi makapabakal.

Oktubre, may nagtatagabakal na. Durudaghan na an namaglingag kun naglalabay. May naghahapot man kun tagpira, nan matawad sin habagbaay, na pagsabihi, ‘Sige na’, nasugad ugaring, ‘babalik na lang’, nan di’ na man mabalik. Niyan liwat na bulan, mag-babatog an masunod na semestre, magbabarayad sin tuition an may inpapa-eskwela. Badi apektado sini an badyet. Kunsabagay, sobra pa man sangbulan bag’o mag-Pasko…

Pag-Nobyembre, an badyet, badi pakadto ngon’a sa pamasahe pag-uli na tagKalagan. Maski an diri mauli, magbabakal sin kandila o pinta. Kun iba na, nakatupar an bertdey na Nobyembre, Syempre, may handa maski diyo na pansit, lumpiya nan sin daghanon na inumon. Sa pag-itan san Nobyembre nan Pasko, badi may (pira pa na) lunabay na bagyo. Mamarahal an sulihon nan isda. Magbabag’o gihapon san badyet. May hihinaton, may huhugtan.

Pagsulod san Disyembre, ipamutang may tagKalagan, kumpleanyo nan bagyo na burungyod paglabay, di’ man gihapon nahipot an Pilipino na diri mag-isip san Pasko. Maski diyo-diyo nan luway-luway, nabakal an tinda na parol ni Inoy Danding. Kun Septyembre pa sugad na sini, di’anis kunta. Niyan, haros wara na man gaganahon, kay grabe na an binayad sa mga permit.

Niyan na disperas san pasko, may pito pa na parol si Inoy Danding. Alas-says na an hapon. Kun diri san ilaw dini, madulom na niyan. Naiisip niya si Oya Basyon na asawa, solo-solo sa balay, badi nagsisibot-sibot man paghimo sin kakan’on, diri hamok para sa kanira, kundi para sa mga kostumer na nagbabakal kanira sin daan luto na pagkaon. Syempre kay Pasko, dadagdagan nganyan niya an lulutuon, bagaw ni Oya Basyon, basi nganyan an sobra, handa na nira.

Ma’o ini an naisip ni Inoy Danding. An tuda na parol, pwede man na ‘handa’. Kaya wara na siya paghulat na maubos o magkatutnga, o kun arin man an mauna.  Pinanghinab’it niya an pito na tuda na parol, nan naglakaw na pauli. Bag’o siya dunagos kanira, hunapit siya sa mga kararani; kun Inoy Sabas na Sabangnon, kun Inoy Tintoy na taga-Balete, kun Inoy Dolpo na taga Dap-dap, kun Oya Undes na taga-San Jose, kun Mang Tomas na Tserman syempre, nan kura Inoy Kadis na dati na Madlawunon. Haros parareho an insarabi kaniya: ‘Aw, nano ini, pamasko mi?’ Na an simbag man niya, ‘Aw, syempre.’ Kaya puro sira tinawa. Badi do’on, an Medya Notse nira, sa tinampo; kanya-kanya dara sin kun nano mayon sa kanira lamesa. Sa butnga san kanira iristorya nan tirinawa, diri mahahali an sayo na masugad, ‘Sa Bulusan ada, mati’ano daw niyan an Miridya Notse?’, na pirmi man may masimbag sin, ‘Aw, pirmi mayad…’ (An retrato tabi, kuwa ni Binoy)

Panulsihan

Ante-bispera san Pasko, nagkukurarat si Oya Lunding. ‘Bundooooy! Aw, haen ka baya, na ho, madulsi pa san pili. Mahalayhay san linabhan. Manubong san baktin. Manukdag san manok. Makagod… Ay, na lalaki ini kay bat’ugon…!’

Gusto na maaburido ni Inoy Bundoy. Kun di’ siya anad san kurarat sini ni Oya Lunding, badi awat na siya pagbakal sin tiket paManila, nan di’ na magbalik. ‘Uyon na! Ay, baba’adaw, sugad kita sin bungol sa imo. Nan ayaw man pakadaghana an sugo mo, na sugad ka sin nang-aarmalayt… Nano daw kun unahon ko ngon’a an pagdulsi?’

‘Ma’o’, bagaw ni Oya Lunding na biyo na namariksanan. ‘Unaha an pagdulsi, basi buwas, iupod mo sa himuon mo an pagbuno sin orig na namatay sa gutom…!’

‘Iya, hala’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Di’ uunahon ko an panubong nan panukdag… Isunod ko tulos an pagdulsi…’, nan tunumparing na siya basi diri maimod ni Oya Lunding an hiwa niya na nagngungurub-ngurob sin wara tunog.

Nginarat pa si Oya Lunding na nagsasapuy, san maghapot naman si Inoy Bundoy. ‘Ho, linaga ko na ini na ilog, pinilsit ko na an panit, binuruka ko na… Nano na pagkadulsi an gusto mo?’

‘An krispy’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Kaipuhan mo so’n na tolo na tasa na ilog, tolo man na kutsara na puti na asukar, nan tolo man na kutsara na Karo syrup…’

‘Pan’o na pagka-krispy an gusto mo?’, hapot gihapon ni Inoy Bundoy.

‘Ay, ba’adaw ka. Awat ko na baga ini intutukdo sa imo? Hanggan niyan, di’ mo pa natungkusan??’, bagaw ni Oya Lunding na unalto na biyo pagsapuy. ‘Hala, bati’a gihapon. Butangi sin lana an karaha sa sug’ang, nan pakalayuhi hanggan pumaso an lana. Pagpaso san lana, butangan an ilog nan luru-luskaya. Mga singko minutos, ibutang mo naman an asukar nan san Karo syrup. Luru-luskaya hanggan matunaw an asukar nan magkolor brown, nan hauna sa saraan na metal basi matiti’an san lana. Butangan sa sayo na lungtudan na planudo nan pagburulaga myentras na di’ pa nagpipinit nan nagkukudat an asukar…’

‘Kay akay kaipuhan sin Karo?’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Sugad liwat an tunog san sa minatay…’

‘Aw, insabihan ta na baga ikaw?’, simbag ni Oya Lunding. ‘Pangpagilang yo’n, imbes na lana na diri nagkukurot, o asukar na mas makapakurot nan makapatam’is san dulsi… Ay, na tawo ka…’

‘Oo, ‘gud!’, bagaw gihapon ni Inoy Bundoy. ‘Ikaw na an diyos… Puyo na do’n, kay mabatog na ako pagdulsi…’ Nan nag-amak na sin kalayo si Inoy Bundoy, gamit niya an pilit na kinuwa niya sa uma kangina, gatong man an sini’ak na lawas sin pili na kahapon pa niya inparapamara.
___________
An recipe tabi, hali kun Riza.

Pakátso

Kun aga, ugali na ni Kalabog an paglabay dini sa may tindahan ni Inoy Tura; labay na paimod o patala, basi mareparuhan siya sin kun sin’o an yadto, basi ughuyon. ‘Abog! Patayaa daw. Disisyete-baynte tres, kay matunaw na nganyan an kinab’an…’, bagaw ni Diogenes. Unalto si Kalabog, pormal an pandok na sugad sin namulestya, maski sa bo’ot niya, naruyagon, kay wara kasayang an paglabay niya. Dinukot an tiketa sa bulsa, sinurat an numero ni Diogenes, nan binaton an kwarta. Binilang. Sinipit sa guramoy san to’o na kamot, nan dinukot an sensilyo sa bulsa.

‘Ba’ah’, bagaw ni Kalabog na inbibilang an sensilyo niya sa kamot. ‘Kulang ini na uli ko… Dagdagi na’k an tinay’an mo, basi wara na uli…’

‘Tsk’, tagu’to ni Diogenes. ‘Dimalas man ada yo’n na payt mo…’ Sugad sin nagbabatog mairita si Diogenes.

Si Oya Nita na nanilhig sa kaabay na hawan, wara pakati’os. ‘Diogenes, hudamon ko ngon’a an uli…’ Wara sa tono an pagsarit ni Oya Nita. ‘Tagan ko ikaw doon taod-taod… Iupod mo sa ako sa disisyete-baynte tres… Doon na an kulang, pagbalik mo…’

‘Pakatsuhon, ha?’, bagaw ni Kalabog. ‘Iya, hala… Ayaw paglimuti an kulang, ha? Balikan ko do’n…’

‘Oo, ‘gud. Si’apo kun pakátso, basta manggana…’ nan nagpadagos gihapon panilhig si Oya Nita. Si Diogenes, sugad sin nginarat san laksi ni Oya Nita, niyan pa hamok namungaw-mungawan. ‘Tsk, nadali mo kita, ha?’ Wara man pagsimbag si Oya Nita, maski san sunugad pa si Diogenes sin, ‘…Pakatsuhon…’

San kami adit-adit pa, san nayntintaklaon, kun may nalabay na dyip, na badi may nagpahatod kay may kargada, na mahod lastrip na na panirum-sirom, pag-alto basi magdiskarga, napuwesto man kami paghuyabit. Kun maimod kami san drayber pag-ilalarga, badi pamagpalusadon kami. Para kay pagkadto niya sa unahan, karadali gihapon kami pagpwesto sin huyabit, sakay kun pakarin na an dyip. Badi pa-Central. Pag-abot didto, pagluway san dalagan, maburutas na kami paghuyabit. Si’apo kun maalpugon. Si’apo kun baklay na pauli. Basta nakapakatso.

Nadumduman ko ini na termino, na di’ man hamok libre na sakay, kundi bagaw sa Ingles joy ride, san arin yadto na namati ako sin mga kanta na pangPasko. Marasa ka na ka-duweto ni Anne Murray si Elvis? O ni Elvis si LeAnn Rimes, Carrie Underwood, Olivia Newton-John, nan sin nagkapira pa? Nangyari ini sa paagi sin pagmiskla san kanta san minatay na sa pagkanta san buhay pa (Christmas Duets, 2008). Mala kay naging posible an duweto. Ambot kun sin’o sa kanira an nagpapakatso, an una o an urhi? Kun diri hamok ini pag-isipon, nan pamati’an hamok an kanta, mayad man ‘gud an resulta.

Sugad man sin kada pagbyahe, di’anis na may pakadtu’an, di’anis man na karuyagan an pagbyahe mismo. Imudon an dalan, an mga natatan’aw, nan singhuton an naiimod. Ipamutang na mabalik pa sa hinali’an, badi sa otro, iba na man an malalabayan. Sa iba na tawo, ma’o ini an bagaw, ‘sikreto sin buhay’: an pakátso.

Plos itóm

Nikit an gahoy sa hinóg na pili. Kun hubal pa hamok, bulaga ini. An kolor san bulaga na pili, berde na may pasambang na baga o rosa, na sugad sin kulibangbang na isda, o saday na mararara. An kolor san nikit, plos itóm, pwera sin mga pasambang na sugad sin takla o batod o digta sa panit, basta wara na nag’ud sin berde o baga na mahihinayod. Syempre, an hinalian san pupunghan sini, hatok man na dulaw.

An panit sin nikit, ma’o an  nakatahob sa lagting, sugad man san bonót, sa bagol san lubi. Pero kun an bonot nakukuwaan hamok sin bandala nan nahihimo na lampaso o patubuan sin orkids, an panit sin pili pwede kaunon o kuwaan sin pagkaon. Nakakaon ini kun linalanta, na sa ‘ordinaryo’ na bagay, an termino, malin laga. Kunsabagay, di man nag’ud laga, kay binubuntog man hamok ini sa mapaso-paso na tubi na kusa hamok magrugi basi haunon na, kay kun mataód-taod, malolonte, na sugad sin lunuod, diri na magrurugi. Ruyagon ini san Bulusanón, labi kun may kaatol na maasgad, halimbawa kuyog o bago’ong, na isuda sa luto. Kun pakakaon may sobra pa na linanta, inaatulan na man ini sin asukar, basi maging panulsihan.

Kun daghan an pili, maparanga nan maaram san proseso, napupuga an linanta na panit basi makakuwa sin lana. Sayo ini na produkto hali sa pili na diri pa masyado napupurbaran an posibilidad sin pagdako sa merkado. Pwede kunta batugan sa kun nano an sustansya na dara sini, kumpara sa iba na lana na ingagamit na sa mga pagluto, kun paano nan sarin kaawat ini maitago bag’o maraot, o kun sarin kadaghan an malalana hali halimbawa sa napolo na nikit. Manglain-lain man an rami sin linanta na nikit, base ada sa bagaw ni kabubungto Alma Jane Gamil na iba-iba na gahi sin pili: may maalsom, may mahandab. Bagaw pa niya, ini nganyan na lana san pili, nakapareho sa lana san oliba, nan mayad nganyan sa (pag-ataman sin) buhok. Hmm, sarihon ko daw ini.

An mga bagay na diri pa aram manungod sa nikit sugad sin nasasalming sa sistema sin pagdagot sini na malin wara pa pinag-iba sa sistema sadto hanggan niyan: pagtukdol o pagkawit san nikit basi maradag hali sa pupunghan, nan pagsusog sini sa kun diin man pagradag nan pagligid. Maski awaton na ini na bunga nan anadón na sini an Bulusanón, malin padagos pa na didiskubrehon kun sa paano pa na paagi makadanon sa pagbuhay. (An retrato tabi sa itaas, kuwa ni Binoy. An retrato sa ibaba, kuwa tabi ni Alma Jane Gamil.)

Ika-traynta’i-nwebe na parte

Harani dini sa Pureza, mga sanggatos metros hali sa irarom san tulay san daan na Sta. Mesa, mahod malalabayan sira Amay Bisaya, Max Laurel nan kaurupod nira na mga artista na pasambang sa mga pelikula nira Fernando Poe o Rey Malonzo bilang mga kontrabida na makurihon maski maluyahon man makisuntukan o makibadilan sa bida, o komedyante sa paagi sin pagpalatak sa bida. Harani dini an saod kun diin mababakal an mga presko na sulihon nan isda, karne sin manok, orig nan baka. Inpapabakal man an mga karne sin daan na minatay na manok o baktin, na sinasakot sa bag’o bunuon o ihawon. Sa piliw-piliw, katarakip san in-iistambayan sini na mga artista, mayon pa sin mga inpapabakal na diri kaipuhan sin pwesto nan mas diri kaipuhan magparatag’ok san parapabakal. Tiwalaan hamok ini na sistema, na bo’ot sabihon, ihatag hamok an tiwala sa parapabakal, kun tuig an pisada, o tama an klase san paninda.

Sa ralabay-labay nan tarapo-tapo, nai’usong an epektos, nabibilog an mga transaksyon. Sa sugad sini na paagi, nadako an mga kaway san negosyo. An dati na mga namagdistribwir, kinukulang sin kakayahan, kaya kinakaipuhan dagdagan sin kadanon. An mga braso na nagpoprotehir nan nagpapasunod, kaipuhan man dagdagan nan pakusugon.

Sa butnga sini na pwesto, an eskwelahan, na pinalibutan san mga istaran san mga estudyante, na nagtatarapo man sa mga kantina, mall, saod, nan groseri. Pwede pa iupod an mga motel sa harani, an istasyon san pulis, nan san simbahan. Kun gab’i, nabubuhay man an mga aktibidad sa mga aling-alingan, sugad san Pink Elephant nan san Embassy, nan sinaragday pa na beerhouse.

Kun wara sin paragasto pagsulod dini, may saragday na sari-sari na maski sirado, may mababanaag na ilaw sa sulod, na sugad sin patinti. Aram ini san mga suki na nahahayat kun dis-oras na sin gab’i. ‘Shige, P’re. Katukin mo. Buh-bubukash ‘yan. Khilala ako ng me ari nyan…’

‘Kh-khilala ka ‘kamo? E, ikaw, khilala ka bha nya?’

‘Ah, bhashta! Khakatok ka ba, o hindi? Lintek na…’

‘Hokey, hokey, masyado namang…’  Nan tunuktok sa tindahan, pinakusog hamok sin diyo an boses. ‘Phab-phabili nga!’ Wara man pag-awat, unabri sin diyo an tindahan, nan may naghapot kun nano an bakalon. “Ishang i-es-kyung lapad nga… at limang istik ng malburo…’ Dinuhal an inban’o, binaton an bayad, nan dinuhal gihapon an uli, bag’o sinira gihapon an tindahan. Nabilog ini sa sulod sin singko minutos, na kun diri naimod an kamot na nagluwas-sulod sa awang, sugad man hamok sin makina na tindahan niyan sin sopdrink. Aram ini ni Jason. Pamilyar na kaniya an mga sugad sini na transaksyon kun sugad sini na oras na uya pa siya sa harani san kanira eskwelahan.

Pa-eskwelahan an lakaw ni Rene. Tolo na ka-adlaw niyan tuna na maresibi niya an ika-tolo na patugon san maestra ni Joseph, na wara man nganyan pagsusulod an bata, tolo na ka-semana. Habo kunta ni Rene magtu’od. Diri niya aram kun pan’o makihampang sa maestra, labi na sira an may kakulangan. Maski ngani ada patugunan siya san maestra na may libre na tinapay, diri niya aram kun pan’o makadto nan masabi na kukuwaon na niya an tinapay.

‘Kay nano na naman baya an problema mo, kay wara ka na naman pagsulud-sulod?’, hapot niya kun Joseph na naghuhuru-higda sa pasamano sa kanira pantaw.

Wara man pagsisimbag si Joseph.

‘Bagaw ko, kun paghahali mo dini, nag-iiskwela ka’, buyboy niya sa bata. ‘Kun nagsasabi ka ha’k, mas bali inupod ko ikaw paghilamon nan pagpabaybay…’

‘Humh’, hagumhom ni Joseph. ‘Makahuhugak mag-iskwela. Parareho man ha’k an inhihirimo…’

‘Nahugak ka? Maadman ngani yo’n ni Mamay mo…’

‘…Nano daw, Papay, kun bumutas na’k ako?’

‘Hmh, tay’ad inpapa-iskwela ka… Kaya ngani unabrod si Mamay mo, basi mamagpaka-iskwela kamo…’

Wara na pagsimbag si Joseph. Unulob sa pasamano. Habo na maki-istorya.

Niyan, paghampang sa maestra, badi mangahka na hamok siya san alimpupuro. O badi di’ na hamok siya magdagos sa pakibagat…

Inkatapo niya si Noel, tagadini man sa Dapdap. ‘Diin yo’n?’ Unalto sira. ‘Wa’ man..’, bagaw ni Rene. ‘Maimod kunta ako dini sa tulay, kun may isda…’

‘May turay kangina na inlabay sin taga-Bulan… Maluya an isda dini niyan, kay madagat…’, bagaw ni Noel, nan iniba an boses paghuring kaniya. ‘Pale Rene, mayon ka do’n sin baynte? Tagi daw, kay itaya ko ngon’a sa tong’it kura Itot…’

Dunukot si Rene sa bulsa. Paghugot, may baynte sa kamot niya. ‘O. Ibarakal ko kunta ini sin isda… Tunga kita?’

‘Mga tunga mo man…’, bagaw ni Noel. ‘Pasinsilyuha na’k an dolar…’ nan hunali na siya.

Hali pa’k sa Sorsogon sira Paring nan si Tirso. Nagpakonsulta si Paring san dubdob niya na nagpaparaduso. Kun iba na, natiti’os niya. Kun iba na, napa-ingkod siya, basi mati’os niya. Kahapon, wara na siya pakati’os, sinabi niya kun Tirso, na kadali man pag-agda kaniya pa-Sorsogon.

Sa Provincial Hospital, in’aparatuhan si Paring ni Dr. Cruz. Pinamati’an an hangos nan pinulsuhan. Kun naduso, nakaskason an pulso ni Paring. Ma’o man kun naiimod niya an iba na pasyente, maski an kaurupod san iba na pasyente. Mga malungsi intero. May mga haghag sa pandok, wara sin tinawa, o nagkakararaw.

Sisenta i-says na niyan na taon si Paring. Kwarenta i-uno si Tirso. Sa walo na kabataan na inataman nira, upat na an nag-asawa; wara pa sin nakahuman pag-iskwela. Sige pa man an turu-tinda ni Paring, maski mas mautok na niyan an diri niya pag-abri, sugad sini na maluya an kaniya pamati, nan wara sin matutugal o malalauman pagsalyo sa tindahan.

May reseta kaniya si Dr. Cruz. Binakal nira sa botika. Nagpa-imudan sira na mag-asawa san maadman an presyo. Binakal ngon’a nira an katunga. ‘Sa otro naman an katunga…’, bagaw ni Tirso. In-iisip niya si Julia, habang insasabi niya ini. Wara man pagsimbag si Paring. An isirimbag niya, hinugot san hangos niya pasulod, sa bigla siya madug’anan sin bag’o na duso san dubdob.

Disyembre 19, 2012

Suhót-suhot

Kangina pa sin lingót-lingót si Inoy Bundoy. Mahód nalingkod sa bangko, nan naimód sa harayo, nan mahangos sin hararóm. Wara  pakati’os si Oya Lunding. ‘Na’ ba’, kay malin kangina ka pa sin urun-urun? Sugad ka sin pakal na tikabuhayan… Nano nag’ud an problema?’

Maski malin nginarat sin diyo, kalmado man an boses ni Inoy Bundoy pagsimbag. ‘Ika-upat na buwas na suhót-suhot… Nano daw kun bumakal na man kita sin hali sa makaw na pamahawan, o maski lanson kura Narvades…?’

‘Ay, ba’ah’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Ma’o ‘yun an naproblemahan mo? Sugad ka nag’ud sa imo… Kay akay gusto mo pa magbakal, na daghanon man an ulab ta dini? Pagparaanuhon ta man? Kun nasumo ka, an baktin, nasusumó man…’ Nan tunagu’to si Oya Lunding paglingag sa harayo.

‘Aw, rilak, bagaw…’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Kalma ka ha’k. Bagaw pa sa Tagalog, kul ka lang…’

‘Kul…’, nagpuputlóng na si Oya Lunding. ‘Kulinglingón ko ikaw do’n… Kay nano an nahabu’an mo san pamahawan ta, aber?’

Wara tulos pagsimbag si Inoy Bundoy. ‘Hmh, matagal ka man, na insusuru-saralyo ta hamok an linukay, suman na ginalpong, binamban, sinanlag na namu, ginat’an na gaway, linusak, pinakro, sinapót, hinulóg-hulog… di’ ka nasumo so’n? Malin magsiringaki na hamok an tig’ob ko…’ Nan unubo siya na nagpipiriting-piting.

‘Pwede ka nag’ud na artista’, bagaw ni Oya Lunding na nagpapahót na uga’ng. ‘Daghanon an paano-ano mo… Kun nasumó ka, kadto, pagpasweldo didto kura Ponga. Kay ako, kuntentado na sini na pamahawan dini. Hala, kuwaa na yo’n na mga bado mo, nan mag-istey-in ka na didto sa makaw…’

Wara pagribók si Inoy Bundoy. Wara man pagkiwa sa pagka-ingkod sa palhugan.

‘Tara?’, agyat gihapon ni Oya Lunding. ‘Akay wa’ ka na do’n bubuhat? Kadto na!’

‘Para naglalanyag man ha’k kita sa imo…’, bagaw ni Inoy Bundoy na nag-iimód sa sirong, sugad sin may nasisikop na singko.

‘Mayad-ayad’, bagaw ni Oya Lunding na nagbatog na paggusap. ‘Ayaw pagpipili san pamahawan ta buwas, ha?’

‘Kay nano buwas?’

‘Tinug’on na kalibo, nan sin kinagód. May reklamo?’

‘Aw, wara ‘gud. Ikaw baga an diyós?’