Igaratóng

Mamahaw sira Oya Lunding. Mayon sira sa dapog sin sayo na sapad na hubal na pinipita. ‘Tug’unon ko ini?’, hapot ni Inoy Bundoy na inpupuru-pidlit an sayo na burô.

‘Ummm, nano daw kun pala’inan ta na man?’, bagaw ni Oya Lunding na nanghihiwod. ‘Sarihon ta an galyitas… Kadto na kura Ponga, kay badi bag’o pa’k yo’n haunon niyan… uhhhh…’

‘Mayad baga an pinipita…’, protesta ni Inoy Bundoy.

‘Pwede man yun do’n mirindalan… Kadto na, kay naruyagon ka baga san insasawsawan an galyitas sa kape mo, nan iinunom mo manta?’

‘Hala na, ikaw na’k an diyos’, bagaw ni Inoy Bundoy.’Akò na an kwarta…!’ Nagngungurut-ngurut, dinuhal ni Oya Lunding an sintimós. Hunali na si Inoy Bundoy.

Nataod-taod san makabalik si Inoy Bundoy. ‘Ay’ ba’adawh!’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Bagaw ko kun naturunan ka na san galyitas…?’

‘Pan’o’, bagaw ni Inoy Bundoy, ‘pag-abot ko, yadto man an panadero sa sulod, nagbibisay san mga inhuhurno sa pugon. Iya kay abrido an kurtina, di’ nagparasikop ako. Ba’ah, binung’an ngay’an so’n an gatong? Mala kay may pala sa sulod na halabaon an tugod, ma’o an ingagamit pagbisay san binung’an nan pagbutang naman sin bag’o, kun kulang na an sa sulod san pugon…’

‘Hmmm, makatrabaho ka ada kura Ponga?’, sunggod ni Oya Lunding, na inhahapihap an tiyan.

‘Trabaho man sini… Nag-iistorya uga’ng, kay niyan pa man ha’k ako sun pakaimod…’, bagaw ni Inoy Bundoy.

‘Iya, diin man kuno hali yun na kanira binung’an?’, hapot ni Oya Lunding.

‘Inbabakal man kuno, kwatro an kilo…’

‘Ba’h, mayad na ha? Iya, batog nyan, pagtipunon mo an mga binung’an kun magbubu’ong ka sin pili, ha?’

‘Aw, ma’o, kay daghanon baga an inbubu’ong ta dini?’, karaw ni Inoy Bundoy. ‘Badi mga sangta’on, may duwa na kilo man kita sin binung’an…’

‘Mala ka nag’ud… Iya, hain man an inbakal mo na galyitas?’, bagaw ni Oya Lunding na gapot an kapitera sin mapaso na kape de aros.

Nangapkap san bulsa si Inoy Bundoy. Natataranta an hitsura niya. ‘Aw, na’ ba’… Nabilin ko ngay’an an inbakal ko na galyitas. Didto ko yadto butangan sa ibabaw san iskaparate… Ba’ah. Badi, madale yadto san mga dispatser…’, bagaw niya na nagdadalagan paglusad sa hagdan nira, pabalik sa Central, masusog san nabilin na galyitas.

‘Pagbagatan ta sa imo…’, bagaw ni Oya Lunding sa boses na siya na man hamok an nakabati.

Advertisements

Namandalà

Suli na ogób an suda nira Oya Lunding nan Inoy Bundoy. May bangot na siróng-siróng. Pinahamutan sin duwa na liso na bawang nan sin pinurupot na tanglad. Layaon ada an lubi, kay naglalana-lana an gisabawi san soli. Malin pinudyutan pa ni Inoy Bundoy sin betsin, basi nganyan sumiramon.

‘Ay, di’anison ini na pagkadali mo sini, ha, darleng?’, sunggod ni Oya Lunding sa asawa. ‘Mahamot-hamot, nan sugad sin lunuhan ini na pagka-ogob…’

Wara pag-aser an lana kun Inoy Bundoy. ‘Darleng na dyan…’, bagaw niya, nan hunungit sin sayo na kumo.

‘Ikaw ‘gud’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Di’ ka nag’ud na seryoso sin karaw…’ Nan hunungit man. Puniyong pa. Nan bunurarat. ‘Aw, na’ ba’ na lalaki… Atóg kay masiramon kunta… Wa’ mo puga’i an hatok?! Malin pinangsakot mo hamok hasta san kinagod nan san basih?’

‘Aw, pinugaan ko man yo’n’, bagaw ni Inoy Bundoy. ‘Para kay, wara man gumon, di’ sa kamot ko hamok. Wara man saraan…’

‘Ay, na lalaki ini…’, bagaw na hamok ni Oya Lunding, na nagpadagos pagkaon.

‘Kay diin ka man niyan mangawat sin gumón, aber?’, rason ni Inoy Bundoy. ‘May ‘kila ka na naghahag’ot pa niyan?’

‘Hala na’, bagaw ni Oya Lunding. ‘Ikaw na’k an diyos… Kun makasagka ka, kuwa’i man daw sin bag’o na palo sa karagumoy, kay ini na in-gagamit ko, namandalà na. Buruka na…’

‘Oo’, bagaw ni Inoy Bundoy, na sugad sin naglulu’od na san sunggod ni Oya Lunding.

Sayo sa mga ordinaryo na gamit sa dapog san kadaanan na Bulusanon, an gumón. Ini, bandala na ginumok nan inhihimo na ipuruga san kinagód na lubi. Kun magsusuli, an kinagod, kinakati sin diyo na tubi, nan binubutang sa gumon, nan binibiring. Kun may gumón, mas napupuga an kinagód, nan mas malaksi an pagpuga. Diyo pa an kinagód na nabibilin sa hatok. An gumón ada, hali sa gumók (na bandala), na kun sa Tagalog, gusót.

Kun may gamit na daan na biyo na nagruluwas an ulat o ilo, bagaw dini, namandala, o nagluluwas na an bandala. Gusto sabihon, tukalán na, bag-uhan na.

Hali sa mga istorya nan sa mga impormasyon na tinukdo ni kabubungto Alma Jane Gamil, may mga ideya, konsepto, nan sistema na angay na tukalan. Sugad san pag-ato sa peste, an gahi na intatanom, nan san reaksyon san paratanom kun nagkakaproblema an pananom.

An mga programa man san gobyerno nan mga syentipiko para sa industriya, malin diri pa nadidiskubre nan nagagamit na base sa intensyon. Kun sa kinagód, kaipuhan sin gumón, basi mapuga sin mayad, makuwa an bilog na benepisyo.

Niyan, may mga bag’o pa na impormasyon hali kun Jane:

‘BUCAF and CSC Join Bicol’s Rehabilitation of Abaca Plantation’

Wednesday, 31 October 2012

‘The Bicol University College of Agricultue & Forestry (BUCAF) and Catanduanes State Colleges  have been given the opportunity to develop and enhance their tissue culture laboratories as implementers of  the  project Rehabilitation of Abaca Plantation Through Adoption of High Yielding and Virus Resistant Abaca Hybrids. Said project is spearheaded by Dr. Antonio G. Lalusin of the Crop Science Cluster- University of the Philippines at Los Banos (CSC-UPLB) in collaboration with Bicol University (BU), Catanduanes State Colleges( CSC), Visayas State University (VSU), Caraga State University (CSU), University of Southern Mindanao (USM), University of Southeastern Philippines (USeP) , and Western Mindanao State University (WMSU)  with funding from Department of Science and Technology –Grants-in-Aid ( DOST-GIA)  and with Philippine Council for  Agriculture & Aquatic Resources Research & Development (PCAARRD) as monitoring agency.  Department of Agriculture – Regional Field Units No. 5, 8, 9 and 11 and local government units (LGUs) will be the cooperating agencies.

Another project to be implemented simultaneously with the above project  is the Shelf-life Study and Commercial Production of Polyclonal Antibody for Abaca Bunchy Top Virus with Dr. Edgardo E. Tulin of VSU as project leader.  The two projects will complement each other to revive our abaca industry.

In Bicol, each collaborating agency should produce 10,000 abaca plantlet per month for two years.  The budget (Php1,061,146.40 per agency)  has been downloaded to BUCAF and CSC to cover expenses for the first year of implementation only. BUCAF will provide the virus-free planting materials to rehabilitate the abaca plantations in Sorsogon and CSC for the island province of Catanduanes.

The inception meeting for the two projects was held on 5 October 2012 at  PCAARRD, Los Banos,Laguna.’ (MN Estrella)

BCARRD

The Bicol Consortium for Agriculture Resources Research and Development (BCARRD) is a network of seventeen (17) agencies in the Bicol Region involved in research, development and extension endeavors in agriculture, forestry, environment and natural resources. BCARRD is the dynamic regional partner of PCARRD and the 13 other consortia nationwide in promoting technology research and utilization. It serves as an effective link among the local and international information and technology players; the generators, the users and the investors.

Parabu’ong

Nag-iistorya si Oya Binying nan si Oya Biyay, pero diri sira nag-iimudan sa mata, maski pasikrap. Di’ man sira magkahiran o naghihiran. An toto’o ngani, magkararani sira, magkamanghod an mga asawa nira. Oro-adlaw, upod-upod pa sira pagkanhi sa intatrabahu’an.

An trabaho nira, bagaw san iba, paratilad. Dini sa Bulusan, parabu’ong pili. Nagkakanhi sira sa komprador sin pili, na may pinamara na na sinako na lagting. Gamit hamok an umal na sundang, binubu’ong nira an lagting, basi makuwa an ilog, na dapat bilog nan wara sin samad. Kun tamaan san sundang o mautod, pwera na yo’on sa nabu’ong nira. reject bagaw. Kun daghan an reject, badi sira na man an mareject dini sa trabaho na ini.

Ma’o man ini an dahilan kaya diri sira nag-iimudan maski nag-iistoryahan. Kun mawara an atensyon sa kamot, posible masala an sundang. Imbes na lagting an intutuptop, badi guramoy an nautod.

An delihensya nira, dyes pesos kada gantang sin ilog. Mayon man sira sin pamirindal na libre, kun aga nan kun hapon. Para kay syempre, nagkakadali, kay kanugon san mabubu’ong pa bag’o maghapon, maski mga anadon na sira, kaya malaksi’on na magburu’ong.

‘Kan’o daw kita makaginhawa, Binying?’, hagayhay ni Oya Biyay. ‘Kun makasurumaton pa’k ini na mga guramoy ko, badi mamagtag’ok na ini san sumo sin kabu’ong lagting. An talinga ta man, wa’ na sin iba na nababati maghapon, kundi an pagukpok sini na mga umal.’

‘Aw, ayaw kahaghag’, bagaw ni Oya Binying. ‘Maabot ‘gud an ato swerte. Basta kada labay ni Kalabog, taya’i. Buwa sun na dimalas kun di’ masumo…’

‘Hmh, pag-abot sa balay, maski pagal an kamulmog, mag-aaro-aro, mahulos san kamot’, bagaw ni Oya Biyay.

‘Aw, nabakal san daan luto’, simbag ni Oya Binying. ‘Di’ ka na masyado maghuhulos sin kamot. Ma’o ako. May oras pa mag-imod tibi…’

An grupo nira sin mga walo hanggan napolo, haros permanente na trabahador dini. Di’ na kaipuhan na dumaghan sira, kay karkulado na san parabakal an pangaipo sa lagting o ilog. Kun dumaghanon an istak na ilog nan bumaba an presyo, mas makaapekto ini sa klase san ilog. Kun imantener an mayad na klase, mangapital sin mahal na istakan. Kaya an mano-mano na pagpabu’ong sa limitado na bilang sin parabu’ong, paagi man sin pagsukol nan pagkontrol san produksyon sin ilog.

‘Di’anis man kunta kun mayon man kita sin SSS, ha? O, maski bonus kun pasko?’, hagayhay gihapon ni Oya Biyay.

‘E, na pwede man baga kuno kita mag-ayo sin sayo na kumkom na ilog kun pasko, ma’o an gibonusi ta?’, karaw gihapon ni Oya Binying. ‘San sayo na pasko, inimbitar man baga kita ni amo, pinakaon man kita?’

‘Maski kunta medicare, kay kun makapisan an ato tudlo…’, bagaw ni Oya Biyay.

‘E, mayad ada, kun irepresentar man kita sa Konggreso… Iupod pa an mga parakawit sin pili, an parapurot, an parahimo sin lana, an parakuwa sin pilit, an parabulad san lagting, hasta san paradulsi. O’ di’ pwede na man kita irepresentar?’

‘Hmh, di’ ako nakasabot so’n. An sa ako man hamok, maapresyar man san iba an ato kolokasyon…’, bagaw ni Oya Biyay.

‘Aw, di’ ha’k nira aram an ngaran mo’, bagaw ni Oya Binying. ‘Pero, kada pagkagat nira san masiramon na dulsi na pili, pamati ko, maiisip man nira, diri hamok an manglain-lain na proseso na binutang sa dulsi, kundi an mga diri kila na tawo, na nagpagal basi may madulsi, di’ ma’o?’

‘Aw, mayad-ayad yo’n…’, naghihiyom na simbag ni Oya Biyay. Nan nagpadagos na siya pagtuptop san lagting.

______________

Pagtama. Sa istorya ta na Halayhayan, nareparo ni kabubungto Alma Jane Gamil na malin naunabi an Integrated Pest Management o IPM bilang opisina, imbes na istratehiya. Kaupod na ada dini an pagpadaghan sin mga hayop o tamsi na magkakaon san mga hayop o peste na nakaraot sa pananom. Sa sistema na ini, naatuhan an peste sa natural na paagi. Naunabi man ni Jane an mga tawo doon na pwede rani’an sa FIDA sa Sorsogon, sugad kun Ms Judy Bordeos, nan san provincial cooperative development specialist san CDA, Si Mr Ramon Mendizabal, sayo man na Bulusanon.

Paglinig

An aram ko na tuob, an naimod ko sa gilay ko na inhihimo sadto kun may bag’o na baktin: magtipon sin kulo, ibutang sa baga sa bagol, nan ipaamyong sa baktin, basi nganyan umanad. Istorya ta ini sa Manungód sa pamakló.

Panabot ko ma’o na ini an tuob; sayo na hitsura, sayo na tuyo.

Mayon pa ngay’an. Nadiskubre ko ini sa Bulusan Virtual Tour. Dini, sinurat ni Alma Jane Gamil an manungod sa tuob na sugad sin orasyon na mahali nganyan sa kun nano man an nakadigta, halimbawa sa bag’o na bobo, basi mahatagan sin mayad na swerte kun gamiton na sa dagat.

Niyan ko hamok ini kaadmi, pero diri ako nagngangalas. Inpapaimod sini an pagtubod na wara man kahali o katukali san pagbunyag na dara san Ispanggol o san arin pa na sekta, dini. Sa kadaghanan ada, may Diyos nan may diyos. Kun wara ngaran, basta mayon sin mas makusog, mas maaram, doon sa kun diin.

Malin sugad sini sa mga lugar sa Latin America nan sa Caribbean. Maski ngani an mga taga-Europa, mayon sini. Kun sa Bulusan halimbawa, aya o padugo, sa mga Europeo, pagbunyag, halimbawa, sin yate o sakayan. San maimod ko ini, nadumduman ko an karaw san Bulusanon, kun naimod na bag’o halimbawa an sapatos san kakila. Bagaw, ‘Nano, nabuungan na yo’n?’

Mayon pa sin santigwar nan pagpatabi sa ‘di naimod na tawo’. May mga taraytay sin bito’on o tuig san bulan na in-iimod bag’o maghimo sin mayor na bagay, na inrereparo man san mga Europeo manungod sa Asyano o Aprikano.

Wara sin maraot o makatitinawa sa sugad sini na ugali o pagtubod. Bilang konsepto, para ini sa kadaghanan nan kahiwasan. Bag’o magsulod, kaipuhan angay, malinig, tuig.

Kun sugad, an tuob, diri hamok sa mga haragyo na lugar na sugad san Bulusan, o ugali na sa ‘gurangan’. Hanggan niyan, may tuob, inhihimo san intero hasta san mga tawo na Sunlupanon, iniba hamok an hitsura nan ngaran. Halimbawa, an screening nan interview para sa mga masulod sin trabaho, o eleksyon para sa mga aplikante sin pwesto na pangpubliko.

Isipa hamok, kun pagyuga-yugaon san tawo an ritwal san tuob. Nano an mangyayari sini sa bobo, sa pagtubod, nan sa relasyon san tawo sa naturalesa? Kun dayaon an proseso sa pagkuwa sin empleyado, nano an magiging epekto sa organisasyon nan mga relasyon, di’ na pagsabihon an trabaho mismo? Kun kada eleksyon, paagihon sa barakalan nan darayaan, nano daw an magiging busong sa nasyon?

An kahali’on

Magkatrato sira. Nagkamo’otan sira sa panahon na diri pa nira aram na an pagkamo’ot ngay’an, sugad sin daghan na bagay, may dara na iriba-iba. An aram nira, an manglain-lain na lenggwahe basi maipasabot an pagpahalaga sa kada sayo; sa pagsamira sin maluway, sa surumaton na diri nakapakulog, sa paghatag sin kun nano na maruruyagan, sa pagtala. Maski an diri insasabi, nasasabutan. Hinihinayod hamok sa mata. Uyon an pagselebrar,  pag-orgulyo, pagsamba, pagpangadyi, paglaom, kaogmahan, hadok, mundo, pagkahalawhaw. Segunda hamok an iba pa. An una, sira na duwa.

May mga plano sira. Kada adlaw na uya sira dini sa naruyagan nira na lugar, inbibilad nira an mga imahen na kinurit nira sa isip; inhihingpit, inpapadi’anis pa, insusuy’aban, inpapatayunas. Maski mga plano pa hamok, sugad sin ungod na.

An kaogmahan, nakatapon. Hasta san mga kakila nira, malin namati’an an kanira pagkamo’ot. Nao’ogma man, natatapunan san mayad na pamati.

San may umabot na dispatso na kaipuhan nganyan an sayo kanira na humali sin kadali kay may kapigaduhan an sayo na kadugo, wara man sira pangalang-alang. Una sira na duwa, pero may mga nakapalibot kanira. Wara man ‘to’o pag-awat, bunalik gihapon an hunali. Para kay iba na siya. Maski kun yadto sira sa kanira kadtuan, sugad sin namumungnan, harayo an imod nan isip.

Nangyari yadto. ‘Kaipuhan ko maghali gihapon…’, bagaw niya. An nasarihan nganyan niya sa kinadto pa hamok, unabri sa pagmangno niya na an mga plano nira, diri mauutob kun dini hamok sira. ‘Pwede man maski diri ta sunudon intero’, bagaw san sayo. ‘Himuon ta hamok an kaya san dini, sugad san mga dati na dini…’ Para kay malin nabilog na an desisyon san sayo.

San bumaya siya, handa na an bo’ot sini na binayaan. Hunibi man siya san siya na hamok na sayo. Niyan niya kaarami, makulog man ngay’an an mamo’ot. Pero namati’an niya na naibanan an namati’an niya na kulog san nagbubutas siya, san diri na siya nagpupugol.

Tuna na maging solo na hamok siya, binilog niya sa isip na maski nano an mangyari, ipamutang niya sin mayad ini na kanira bata. Siya na ina, siya pa an naging ama. Maski siribot sa pagbuhay, tinagan niya sin oras an kaniya bata, hiningoha na diri masyado mamati’an san bata kun nano man an kulang kaniya na mayon an iba.

Una an bata, segunda hamok siya. Kun nagsusudlay siya san buhok, naiimod niya an sadiri na maski sugad sin malaksi maggurang, nasisilhag pa man an hitsura na nagkakaruruyagan sadto. Kun magtagaluwas siya, badi may makatanda pa. Maski diri na magtariya.

Gusto niya isipon na pwede pa man siya maghanap sin kaogmahan na pangsadiri. May panahon pa kunta. Ini na kasipan, sinusundan hamok sin pagkaraw’ay sa sadiri. Sugad sin kaisipan na traydor, husla, o hubya. Iresponsable nganyan an tawo na sugad sini an isip.

Kaya maski buhay pa siya, pinatay niya an para sa sadiri. Nasulit man na dunako an bata niya, haros base sa imahen na gusto niya. Mayon hamok siya sin wara katangkudi.

Sayo kaadlaw, nagpaaram an bata. Mahali nganyan siya, basi magsusog sin mas hataas pa na kadunungan. Kun maging espeyalista nganyan siya o syentipiko, makikila siya sa daghan na lugar. ‘Diri di’anison yo’n, Mamay?’ Tinawa an pandok niya. Inpapaimod an pag-uyon. Sa irarom san dubdob, mayon sin kutsilyo na hunilap.

Kun iba na, may nareresibe siya na dispatso o panumduman hali sa bata niya, hali sa manglain-lain na lugar. Kada maresibe, hulit-hulit niya inbabasa kun surat, inhahapros, in-aamyong. Para kay iba an inhahanp san kaniya pamati: an panit na mapaso-paso. Yadto an pamati na diri niya malilimutan kun ingagap’tan niya an alimpipingig, kun maraot nganyan an pamati, an panit na inbubulong niya nan inhuhuyop kun nararanggusan. Inhahanap san pagbati niya an matin’is na boses, labi kun naabot hali kun diin, nan siya an una na inhahanap.

Para kay kaipuhan niya magbutas. Sa kaniya, balay ini. Marasa pa na sa iba, preso.

Sa awat na panahon kami hamok na duwa. Sa yano mi na kaogmahan, nakukuntento kami. Dini, sagrado an palibot. An agihan pasulod, marambong, sugad sin dalan pakadto sa istaran sin mga Diyos. Kalmado an tubi, maski hararom sini an insasabi. Di’ ka magugutom, kay abunda ini. Natural an mga sabong na burak, An mga kahoy sa palibot, nagpapadumdom sin kusog nan panarig. An mga huni sin tamsi nan insekto, malin mga musiko na suru-saralyo pagtugtog. Hali dini, matatan’aw mo na an bulkan, nan sa itaas pa, an langit.

Unarabot sira. Sugad sin ginarap’tan siya sa braso nan pinirit pagpintahi an pandok, tinudukan siya sin alahas, nan sinul-utan sin makolor na bado. Dinara siya sa mga dayo nan pinatala. Daghan, haros intero na nagkanhi, naruyag kaniya, tinala an gayon niya. Sira nganyan an nakadiskubre kaniya, may katungdan nganyan sira na ipatala siya. An bayad nganyan san pagtala kaniya, magagamit man basi masabungan an iba pa dini, nan maipatala pa.

Di’ man dahil di’ siya makasurumaton. Kundi habo na niya makipasuhay. Nagdadangadang pa hamok sira, bati na an guru-guro. Sadto pa hamok, aram na niya na mag-iiba na siya, na diri siya makasayuma. Mas mayad pa, magpahunod na hamok. Nadumduman ko ini na adlaw. Sugad siya sin tunaliwan, maski wara man pagbaya.

Niyan, maaram na siya magsayaw. Kun iba na, nakiharakhak pa siya. Di’ man nganyan di’anis an nagsasayaw na murusdot.

Daghan pa an mababati mo na istorya dini na haros sugad sini. Kun mangyari an sugad sini sa imo, ayaw pagngalas o pagsabihi an sadiri mo na dimalas. Nangyari ini, nan mangyayari gihapon, kay dini, buhay an pagkamo’ot. Hanggan mayon sini, mayon sin makamati sin pagkamundo. Syempre, maiibanan ini, masasabutan, kun magbuhi sira, magpahunod. Kay malin an iba na pagkamo’ot, naiimod sa pagbutas.

____________

An retrato, an Danaw na aram ta. May inspirasyon hali sa Urge For Going ni Joni Mitchell.

Halayhayan

Dati, ini na piliw san tinampo batog sa Lubas hanggan sa Likod, taraytay an kutay sin bandala na inbubulad. Sugad sin di’ pa naaawat. Niyan, kun sayudan an retrato, maski an halayhayan, diri na man bandala, kundi alambre na. Di’anis kunta kun an inhahalayhay, alambre na man.

Naadman ta na nagkaharapdos nganyan an abaka sa Bulusan. An resuta, haros minatay na man an industriya san abaka dini. Naalto an harag’ot. Namunay an mga garingan. Badi tinarakla na an mga hag’ot nan san mga luknit. Runitayr na an mga parahag’ot. Awat na katunaw sa tiyan an ultimo na tubo hali sa linu’lo.

Dati, mabaskugon ini na industriya. Dati, sayo ini sa nagkaupat na kolokasyon na nagbubuhay sa Bulusanon: pagpadagat, pagpapasakay, paglukad, nan paghag’ot.

Sa iba na parte san rehiyon, sugad sa Catanduanes, makusog pa an indistriya san abaka. Bagaw sini na artikulo sa Manila Times na tinukdo ni kabubungto Alma Jane Gamil, may iniban man nag’ud an halaga san pabakal san nasyon na produkto sin abaka niyan na taon. Para kay natural nganyan an paghinat-hinat san pangaipo sa iba na nasyon, nan tidakui (85%) pa gihapon san produksyon, hali sa Pilipinas, na tidakui man an hali dini sa rehiyon. Badi mayon hamok sin nagagamit na intutukal ngon’a sa bandala sa niyan.

Bo’ot sabihon, sa luwas san Bulusan, padagos an buhay sa abaka, san industriya san abaka. Sa paghapot-hapot nganyan niya bilang researcher, aram ni Jane an mga programa san FIDA o Fiber Industry Development Authority, kaurupod na an manungod sa pagmaneho san mga napepeste na tanuman, para sa mga parahag’ot. Malin kulang hamok nganyan sin pagbagat-bagat an (grupo san) parahag’ot nan san FIDA. Sugad sin may tawo sa ahensya na nangingkudan, naghuhulat sin makonsulta kaniya. Sa luyo man na lado, nagtatan’aw an parahag’ot sa dati na kaabak’han na niyan parhag na. Kun naghuhulatan sira, sin’o an magtutulay? Kun wara tulay, sin’o an angay mag-unay?

Pwera san kakulangan ada sin matukdo sa parahag’ot kun diin makuwa sin suporta, pwede man sira mag-organisar sin grupo. Mayon man nganyan sin CDA o Cooperatives Development Authority na magdadanon pag-organisar kanira. Kun organisado, may kusog sin bo’ot na magrani-rani sin ahensya. Pwera san FIDA, mayon pa ngay’an sin IPM o Integrated Pest Management para sa mayad na pag-ato sa peste. Sa Aklan State Unversity ngay’an, may nahimo na natural na gahi sin abaka na makusog an resistensya sa peste. Pwede kunta ini sarihon.

Nagsasari man ha’k ada an peste. San wara sin nagkikiwa, bunaya. Bagaw ni Jane, sa Tinampo nan San Bernardo nganyan, may paraoma na nagsabi na mayad na an mga abaka. Sa pag-imod niya, manungod ini sa sadiri na pagbolong san lugar, base sa kaniya bagaw natural ecosystem. Kun diri pa naliliwat an naturalesa sin sayo na lugar, siya mismo, kaya bulongon an sadiri na pangluya.

Basi pa bumalik an baskog san industriya sa diri maawat. Lugod diri na ini pagparahulaton, kay diri man ini sugad san bandala na inhuhulat an sudang basi mapamara. Di’anis ada kun an tawo na mismo an magkiwa.

Mga tunob

Kada pagbatog ta pagbitad, diri kita nakasiguro kun makaabot kita sa gusto ta kadtuan. An dalan liwat, masakit sayudan, nan an nalalabayan, masakit tangkudan.

An tawo na pinuntok hamok an sa unahan nan wara na pagparalingot-lingot, nakasangpot. Para kay san may maghapot kun 1) mati’ano sa Tagdon? 2) may sa’od niyan sa Layog? 3) may liga pa sa Macabari? 4) may nagtitinda sin pawod sa Paghaluban?, an simbag ha’k niya, ‘Ay, wara ‘gud ako pagreparo…’ Tunumparing an naghapot, disganado na an impormasyon na mahalaga kunta kaniya, wara man kakuwa. Ini na byahero, nagbasol man, na wara sin nareparuhan sa dalan, nan wara kasugpuni an pangaipo san naghapot. Kuntentado man siya na siya nakasangpot.

Namungnan pa siya san may umabot man hali sa kaniya inhali’an. Nagtatangbara pa hamok, nagbabayabay na san kaniya napurot sa dalan. ‘Ba’a! 1) grabe an busabos sa Tagdon! 2) maluya an saod sa Layog 3) gana nganyan an Bangate Celtics, perde an Luneta Lakers 4) daghanon an tinda na pawod sa Paghaluban! Pagkabati sini, nan pagkaimod san mga nagpurunog nan namati san dispatso, an una na byahero, napasepara, sugad sin wara na data.

Mayon sin sayo pa na byahero, hali man sa kanira inhalian. Hanggan niyan, wara pa pakasangpot. Sa hampang san panigab’i, naunabi nira ini, nan intirinaw’an. Nalagalag nganyan ada. Badi nganyan kun diin nagparahapit-hapit.

Diri dira aram, an mga tangkod nira, puro tama.

Ini na tawo, paghali pa hamok sa kanira, may sinundan na tunob. Una, nautadlan niya pagsukula an siki; malin halaba sa siki niya. Tinan’aw niya an tunob kun pakarin. Malin palihis sa dalan na agihan pakadto sa luyo. Nagngalas siya. Inusyoso an tunob. Sa padiyo-diyo, nabungyod na ugaring niya. Pakadto sa kabigahuan, labay sin mga kogon nan litgit, sin mga sagkahon nan mga sigpit. Ay’ ba’adaw! na diyo pa siya madusay sa lugsadon, mayad ngani kay may mga gangat. Paghiraun-daon sa may kamagong, may bunalatas na agwason, na diyo pa niya matumban. Naghaharayo an lakaw niya, naghahataas, nan nagkukusog an hangin. Nag-alang-alang siya magpadagos, kay syempre, di’ man siya preparado sini na sugad sini na byahe, na makaabot dini. Pan’o kun umuran? O abuton siya sin dulom? Kun bumalik siya, naunong hamok an oras na nasayang, wara man niya kasimbag an kausyusuhon. Kun may nagkanhi, mayon sin inkanhi.

Mamangno, yadto na siya sa tihataasi na parte san bulod. Naimod niya an daghanon nan an sa haragyuon. Naruyag siya san nadiskubre. Di’ niya ini inhuna, na mayon sini na tan’awon, sini na pamati sin karuyagon. Ma’o, nabati na niya ini, nabasa na niya, naimod na niya sa telebisyon. Pero iba ini na personal na pagsari. Diri ini mabubutangan sin kantidad.

Didto man nag’ud siya kaagahi, nagsirong hamok siya sa mga bato. Pagkaaga, dahil di’ man niya aram kun diin siya dapat lumugsad, naghanap gihapon siya sin tunob na sinundan niya. An naluwasan san lakaw san tunob, iba na man na lugar; di’ man an kaniya tuyo. Imbes na madisganar, naglakaw-lakaw lugod siya dini sa naabot na lugar. Daghanon man an kaniya nadiskubre: manglain-lain na kolor, itso, kadako, nan kalaksi.

Kinulang an kaniya balon. San may rani’on siya, mayon sin hunatag, may nangisog. San mapagal siya, naghanap siya sin mapamunayan sa piliw sin tinampo. Pagmata niya pagkaaga, daghan na dara-dara niya an wara na; may kunuwa habang turog siya. Nagpadagos siya paglakaw, nagmamaw’ot na makadaginot siya, makaabot gihapon sa una niya na tuyo.

Maski gutom nan pagal, inhinayod niya an kada maagihan. Rinani niya an baga na pader, tinaptap an baldosa. Yinango niya an mga tore. Kinarkolo kun sarin kataas. Hinapros an mga salming. Diri nag-awat, naging dugnit na an kaniya bado, nan haralagba na an kaniya barabas. San may labayan siya na iskaparate, naimod niya an sadiri. Haros di’ na man niya makila na siya yadto. May kabataan na kun inkakatapo niya, nalihis. Nahadok ada o naati. Mayon sin pagranii niya, sinusubol siya tulos. May naduhal ngon’a sin pagkaon, bag’o siya alawon. Sayo na adlaw, nadismayo siya. San magmangno siya, yadto siya sa sayo na lugar, intitil’igan sin lalaki na diri niya kila.

Nasabutan ada an nasa isip niya, na nababasa sa kaniya mata, kay bagaw san lalaki, ‘Hep, di’ ka pa minatay. Naagihan ko ikaw sa luwas. Kun pabay’an ko ikaw, badi kun naparaot ka pa do’n. Badi maperwisyo man ako. Sa pag-imod ko sa imo, pagal ka sa pagbyahe. Kaipuhan mo hamok sin pamunay…’

Inataman siya san lalaki hanggan sa bumalik an kaniya kusog. Pag-ihahali niya, tinagan man siya sin malinig na isurul’ot nan diyo na balon. ‘Hala. Basi pa kun makasangpot ka, o maagihan mo an imo tuyo…’

Nagpadagos siya paglakaw. Sa unhan, may naimod gihapon siya na tunob, na kaniya na naman sinundan, hanggan maabot niya an puno san kamagong, an hilera sin mga litgit, an kabigahuan. Pakatung’as niya sini na banika, nasabutan niya. Wara siya pakasangpot sa gusto niya kadtuan. Nakabalik siya dini sa kaniya inhalian.

Nabagat niya an duwa na una na byahero. Pagkaimod kaniya, grabe an tinawa san duwa. Marasa pa nganyan, na sa kamumungan, nalagalag siya sa dalan. Nan nagparatinawa gihapon an duwa. Wara man siya kairita. Nagngangalas hamok, na nagtitinawa kaniya, maski diri pa siya nahahapot manungod san kaniya man naging byahe.

Sayo kaadlaw gihapon, nagdesisyon siya na ipadagos an pagkadto sa una niya na destinasyon, pero labay dini sa sinundan niya na tunob. Aram na niya, kaya maski masakit, wara na siya sin pangalang-alang, malaksi na an kaniya bitad. Sa unhan, may inabutan siya na estranghero, na maluway an bitad sa pagsunod sin tunob.

Hinapot niya an tawo kun pakarin. Malin pareho an kanira inkakadto. Bagaw niya, ‘Kun gusto mo magbungyod, ikaw hamok. Kun gusto mo man, pwede ka magbatog sin bag’o na tunob, sa iba man na direksyon…’