An mga nawawara

Kangina pa natataranta si Oya Rosing. Inhahanap niya an sayo na medyas ni Inoy Tintoy, wara nag’ud niya kaagihi. ‘Atog kay duwa-duwaay na’k ini na medyas ta, nawuwudluk pa an sayo na kapadis…’, ngurub-ngurob ni Inoy Tintoy. Sini na duwa na padis, an una, dati na nasa sapatos niya, tolo na kaadlaw niya na suru-sul’ot. Ini na inhahanap, an kapadis san iriliwan kunta niya, kun mahulos an sul’ot niya. ‘Ambot mauran-uran na naman do’n, badi malapok na naman sa kadaghan san tawo…’

An paghanap na luway-luway kunta, niyan diri na. Pinangbuk’ad na ni Oya Rosing an mga kahon-kahon, an malinig nan san mga labahan. Pinangluwas na hasta san mga sulong, pinang-abrihan an mga kabinet. Wara nag’ud kaagihi an medyas. Di’ man liwat niya masabutan kun akay sugad sin siya an inbabasol sini na pagkawara sini na medyas. Sugad sin ma’o na’k ini an paglalalamon niya, di’ na an pangaro-aro, an pagpatinda sini na mga linuto nira, an kabataan…

‘Tsk, hain daw yo’n…?’, bagaw na’k niya. Wara na man pagpirit si Inoy Tintoy. ‘Si’apo mo na yo’n. Tama na ngon’a ini na sayo, pero dar’hon ko man gihapon maski wara kapadis, kay pwede man ada pagsuru-saralyu’on ini na tolo…’, bagaw niya na nagtitinawa, inpapahali an tensyon. ‘Ho, kun magparahanap kita sini, ambot mabayaan pa ako san byahe…’

Pinangbisay gihapon nira an mga nabukad nan nagumok. Syempre, mas madali an pagbukad nan paggumok, kaysa pagsulit. Habang nagbibisay, bati’on nira an istorya sa telebisyon: ‘…Sundan po natin ang trak ng Malabanan, at alamin natin kung saan nila itinatapon ang mga laman ng poso negrong kanilang nililinis. Sa Ilog Pasig ba? Sa dagat?…’ ‘Aw, nano baya an oras san byahe mo?’ ‘Alas-otso, hali sa Cubao…’ ‘Kailangang alam natin, at baka naman ito’y kung saan-saan lamang itinatapon, na babalik din sa atin…’ ‘Byernes, oya ka na…?’ ‘Aw, ma’o an plano ko, kun di’ maulang didto…’ ‘Aba! Natunugan yata tayo! Biglang umarangkada ang trak! Sinusundan natin, pero napakabilis po!‘ ‘Maulang, o siraman didto…?’ ‘Tsk! Nawala na po, hindi na natin nasundan ang trak ng Malabanan. Hindi tuloy natin masasagot ang ating…‘ ‘Aw, kaurupod na yo’n…’

Sa bus pauli, may mga Bulusanon siya na kasakay, base sa nababati niya na iristorya. Para kay di’ man niya mga kila, maski di’ man intero mga bata pa. Nadumduman lugod niya, san mga nakaagi na Unras, maski diri intutuyo, nagkakasarakay sira sadto nira Inoy Garet, si Inoy Tilok, nan si Inoy Ilog. Mala kay diri malangkag an byahe, kay pag-aalto, mag-iiristorya sira san mga inagi-agi nira sadto, san mga ka-iridad nira na nagkamaratay na. Pira na na uli-uli niya, di’ na man niya inkakatupar maski sin’o sini na tolo. Ambot kun nagkamaratay na man, o kun mga hain hamok…

Buwas pa an Unras, pero sugad na sin pista sa may kamposanto. Daghanon an mga tawo na pakadto-pakanhi, may mga bitbit. Halaba man an pila san mga nakaparada na sasakyan. Nadumduman niya, dati, siribot man nag’ud kun sugad sini. Naghaharawan, nagkukurudal, nagtataranom gihapon sin masitas, nagpipirinta. Niyan siribot san mga pailaw na de-kuryente, san baragat. Malin sagilayon na hamok an pagkanhi sa minatay sini na pakibagat sa buhay. Kunsabagay, maski habo mo makiistorya, mahapot ka sa maski di’ mo kila, kun may inhahanap ka. ‘Ku’an, diri baya mayon dini sin puno sin mandarin?’, hapot niya sa babaye na nangingkudan, nagbabantay san kaniya mga pinugkutan na kandila. ‘Ay, di’ ko man tabi aram, awat na po kasi ako wara pag-uuli, e. Parang mayon, pero, hindi ko na matandaan… Pasenya na po, ha?’

Tanda niya, dini sini yadto na mandarin, kay nasa uluhan yadto sini na pantyon sini na dati na kapitan sa barko. Sa irarom san mandarin, an nalub’ngan san mga magurang niya nan mga apo. Niyan, wara na an mandarin, puro na pantyon. Sa mga pag-itan hamok, yadto an mga pamilyar na ging’ot. Sa duwa kataon, sugad sini an naliwat. Yadto na kaarabay na mga linub’ngan man na diri pantyon, mga hain na daw sadto an mga linubong, kay puro na ini pantyon? Kun inurukad man, pinangpakarin an mga tul’ang? Akay wara hamok sin paisi o abiso? Nano an paghali sin linubong, bigla hamok na desisyon? Kunay desisyon?

Naglakaw-lakaw si Inoy Tintoy. Nagkalag-kalag, inkokontra an sadiri na karkolo. Ambot man nag’ud sala siya. Ambot didto ugaring sadto, ho. Ho, an dati na ermita, wara na man, puro na pantyon sin mga mayamanon ada, kay daragko, may mga espasyo, nan bisay an pagkaarabay san mga pantyon. Mayad pa an mga ini, kay mawara man an kalag sa purgatoryo, an mga tul’ang, sigurado na diri mawawara dini. Ay, ba’adaw, nanirum-sirom na liwat. An banaag san mga kandila nan mga de-bateriya na ilaw, nan san katawuhan, mas runamok sa kaniya paghanap. Nagutom na liwat siya.

Sa balay na indagusan niya, haros mga pamangkin na man hamok niya an kaurupod, nan mga makuapo. Sa mga kararani, ma’o man. ‘Si Oya Miling an ti’urhii na ka-idad niyo na namatay pa hamok, san sayo kabulan. Haros mga nasunod na sa iyo an idad san mga magurang dini niyan…’, bagaw sin sayo na naka-istorya niya.

Pagkaaga, atab pa siya na nagpasimbahan. Lunabay siya sa may salog. Kun tan’awon, malinawon nan malinigon pa man. Sa sugad kaniya, iba na ini. Naimod niya an taraytay sin kabal’yan sa piliw, na badi daghan an may mga ataman na baktin. ‘Pakarin man so’n an mga linimpya? Syempre, dini sa salog, ha?’, bagaw sin sayo na kabungyod niya, sa kaupod. ‘Hmh, nano man so’n na mga linimpya, na pagdaraha so’n san salog sa lawod, mawawara na yo’n. Saday ka so’n na lawod?’

Inhahanap san mata niya an kabataan. A, badi mga yadto sa kamposanto, atab pa man liwat. Pero kahapon, malin kulang sira, nan an inhihirimo, namag-uyag ugaring sin selpon. Diyo hamok an nagalat san nagalatan nira sadto, an mga turo san kandila.

Responso. Ini an pangadyi san padi para sa mga minatay. Isurat mo an ngaran san minatay sa kapidaso na papel. Ihukip mo an limos, nan iduhal sa sakristan. Kun mabantayan mo sa kamposanto, pwede mo sabihan an padi na kadtuon an linubngan nan didto bendisyunan. Kun sugad sini na di’ mo na naagihan an linub’ngan, ngangaran na hamok ini san padi. Kun limot mo na an mga ngaran, pwede mo man iupod sa pangadyi na komun, an para sa mga namatay na nalimutan na an ngaran.

May barayle pa man pagkagab’i. Malin maluya na ugaring. An mga parabayle na edad, malin di’ man nadagka. Sa indagusan niya nan sa haros intero sa pagkararani, an mga tawo namag-imod sin telebisyon. Kay wara man nahimu’an, nagtagatan’aw siya. Maski ma’o man ini an hilangkagan niya sa syudad, sugad sin habo man niya na hasta dini, ma’o pa gihapon an hahampangon niya. Nagturu-tan’aw siya sa tinampo. Diri man nag’ud niyan ordinaryo na adlaw, kay daghan pa an tawo sa luwas, nan may mga sasakyan pa na namaglabay. Nababati niya sa telebisyon an balita sa barong-barong sa Amerika. ‘…na lamang at maraming nagsilikas. bago dumating si Sandy…’ Malinig na man nag’ud an tinampo, di’anis na magpasa-pasa. ‘...Labingdalawa na ang bilang ng nasawi…’ Do’on so’n sadto an balay nira Padi Leonor, nadumduman niya. May tindahan pa ngani na halyawan kun gab’i… ‘…ng Department of Justice ang matamlay na resulta ng paghahanap...’ Halyawan an tindahan, kay masuna, kay may hasag. ‘...itaas ang tigdalawang milyong pisong pabuya sa makakapagturo sa mga pinaghahanap na ika nga’y Big Five, ang mga most wanted ng bansa…’ Sadto, kun sugad na sini an oras, badi mga diwit na hamok an mababati. O pakla, kun mauran-uran…

Pabalik na siya sa syudad. Wara na pag-ugsod si Inoy Tintoy. Tutal, wara man niya kaagihi an dahilan san pag-uli niya. Otro taon, ambot kun madesidir gihapon siya pag-uli. Basi pa, kun buhay pa siya nan kaya pa san lawas. Mamundo kun diri naagihan an inhahanap, labi an bagay na hararom an gamot sa memorya. Kay kun wara sini na koneksyon, wara na man dahilan na magparabalik pa dini.

Diri intutuyo, napaubo siya, naimod niya an kaniya medyas. Ma’o pa man gihapon an pades na sulot niya. An wara kapadis, dara pa man niya. A, diri  niya ini itapok, kay daghan na sini an kanira inupud-upudan. Kun diri na ini maisul’ot, mayad pa na panumduman.

Advertisements

An aksidente na parasurat

1. Sa kanbas san tinampo

Di’ man niya ininop na maging parasurat. Kun nano man an gusto niya himoon bilang kolokasyon, iba man sini. Badi inhinyero, o doktor, o piloto, propesor sa kolehiyo, o badi obispo. Badi di’ man harayo na arin man sini na karera, gagamitan niya sin kamot; sa paghimo plano, pag-operar o pag-iniksyon, pagkontrol sin aparato, pagmuwestra sin mga ideya o sermon, o pag-orasyon. Kamutangan an nagbugnot kaniya pakanhi sa kanbas san tinampo. Sayo kaadlaw, naagihan niya an sadiri na nagsusurat dini. Sa durho san kaniya kamot, intatag’ok an mga kamaw’otan sin daghan, na an boses diri pinamatian, an pulso san panahon. Munayadon siya sini. Mayadon siya. Kaya niya pintahan an daghan na kanbas sa sulod sin halip’ot na panahon, sa rumarom na suna sin maaga, sa humot sin pwersa na di’ mapatawad kun siya matakma.

Sayo kaadlaw, bagaw san kamutangan, butasan na niya an isururat. Iba na an kaniya kakaptan. May magsusurat na man na iba; katukal niya, bungyod kaniya.

Niyan, malin duniyo an nasusurat, maski an kanbas san tinampo oyon pa man, nan an itarag’ok ma’o pa man. Natumba na ada siya? Mas mayad ada na namatay siya na gapot an armas, kaysa sa isururat? Diri baya bagaw mas marara an isururat kaysa budyak?

2. Puro batok, wara kagat

An hilig man hamok niya, malinig na hawan. Syempre, kun nanilhig siya, harayo man an naaabot san kaniya isip. ‘Daghan an radag niyan na dahon. Mag-iiba ada an panahon, o may namatian ini na puno? Hain daw sira niyan? Kan’o daw manguli? Nano daw kun ma’o yadto an pinili ko, imbes na ini?’ Mga kaisipan na pinangaratan sin maangso na digta sa kudal, sa kamasitasan, hasta dini sa pintuan. An silensyo nan tago niya na lugar, naruyagan man na paiplian.

San kumadto siya didto sa luyo, naimod niya ini na sinurat: ‘Bawal mag-ihi dito’. Malin sala man an Tagalog, pero tama an nakasurat. Basi pa kun masabutan ini.

Pag-abot niya sa balay, ma’o ini an hinimo niya. Sunurat siya sa kudal nan sa pintuan. ‘Bawal mag-ihi dito’, sa daragko na letra. Pagkaaga, an inlalaom niya na resulta, wara man. An angso na hulos, yadto man gihapon. Binag’o niya an sinurat niya: ‘Ang iihi dito, aso’. Otro aga, wara pa gihapon pagbag’o an resulta. Liniwat gihapon niya an surat: ‘Bawal mag-ihi. May aso’. Pagkaaga, yadto man gihapon an dati na naungisan na imudon. Kunsabagay, maski nakasurat na, kaipuhan mabati an batok. Bunakal siya sin ayam, nan hinigot sa may pintuan. Wara pa gihapon sin mayad na resulta. Maski nababati an batok, aram na di’ man makapangagat. Didto niya nasabutan na may mga sinurat na diri inbabasa, o nababasa para kay di’ nasabutan, o binabasa nan linilimutan. Sugad sin nadagka na lugod siya na pamunayan na an pagsurat, nan bumakal sin budyak.

3. Si Narciso

Mahilig mangispiho si Narciso. Sa paagi san kaniya sudlay, napapalain-lainan niya sin buklis an kaniya buhok. Mahod naimod siya sa espiho sin patalilis sa wala; mahod patalilis sa to’o. Mahod naimod siya payango, habang an ulo niya, paubo. Nakihat-kihat kun iba na. Kun iba na man, tinitinaw’an an sadiri. Kun iba na, seryoso. Sinari na ngani niya na imudon an sadiri sa espiho na piyong an mata. Wara na niya ini otroha.

Kun nagsasakay sa bus o sa tren si Narciso, may naruruyagan siya na mga babaye. Pag-imod niya sa harayo, katrato na niya an mga ini. Puro naruyag kaniya. Namaghapa-hapa, namaghalas-halas. Dara niya ini na kaisipan hasta sa kaniya pag-ituturog. Kaya kun iba na, sa kaiisip sini, natuturog siya na pagalon, maski wara man siya pag-alsa sin magub’at.

Sa kasasayod sa kaniya espiho nan kaiisip kun nalingag sa harayo, nakumbinsir siya na makusog man nag’ud an kaniya atraksyon sa mga babaye, labi an mga magayon nan makaruruyag. An kulang na hamok sini, an pag-uyon san kadaghanan. Sayo kabeses, pagsulod niya sa kasilyas, naimod niya an mga nakasurat, kaupod an ‘Home service? Call Lag’it cp#09066443097’. Kinuwa niya an bolpen sa bulsa, nan sunurat man sa lunob: ‘Dako-dako an itlog ko! – Narsing’.

Siniraman siya sini. Niyan, kada pagsakay niya sin bus, didto siya sa may uru-urhian. Kun tilulusad na siya nan wara sin nag-iimod, kinakadali niya ini sa likuran san hurandigan.

 

Saragday na bitiis

Nagbatog ini san magap’tan an saday mo na bitiis. Mala kay sarom sa sayo na palad. Mabaga-baga na sugad sin hatok na rosa. Manipis an panit, maski an kolo. Sugad sin magkakabarari kun gap’tan sin kusog. Kaipuhan mo sin pangataman, kay maluya ka pa, maruri, delikado. Kaipuhan mo sin ataman sa bilog na adlaw.

Niyan kay uso na an pagretrato, wara sin pamunay an pagpitik. Malin kada gi’os mo, kada limbag, o hibi, labi an tinawa, inkukuwaan sin retrato. Inapapatala ka sa mga kakila, o maski diri, na nasala magtala. Daghan an gusto magkugos sa imo, magharok, maghapros. Mala kay kiditon an ina mo, sa pagsurusaralyo, kun matapunan ka sin kun nano, kun manunutan ka, paano?

San magbatog ka pagbitad, nagtitimbangan sa magluyuan mo, an pangidit nan pagkaruyag. Kun natutumba ka, haros habo ka na gihapon igbutang basi maipadagos mo an pag-adal mo paglakaw. Nan nakalakaw ka. Dunalagan ka na.

Kun diin ka man indadara san imo bitiis, pag-uuli mo, may inpapatala ka, may nabag’o sa imo. Sugad sin bagay na sa pagkiwa, may nahahagidhidan, na an gur’is sa imo, nakaliwat sin padiyu-diyo sa dati mo na itso. Badi an magurang mo, mayon sin itso na gusto mahingpit para sa imo. Para kay an kiwa mo, mas sadiri mo na niyan, mas dara san bitiis mo.

Di’ man hamok san nag-aalabat pa hamok nakasari ka sin pagkapangkog, o pagkalik’ad o pagkatikbayo. Maski niyan na makusog na an tindog mo, mahod nasasala an karkolo mo, nalilihis an tunob, nadudusay ka. Kun harani an magurang mo, maski may bitbit, binubutang, nan dinadalagan ka, basi madanunan ka pagbuhat. Sa pagbuhat mo gihapon, dako an kanira kaugmahan, kay aram nira, na daghan an lalabayan mo na sugad sini, na angay makaaram ka man pagbuhat kun matumba ka. Kay sugad man nag’ud so’on. Wara man sin iba na dapat himo’on matapos matumba.

Kaya ngani sira nahaghag. Kay wara sira doon pirmi sa harani mo. Maski makusugon ka na, maski may iba na na mag-uupod sa imo kun ikaw maglakaw, nahahaghag pa gihapon sira. Kay an pagkatumba o pagkadusay, sugad sin makalit na nagbabantay. Naghuhulat na diri ka na andam.

Pero diri mo ini aram. Nan habo mo aramon niyan.

Buwas-buwas, kun magurang ka na man, masasabutan mo na ini. Kun inlalaom mo an pag-uli san bata mo, magtatan’aw ka sa lakdanan, maghuhulat. Sugad man san magurang mo. Maski diri na sira naglalaom, padagos na nagmamaw’ot san pag-uli mo, nagbabati-bati sa pamilyar na rapak-dapak sin bitiis.

___________

May inspirasyon tabi hali sa The Circle Game ni Joni Mitchell nan sa Old Man ni Neil Young.

Balangáw

Unuli an bata na maraot an bo’ot. Mayon nganyan sin di’anison na bag an kaniya kaklase. An kaniya, daan na silopen. ‘Kan’o man daw ako makabag’o sin bag?’, bagaw niya na wara man sin inasasabihan na tuyo. Binutang hamok niya an gamit sa likuran san pinto, nan nangingkudan sa hagdan nira, nag-iimod sa harayo.

Yadto an ina niya, nagkakadali san inhihimo na kalo, basi makahuman pa sin sayo, bag’o siya mag-aro-aro san panigab’i. ‘Ay, baadaw yo’n na aburido. Kan’i na ngon’a, bisa na…’

Magub’at an bo’ot na tunu’od an bata. Pinurot gihapon an gamit, nan runani sa ina, bunisa. Makulog pa an bo’ot, kay hunurandig gihapon sa lunob, kaabay san ina, nan tunuro an luha.

Inturutimpla san ina an sinabi. ‘Kay sarin baya kadi’anis an bag san kaklase mo?. Nano an nakapadi’anis sadto?’

Hunangos ngon’a an bata. ‘Bag’o. Nan may saklayan. Daghanon an bulsa. May mga drowing. Mahamuton pa ngani…’

‘Sin’o pa na kaklase mo an may bag’o na bag? Intero mayon, pwera saimo?’

‘Siya man hamok… Pero an iba pa, may bag. Ako, wara…’ Nan tunuro gihapon an luha san bata.

‘Ipamutang may bag siya, sira. Diri an isurulod nira, pareho man san isurulod mo? Kun suludan nira sin uyagan na di’anis, o pagkaon na masiram, imbes na libro o papel, mas makaaram ada sira? Diri pareho man san naaraman nira an naaraman mo?’

Sunilensyo an bata. Napagal na ada. O nakamati na sin gutom. Unalto na an ina san nahuman na inhihimo. Unabay ngon’a sa bata. ‘Hala na. Pagliwan na, nan lalama ngon’a an mga ataman ta. Pakahuman mo, bisaya na an lamesa, kay pag-abot ni Papay mo, makaon na kita.’

Malaymay an kaon san bata, na natimalahan san ama. Kaya napag-iristoryahan gihapon an manungod sa bag na ingikanan san kamunduan. Sa sinabi san ina, may dagdag pa na pagkumparar an ama. ‘Sugad man yo’n sin sundang. Badi daanon na an takuban, pero an sundang, matarom. Mayon man sin di’anison na takuban, na an sundang na sulod, maski hasaon, di’ nagtatarom…’

An pagkamundo na nagbatog sa bag, nasundan sin iba pa. Sugad san mga balon na kaunon san iba, na masiramon nganyan. Nan san mga uyagan na dara sa eskwelahan, na anas pambihira.

Yadto an mag-ama sa banika, san may pumaimod na balangaw. Unalto an bata, nan tinan’aw an balangaw. San maimod ini san ama, unalto man siya san inhihimo, nan unabay sa bata. Duwa sira na nagtan’aw. ‘Naruyag ka san balangaw?’, hapot san ama.

Iba man an simbag san bata. ‘Nano tabi an balangáw, Papay?’

Inisip ngon’a san ama an insimbag. Diri man siya syentipiko, pero may kahulugan an pagluwas san balangaw para sa kaniya. Sugad man san pagluwas sini na panahon na masimbag an hapot san bata. ‘Resulta ini san pagtapo san sudang nan san uran. Sa kanira pagruha-duha, wara sin nadaog, wara sin nanggana. An lunuwas, ini na arko na manglain-lain an kolor. Dara san sudang an kolor, pero uran an nagpaluwas sini, kaya nasayudan…’

‘Nano tabi yu’n na mga kolor… ma’o hamok yo’n, wara na iba?’

‘Syempre, may iba pa. Kun iabay do’on an puti, malutaw an suna; malasaw, hanggan mawara an iba na kolor. Kun abayan sin itom, matatahuban an iba pa, hanggan matapan sin dulom…’

‘Akay sugad tabi soon an pagkaaraginsa? Akay ini na kolor, dapat dini sa ibaba, ini sa butnga, nan ini, sa oro-ibabaw? Nagkakaturukal man ada sira?’

Yunango man an ama, bag’o nagsimbag. ‘Di’ ko man yo’n narereparo na pagkaaraginsa san kolor. Kun sayudan mo nan paghanapon an kada sayo na kolor, di’ mo na maiimod an balangaw. Kay an balangaw, kumbinasyon sini na mga kolor…’

‘Pirmi tabi sugad sin arko an balangaw? Diri ini naiimod na sugad sin poste na binugsok, o kurit na pabalagbag?’

‘Kun diri yo’on korte na arko, badi di’ ta yo’n maiimod. Sa pag-kurbada niya, ma’o ta kasilhag an intatago niya na gayon. An ungod, daghan an naniwala na sa puno sini na balangaw, may dako na kayamanan. Ambot kun ungod. Para sa ako, simbolo man hamok ini sin buhay na pagsususugon. An arko niya an pinto…’

Sunayod sin mayad sa balangaw an bata. ‘Ungod ada an paniwala, Papay. Hahanapon ko man an puno sini…’

‘Ikaw. Dumdumon mo, nagluluwas hamok an balangaw kun may tinik-tinik. Kun habo mo mahulos, pan’o ka makasusog sini?’

Napolo pa na tag-uran nan tagsudang an lunabay. Nadagdagan pa an nasarihan san bata na kolog sin bo’ot. Mayon man sin mga kaogmahan. Pero kun napaimod an balangaw, nadudumduman niya an mga sinabi san ama, nan nakusog an boot niya. Nasabutan man niya na an mga kaogmahan niya, harayo pa sa insususog niya na maagihan sa puno san balangaw.

Baynte pa na riliwat-liwat sin panahon, harayo na an kaniya mga magurang. Kun may natuda man san mga hulit kaniya, siya na hamok an maaram. Diri na bag an namunduan niya niyan, o balon na pagkaon, o uyagan. Kay nadiskubre niya, na an nasibutan sadto, pwede maging wara data niyan.

Naibanan na an siligak-sigak sa kaniya mata. Kun napaimod an balangaw, nalingag siya, pero an pag-imod niya sini, sugad na hamok sin tamsi na hunapon sa alambre, o tubi na intapya sa kali, o an bigla na pagbaga san ilaw sa sanga na dalan. Wara na siya panahon sa mga simbolismo. Uya siya niyan sa ungod na kiwa san kinab’an. Dini ngay’an, an balangaw, diri nasisilhag sa maglain-lain na kolor, kundi sa tin’is sin tirinawa, sa prestihiyo sin pwesto, sa kusog sin ranggo, o sa saludo sin nasuriaw na mga tawo. Dini sa ungod na kinab’an san daragko na, diri hamok tinik-tinik an insasangusang. Mas ngana pa na busabos. Nan an nagpaparayango, nasisigyapot.

Hanggan buhay pa, may mga posibilidad.

Sayo kaadlaw, nasabutan niya na may bata siya na pag-aagubayan hanggan makasusog man, sugad san magurang niya sadto san siya an bata. Wara sira sa banika, pero punaimod man kanira an balangaw. Nan naghapot an bata. ‘Nano tabi yo’n, Tatay, na balangaw…?’

_____________

May inspirasyon tabi hali sa The Circle Game ni Joni Mitchell nan sa Stand A Little Rain san Nitty Gritty Dirt Band.

An mga surat sa lunób

Inparalabay-labayan na ini na mga mensahe na sinurat sa pader, kudal o lunób sin bilding. Mga mensahe na maski sugad sin inkukurarat kay kadaghanan sa bagá na tinta nan daragko na letra, malin kadali, kay diri na nabibisay an pagkarilinya nan pagkaparareho san kadaragko san mga letra, hasta san mga tabid san tinta sa batog nan hinanapos sin letra nan mensahe. Kadaghanan man, may simbolo sin pagtag’ok o pangarat, an ‘!’. Dahil ada barato nan masayon ihapulas, nauso man an karburo, na itarakpol sini na mga mensahe. Kaya kun mareparuhan, mahod bag’o an mensahe na pagkaaga. Na hapon man, maputi na gihapon an pader, nan mabubutangan na naman sin bag’o na mensahe otro maaga. Sugad sin may diri nahihilwas na kundisyon an parasurat sin baga na tinta nan san paratakpol sin puti na karburo.

An mga surat na nagtatag’ok malin kunusugon san mga hinanapos san dekada sitenta hanggan magbabatog an dekada nubenta. Kun imudon niyan, sugad sin napaas an tag’ok. Hain na an nagtatag’ok sadto? Naruyag na ada? Nakuwa na ada an in’aayo? Kay niyan, an sayo pa na mensahe sadto na hanggan niyan malin di’ pa nauutob, an manungod sini na ‘Bawal mag-ihi didto’. Kun kulang liwat sin kasilyas, masakiton man magparati’os.

May sayo pa na mensahe sa lunob na awaton na man an pag-ayo sin atensyon. Malin hasta niyan, wara pa man nagbabale, kay sige pa an surat sin ‘Dako-dako an itlog ko’ sa mga lunob sin kasilyas nan sa mga likuran san ingkudan sin bus.

Babel

Sa Ika-traynta-i-syete na parte san Piyu-piyo, mayon tabi kita sin naayu’an sin danon sa pagpalis sin mga surumaton:

Si Christian, sa Cebuano
Si Elvie, sa Ilokano
Si Evelyn, sa Panggalatok
Si Dyani, sa Ingles
Si Giovani, sa Bahasa Indonesia.

Kun mabasa nira ini, maski diri nira masabutan: Dios an magbalos!

Batog sa ririk

An kauyag mi sadto, si Tolindoy, kun napauma, may sakbit na saday na sundang sa saday man na takuban. Di’anison pag-imudon, mala kay makaaawa.

Kun tagpaso nan panahon sin kaburakan nan badi in komun, an mga bata na babaye, nangutos sin surangga nan kayanga, ginigiriris, nan inluluto-luto sa saday na tikû. Kun iba na, sa mga sirong sin balay, san may mga sirong pa, kay may nakukuwa pa na kahoy na harigihon, an mga lalaki na bata, namag-ukad sin gukoy. An mga babaye na bata, may duyan-duyanay na sako, na kun diri sira an nagpapakatso, an kanira munyika, na badi luho an mata o kulang sin mga butkon. Kun napagal na, manguwa sira sin dahon sin saging, rererason sa kamot, nan mahimo banig-banig. Kun diri, nakutos sin dahon sin lubi na hababa, nan nahimo sin lukáy (retrato).

Sa pag-imod nan pag-irog, sa uruyag, nabibilog sa kamangnu’an an kakayahan nan kinaadman. Hali sa mga magurang nan kagurangan, pasaralo-salo san kinaadman.

Sira-sira mismo, nagtuturukdu’an. ‘Hmm, magbatog ka sa pagririk… Sugad sini…’ Ipaimod san mas maaram sa sayo na nag-aadal pa, na habo mabilin sa kinaadman. Kun sira mga ina na, an mga kabataan nira, maski diri nira pagtugalon, badi sugad man sini an hihimuon.

Daghan an paagi nan bagay na nawawara na o nag-iiba na kaysa san dati. An mga daan na basket, kun di’ pa nalulupa sa piliw, badi igatong kun maagihan. Sugad san yugo, niyan na diyo na an karabaw. Ma’o man an balitang nan tukod, nan san ulayan. An iba, binubutang man sa mga iskaparate nan istante, dekorasyon nan  tropeo.

An mga bagay na ini, malin di’ man hamok nag-eksistir, kundi nabuhay man. Kun makasurumaton an balitang, sasabihon niya kun pira na kabataan an nahimaturog dini sa duyan, kun sin’o an maginawi, an mainihi. Kun mahahapot an tukod, bibilangon sa imo an kaniya naradagan. Ini na kapipi, hali pa ini sa giloy ni gilay na paramama man.

Mayad man na may namagkalap sin manungod sa mga sugad sini. Sugad sini na nabilog na libro na Palaspas: An Appreciation of Palm Leaf Art in the Philippines. Kun natitipon an mga impormasyon, nahiwas an pakasabot, mas nahararom an pag-apresyar. Daghan pa man ada an makukuwa nan maiimod na ikadagdag sini na intitipon, maski may parte na kaipuhan na makipabukudan, bag’o mapo’o nan di’ na nag’ud pag-arim-ariman.