Arot de-palughay

Nangaladkad an insusugna ni Oya Bikay san tumangbara si Milagros, biyo na inhahalhal. ‘Whuuh, kinapoy kita sin kadalagan… Atog, Oya Bikay, kan’i ngani kura Sitong, kay kaistoryahon ka kuno ni Er-er… whuuu….!’ Inhuhuyop ni Milagros an sulod san daster. May dangga sa kaniya alimpipingig.

Nginarat si Oya Bikay, diyo pa mabut’san an kutsara na may sanaw. ‘Si Er-er?! Kura Sitong?! Kay mag-ano man si Er-er do’n, na yadto uga’ng sa Manila?’ Binutang niya an kutsara nan kinuwa an taklob san kaldero. Di’ niya maadman kun an kaldero an kaistorya o si Milagros an nangaladkad.

Medyo kalmado na si Milagros. Namaya siya san pahpa sa pasungan. ‘E, si Oya Bikay… Kumadto ka ug’ang kura Sitong, kay kaistoryahon ka ni Er-er sa iskayp…’ Nan luningag siya sa luwas, nagpipiriting-piting, nagngungurub-ngurob.

Naburungan pa gihapon si Oya Bikay. Tinakluban na ha’k niya an kaldero na may awang diyo, nan binungkag man an gatong, inibanan sin kalayo. ‘Kay akay baya makistorya si Er-er kura Sitong kun yadto siya sa Manila? Nano man yun na… is…iskawt?’

‘Iskayp’, tinama siya ni Milagros. ‘Nasa kompyuter nira Sitong si Er-er, nag-iskayp kay maki-istorya kuno sa imo… Dali’a tabi, kay may magamit pa na iba…’ Nag-una na si Milagros pagluwas, binutaklag hamok an pahpa sa harani san sug-ang.

Binayaan na hamok ni Oya Bikay an insusugna. Di’ niya masyado nasabutan an insasabi ni Milagros, pwera san magkadali, nan maki-istorya si Er-er. Nano na naman daw sini  an ihambog kaniya ni Er-er? San arin yadto, may inpapadayag kaniya na selpon nganyan, prinenda kuno kaniya ni Piswit. ‘Madali’ay na sini an pakiistorya maski kunay, maski diin, Mamay.’ San hinapot niya kun pwede gahuyan sira Inoy Barit sa Pritil, bagaw, wara nganyan lod, nan lobat. Ay, ambot sini na mga bag’o na gamit niyan, na may mga bag’o na termino. Ma’d na’k ini si Er-er, bagaw niya sa sadiri, kay wara pangirog kaniya san pagka-ignorante. Kaya san umayo sin iparasahe pa-Manila, kay mahanap nganyan trabaho, naghinguha man siya. Maabilidad ini na bata niya.

‘Hain yun na iskawt? Nginangarat kita sini kun Milagros…’, bagaw niya pagtangbara sa internet cafe nira Sitong. ‘Bulegs’, bagaw ni Sitong, ‘kangina pa yun sin kahulat, badi amot na sun an bayadan…’ Pinahali niya an bata sa ingkudan kahampang san computer. ‘Dini ka na tabi ingkod, ho. Oyon si Er-er, ho…’ Nag-iingkod si Oya Bikay, intutukdo man kaniya ni Sitong an screen kun diin naiimod si Er-er, nagwawaya-waya san kamot, tinawahon. Nababati an boses niya sa ispiker. ‘Hoy, Mamay! Ako ini!’

Naruyagon si Oya Bikay. Mala na bata ini… ‘Nano, kay naggahoy ka? Nginangarat kita sa imo… Bagaw ko kun uya ka kura Sitong…’ Tirinawa sini an mga miron sa kaniya palibot. Di’ niya nareparo, kusugon an boses niya. ‘Nano, mati’ano do’n?’

‘Mayad man. Mahod nauran, mahod nasudang…’, bagaw ni Er-er.

‘Iya kumusta man sira Manoy mo Barit? Mati’ano man an tindahan nira?’

‘Aw, mayad man ada, kay abrido pa man… Ba’a, Mamay, nabagat ko ‘gud si Robin Padilla, bulegs, gwapuhon! Para kay labaw ko pa…? Bagaw ko sun kun hataason…’

‘Si’ na Ruben… aw, an artista? Kay diin ka pag-kurukadto?’

‘Di’ do’on sa Uniwide. Kunadto kami nira Rantog san Domingo, natyempuhan mi nag’ud. Pambihira! Mala kun may Facebook ka, Mamay, maiimod mo man kunta, kay binutang ko na an retrato mi…’

‘Pis… kadadaghan mo nag’ud…’ Naburungan, pero malin naruyagon magbati si Oya Bikay, labi na aram niya na may namagpakabati man san insasabi ni Er-er. Nalimtan lugod niya an inhahapot niya, kun mati’ano an trabaho ni Er-er, o kun kan’o man makapadara, maski an sa pinamasahe pakadto, na inutang man niya an iba. Ini liwat si Er-er, kun nano-nano man uga’ng an inpara-unabi. Mamangno, bagaw naman, ‘Mamay, di’ baya bertdey mo san Domingo? Padarhan ko kunta ikaw sin regalo, para kay dar’hon ko na’k pag-uli ko…’

‘E, di’ pan’os na yo’n na regalo? Akay wa’ mo na’k padarhan sa koreo?’, nagtitinawa na siya.

‘Matagal na mahalon an istamp. Bagaw ko kun barato ha’k, bunakal na liwat ako. Paghatagan ko sa babaye, bagaw dagdagan pa nganyan sin istamp, kay magub’at kuno. Bagaw ko man, di’ lalo magub’aton yun, nan mapadagdag ka naman otro sin istamp? Nainit, kay inyuyuga-yuga ko kuno.Wara ko na lugod dagusa pagpadar’an…’

‘Hmh, kay nano nagu’d yun na ipadarara mo kunta? Hagobohob? Ikaw, mapadara?’

‘Si Mamay, para inkakawran…’

Bag’o pa humalabaon an istoryahan nira, nasabi man gihapon ni Er-er na wara na naman ugaring siya sin trabaho. Tinalkas nganyan siya. ‘Matagal pirmi ako nagyuyungka? Abay pa, sige ko man an sala-sala…’ Bagaw niya, ‘Naturog atab…’ Bagaw man ni Er-er, ‘Atog habang sige ko an sala-sala, lalo ako diri nangaturog…

‘Ay, na bata ini…’, bagaw niya na naglalakaw na pauli, maluway an bitad. Di’ niya maadman kun mapuringot o maluoy sa bata. Malin nasabutan niya an insasabi. Kun iba na, kun kan’o ka naruyag maki-asdangan, ma’o man magkakatol an mata mo. Kun kan’o mo kaipuhan an isog, ma’o ka man kukulbaan, magpapaka-ihi ka pa. Sugad man nganyan sin purga. Habang intutumar mo, lalo ka magugutom.

Pag-isusulod niya sa lakdanan nira, inkatapo niya si Inoy Ilog. Inughoy siya. ‘Aw, diin hali kay naudto?’

‘May inkaon do’on, sa kararani…’, bagaw niya. Diniyo hamok niya an detalye, basi di’ na magparahapot. Para kay siya man an wara pakati’os pagtin’o sini na lalaki. ‘Kay pakarin man yo’n na arot de palughay?’ In-iimod niya an ulo san kaistorya, na maski angas, nakaputong an durho san buhok harani sa liog.

‘Hmmh, dini sa Central, mapa-manikyur, he he he’, nan tuninawa si Inoy Ilog. Nakigkarawan kaniya. ‘Di’ ka nga’ niyan nanali san mga bag’ong bata, na daghanon an may tatu. San una, an mga kriminal man ha’k an may tatu…’

‘Aw, buwas-buwas, badi an mga kriminal na’k an wara tatu…’, nan sunulod na si Oya Bikay sa kanira hawan.

Nginarat pa siya san tunapo na angtud. ‘Ba’ah, tubod na an insusugna ko’. Pagbungkali niya, naimod niya an itom san natubod sa piliw san kaldero. An ibabaw, sa butnga, malin bugas pa an luto. ‘A, ba’daw. Hilaw-tubod ini na sinugna ko…’ Pinawpaw niya an hilaw na luto, binilin an tubod. Binalyo niya an napawpaw sa sayo pa na kaldero, nan winisikan sin tubi. Hihinguhaon niya na mahingayad an tuda na luto. Habang inhihimo niya ini, natangbara gihapon si Milagros. ‘Oya Bikay, nano, gusto mo man maghimo sin akawnt sa pisbuk? ‘Mus na kura Sitong, kay tukduan ko ikaw’.

Di’ na siya naruyag. Kulang na nag’ud an pasensya niya. ‘Hala na, pag-una na, kay hulaton’, bagaw niya kun Milagros, na yadto na uga’ng sa hawan, nagtutukdol sin kayubkob.

Ngitngit

An naibutang ta tabi dini manungod sa Gubat, taod-taod ta na na nasa isip. Naghulat hamok kita sin mayad na tyempo, sugad san angay na retrato. Sa  daghanon na imahen san Gubat, dahil na ngani sa nasabi manungod sa manglain-lain na koneksyon san Gubat sa buhay, pagbuhay nan pagpakabuhay san Bulusanon, kun sayo hamok na retrato, diri ada madadakop an daghan na imahen niya.

Naunabi ta man an sinurat na blog manungod sa historya san Gubat. An sa ato, maipaimod an pagtala sini na nahimo na pagsurat, kun dahil hamok na wara man sin sugad sini manungod sa Bulusan. Di’ man ada dahil kulang dini sin maaram nan may kakayahan. Kada lugar o komunidad, angay na mayon sin istorya, historya o kasaysayan na paglilingagon san mga masunod na myembro. Kun an buhay sin tawo sayo na taririk, diri ada mabibilog kun bugto sa inhali’an.

May nakaagi nan may inagi-agi an Bulusan. May tuod sin mga tore, mga tuda sin balay na bato, nan mga sabong sa simbahan na badi diyo-diyo na nawawara. May mga retrato an Bulusanon na naging mga prominente nan pamoso. Syempre oyon man an mga ordinaryo na Bulusanon na sa kanira sadiri na paagi, may istorya man na angay diskubrehon nan apresyaron.

Ma’o ini an karakter sin historya, na malin base hamok sa namutang na mga bida; sugad kun Meyor Don Faustino Cagao sa munisipyo, kun Maestro Doro sa eskwelahan, nan kun Padre Kulastig sa simbahan. Sa pagnawong san historyador, sira an nagbubutang itso sa historya. An sugad kun Inoy Sabas Lak’is didto sa uma, kun Inoy Ente Dokalang sa banika, kun Mano Kanor Bungkog sa lawod, nan kun Oya Bebeng parahimo banig sa palhugan, piliw-piliw hamok, o bagaw niyan san mga adik sa kompyuter, peripheral.

Pag-abot sin panahon, kun may sinuwerte na sendensya ni Inoy Sabas, halimbawa si Jonathan, na naging inhinyero, magyayanghad sa mga daan na retrato sa Facebook, o kun diin na bagaw coffee table book, sa mga sikat na tawo sadto. Mag-iisip siya, kun diri kura giloy, wara ako niyan. Akay wara man sira dini sa istorya san manungod san sadto?

Nakatupar man na san sayo na semana, ika-kwarenta na anibersaryo san marsyalo. Daghan an mga istorya gihapon na nagruluwas, pagdumdom nan pagpadumdom sadto na panahon. Daghan sini na istorya, an mga personal na nasarihan. Makangingirhat man nag’ud. Kun diri kita personal na nakasari, magpasalamat na hamok kita, nan magmaw’ot na diri man lugod mangyari gihapon, sa ato o maski kunay, maski kan’o pa.

Sa luyo na lado, mayon man nganyan sin iba na bersyon sini na panahon. Sugad baga sin taraytay sin iskwater na kinaraw’ay, kaya kinudalan, nan an kudal, drinowingan sin mga pambihira. Di’anison nganyan an panahon san marsyalo. Wara ribok, wara pasuruhay.

Sa historya, malin mayon sin manungod man sa gana nan sa perde, o sa makuri nan sa naapi. Kaya dako an responsibilidad san parasurat sin historya; an ungod na parasurat, diri an pintor o labandero na parasurat. Kun maging sala o buwa an istorya, an biktima padagos na natutumak-tumakan, an sala na hinirimo ma-ootro, nan an hustisya, diri nag’ud aabuton.

Kaya diri ada angay na ilaom hamok sa sayo o nagkapira an padagos na pag-istorya san nakalipas. Kaipuhan hulit-huliton ini sa hampang san karaon, maski sa tarangway, hasta sa mga palhugan kun bulanon. Ipabati, ipadumdom an ngitngit sadto na kagab’ihon.

Gubat

Bag’o ka makaabot sin Bulusan, maagi ka ngon’a sa Gubat. Syempre, pwede ka man umagi sa Irosin nan sa Juban. Para kay an dyip sa Irosin, kun kan’o hamok mapuno ma’o malarga, pwera kun last trip. Kay taga-Irosin na dyip, habo man niya magab’ihan. kaya an last trip, badi alas 2:00. Kun ikaw na hamok an pasahero pag-abot sa San Roque, iuli sa imo an pasahe mo, nan tutugalon ka san drayber na, ‘Ho, uya tabi an pasahi mo. Pag-traysikol na hamok pa-Bulusan. Hanggan dini na hamok ini’. Sa Gubat, Bulusanon an dyip na sasakayan mo. Kaya alas-5:00 pa an last trip. Kaya badi unom sa napolo na byahe pa Bulusan, sa Gubat man gihapon nag-aagi.

Daghan an tuyo sin Bulusanon dini, sadto nan niyan. Kun masine, sa Oga. Kun mapabolong na kadali, sa Gubat Emergency Hospital. Kun may bakalon na reseta, may mga botika dini. San di’ pa uso an digicam, kun mapadevelop sin retrato, dini sa Gubat. One-day old na peryodiko? Dini sa Gubat. Makabakal ka man dini sin samhod, kinis, andador, parol na kaligay, sandal, ingkudan na uway, sinelas na abaka, sinelas na kahoy, antipara sa dagat, manglain-lain na ulab maski diri saod, nan manglain-lain na prutas. Kun mapahimo antipara, mapatipo o mapahimo pustiso na harani, sa Gubat.  Kun kaipuhan reperi sa inter-barangay, nakuwa sin taga-Gubat. Kun iba na na maluya an isda dini sa Bulusan, makabakal pa sa Gubat, sin haros pareho na isda, sugad san turos, balawis nan angol. Kadaghanan san mga dyip, dini nganyan nagbabakal gasolina, kay mas barato. Kun pauli, mas mayad bumakal na dini sin mirindalan na sortidos, basi pag-abot sa balay, may patapo. Mayad man dini an halo-halo, kun naghuhulat san dyip na mapuno.

May mga produkto an Bulusan na pinabakal sa Gubatnon. Swerte ada san Gubatnon na uyon siya sa agihan san Bulusanon. Kaya an pag-asenso niya, nauuna. Syempre, daghan na man an daragko na negosyo dini na wara man labot so’on, sugad san mga bus na Cetran nan JB Line, maski ngani niyan wara o lunuya na. Aw, badi mas mayad man gihapon sira sa pagmaneho, kay mala yo’n na Rizal Beach, na mas darayuhon, kaysa sini na mga baybayon san Bulusan, kaupod na an Dancalan.

Daghan an pagkaparareho san Bulusanon nan san Gubatnon. Halimbawa, an hitsura. Kun mag-abay an duwa, masakit ‘gud tangkudan kun arin  an Gubatnon, nan kun arin an Bulusanon. Sayo sa pagkakaiba syempre, an surumaton; diri nag’ud sa hitsura kundi sa tono. Ipamutang iabay sa Bulusanon na kala-oo, an Gubatnon, malin naitaas sa batog, nan naurok sa durho. Kun sa Bulusan makararaw’ay, sa Gubat, maraw’ayon. Kun may sugad sini magsurumaton dini sa Bulusan, siya an Gubatnon na Bulusanon.

Pwera sini, matatangkudan siya sa apelyido niya na badi nagbabatog sa letra na E. Kun F, badi an iba man sa taga-dini. Kun diri pa, badi Pura. Pwera san Bulusanon, mayon pa sin taga-Bulusan na Buluseño. Pero an taga-Gubat, malin wara man sin Gubateño. Puro sira Gubatnon. Kun sugad, dini ada hali yadto na grupo nganyan sin tawo sa Mindoro na an gahoy man Gubatnon?

Sarin na kaawat an Gubat nan san Gubatnon? Dini sa internet, maaagihan an hinimo ni Buddy Españo na blog na Gubat History. Mababasa dini an historya san Gubat batog san nayntintaklaon. Sugad sin epiko hali sa sinurugpon pa na epiko, an ginikanan san Gubat bagaw ni Buddy Españo hali sa lugar na pirmi inbabatugan sin pag-iristar: an tapuan san tubi nan san ingod; sa lugar nira, an Ariman. Sugad san mga epiko, mayon sin maraot na linalang na nagpapasakit sa tawo, na inatuhan nan nadaog dara sin isog nan sadiri man na madyik. Kaupod man dini an epiko san Bulusan, maski sinentro an istorya sa Gubat. Lunabay man an pagsaysay sa pag-abot san manglain-lain na parasakop: Ispanggol, Kano nan Hapon, hasta san hiriran-hiran san mga hade-hade. Intsrumento ada sin pagiging prominente an isog.

Kada baryo san Gubat, may halip’ot na istorya, kaupod an inbatugan san ngaran, na sugad man san kadaghanan, badi mayon sin estranghero na naghapot san ngaran san lugar, na an hinapot, iba man an paghuna san hapot, na an simbag na haragyuon, ma’o an inparahulit-hulit nganyan hanggan maging ma’o na nag’ud. Halimbawa, may nalagalag na taga-Rusya. An naimod na tawo, hinapot niya san ngaran sini na lugar. An hinapot, nanalbatana, na panabot, inhahapot kun nano an insasalbatana niya, sunimbag sin ‘pusiw’. Didto pagbatog an ngaran sini na Baryo Pusiw. Kun sinabi niya na ‘kalabidong’, badi iba man kunta an ngaran sini na lugar.

Malin hinimo an Gubat History sayo na Domingo san 2010. Basehan na ini sin mga pagsukay nan paghinguro, na pagyayanguon na kabatiran nan awtoridad, hanggan sa may mangahas o matarup’akan man na saysay na makapakihimuwa san mga insasabi sini. Ehemplo man ini sin pasyon sa historya nan pag-orgulyo sa sadiri na lugar. Basi pa dini sa Bulusan, may mangahas man maghimo sin sugad sini na obra, na naisurat, diri hamok inpaparasabi, basi diri na magparakaliwat, o malimutan.

Kaayaman (Kun nagkakaon ka, ayaw pagbabasa sini)

Ayam niya ini si Brawni. Kun nano na mamat, diri niya aram.  Basta saday pa ini san ihatag kanira san kararani nira, san mag-ido an ataman.

San saday pa si Brawni, masayon pa pagpakaunon. Diyo hamok na luto nan sin tubi na may asukar, o kun may diyo na tunok sin isda o sirong-sirong, na-payt na ini si Brawni, maski mahod natitikog san tunok, na biyo siya natika-tika. Kun naudo si Brawni, nagkukuriyat sa tinampo. Mala kun iba na kay nahihinayod pa an tunok na kinaon, kun inbatugan na pagturungtungi, nan ipangpahik an sinelas sa tinampo hanggan mahali, nan pasegundahan na man pagtungtungi san iba pa na paraagi, hasta san kabataan na namag-uruyag. Inu-untulan sin bola, liniligidan sin holen. Taod-taod, di’ na reparuhon an udo ni Brawni sa tinampo. Syempre, an langaw nan san buyungaw, diri nabubuwaan. Kun hain an pukrag san udo ni Brawni, binibirisita, hinaharamiham, binabaho-baho.

Kagidon si Brawni sadto. Kun diri naghihigda sa piliw, nangidkid san kaniya lawas, na sugad sin grabe an pangatol. Kun intagasukay hamok niya, nareparo kunta niya an pusgo sin purgas sa pag-itan san mga guramoy san siki, hasta sa mga singit-singit san talinga. Mayad man maghapa-hapa an bata niya, na mahod nakiunot pa sa ayam.

Bagaw niya sadto, tutukduan niya si Brawni pangayam. Iya kay may nauna na pagtukdo kaniya pagtong-it, kaya napasepara an pangayam nira. Ini na bata niya an nagtukdo kun Brawni, kay kaupud-upod si Brawni sa baybayon, kun siya nakadto pag-udo. San una, tinadihan ni Brawni an udo san bata. Naruyagan ada. Batog sadto, kun nagugutom si Brawni, napakadto sa baybay, labi kun aga. Mapaso-paso pa an mga udo didto. Kun bati’on an ngupa-ngupa niya, sugad sin masiramon an pagkaon ni Brawni. Busugon siya pirmi. Kun nauuhaw, naagi pa si Brawni sa irarom san mga banggerahan, nalaplap san dugo.

Sayo na adlaw, unuli si Brawni na malaymay. Nagbatog pagsuka. Mala kay nahuyug-huyog an bilog na lawas kun kinukuykuy. Nagbatog man pagluda sin sip’on si Brawni. Hasta san udo niya, may kaupod pa na sip’on.

Napiritan lugod siya na pakaunon gihapon sin tubong si Brawni. Nagtagakaon man an ayam, maski diri nauubos. Mala an bagol na inbubutangan san tubong, naaawat an sulod na tuda, hanggan magsubo, nan pagdunuhon sin langaw. Bunalik pa an kagid ni Brawni, kay badi dunaghan gihapon an ataman na purgas sa mga guramoy nan talinga.

Ngunana an kahugos ni Brawni. Imbes na mamundo, naruyag ugaring an mga kaamigo niya. Mas mayad nganyan an mahugos, kay mas masiram na sumsumanan. Mas mayad pa ngani nganyan, pagutuman sin mga duwa kaadlaw. Sa ikatolo na adlaw nganyan, kun limpyado na an bituka kay naubos na an sulod na udo, tubungan nganyan sin mayad na putahe, halimbawa igado o menudo, bag’o bunuon.

Ma’o man nag’ud an hinimo nira. San maubus-ubos na ni Brawni an tubong, pinakang nira si Brawni. Maski malaymay, nakapira man na pakang bag’o kunulup-kulop an ayam. Hunimo sira sin tap’ong na palwa, hinig’tan sin alambre an upat na siki, nan siniruban nira si Brawni, basi an panit, mahilap nan mahimo na kinilaw. Nag-aragaw pa sira pag-abri san tiyan ni Brawni, binisita an bituka na nasuludan san kinaon, tinuhog, dinangdang sa tap’ong, giniriris, nan sinawsaw sa tawyo na may suka nan sin sili. Masiramon an kanira karaon. May kunilkil pa ngani san hiwa ni Brawni, na niyan kay nasiruban na, wara na gira an dyeta niya na udo. Mala kay wara kakuntento, lunuwas pa siya sin sayo na plangganisa na luto, na sinudaan nira san karne ni Brawni. An mga tul’ang ni Brawni, intaga-itsa nira sa mga lagalag man na ayam na namagyanghad, na naagda san masiram na baho san insisiruban na panit ni Brawni. Ma’o na ini an literal na ayam na nagkaon sin ayam.

Di’ pa dini mahuhuman an istorya ni Brawni, kay bag’o siya munalaymay, mayon sin ayam na punabingkit kaniya. Diri ha’k sayo, nagkapira. Kay sa tinampo, diri istrikto an mga regulasyon manungod sa kaayaman, kun mayon man.

____________

Niyan, indudumdom san nakadumdom nan san gusto magdumdom, an pagdeklarar san marsyalo san 1972. Ini na pangyari, bunata sin nagkapira na termino, sayo na an manungod sa ayam: tuta. Sa mga tuta, may naging milyonaryo, may hunataason an ranggo, may mga katungdan sa gobyerno nan negosyo, sira niyan mga bagaw kagalang-galang. Sa di’ pa awat na unagi, trinatar nira an iba na Pilipino na sugad sin ayam. Wara man sin nanimbag sa kanira, kaya may nangirog pa. Kaya niyan, may mga Pilipino na padagos na nabubuhay na sugad sin ayam. Ini na artikulo, para sa mga ungod na ayam na trangkilo  an buhay.

Damò

Uso yo’n na mga arko nan billboard na may surat na welkam, meri krismas, hapi gradwisyon, etc. May karatula sa tinampo nan sa mga patrabaho na binubutangan sin ngaran, badi maski di’ man kwarta nira an ginasto. Maski  liwat harayo pa o wara pa man eleksyon.

An termino nganyan sini, epal. Pinahalip’ot an Tagalog na mapapel o makapal. Kun dini sa Bulusan, madamò. Kun an karatula sa piliw sin tinampo may sugad sini, malin man nag’ud delikado, kay kun an drayber maburungan.

Kun iba na, binubutang an ngaran sa arko na sementado, sa ibabaw sin buruong na tinampo. Kun iba na man, sa prentera sin eskwelahan na taklaon an bubong. May kali na sinemento an piliw, na halaba ha’k diyo sa kinutay na iburuyboy.

Engkantada

Sa dahon san blog ni Alma ‘Jane’ Gamil, nan sa iba pa niya na internet albums, maiimod ini na burak. Gab’i ini kinuwa na retrato, kay ini baga na masitas, nabuk’ad an burak kun gab’i hamok nan maluluyos na. Kaya an gahoy sini san Bulusanon, engkantada. Makaruruyag an paghinguha ni Jane na madakop ini na burak sa kaniya pakalit na pagbuk’ad. Una, hahanapon kun diin na hawan may masitas na sugad sini, na an burak tibubuk’ad do’on sa gab’i. Pwera na hamok kun kanira mismo ini na masitas, an pagtyempo sini, haros nakapareho ada sa bagaw san Bulusanon, an ‘pagbagat san tinidor nan san kasili’.

Mayon kami sin kararani sadto, si Oya Tisya, na may masitas na engkantada. Mabinurak yadto. Para kay hasta niyan, wara pa ‘gud ako pakaimod san pagbuk’ad nag’ud sini. Kaabay san engkantada ni Oya Tisya, an puno man sin oliba. Yadto nganyan na natamnan san oliba nan san engkantada, agihan nganyan sin mga engkanto, kalag, nan di’ naimod na tawo. Mangalas gihapon ako: kun di’ naimod, 1) pan’o nahitsuraan na ‘tawo’? nan 2) pan’o naimod na nag-aagi?

Kun sayudan baga ini na engkantada, sugad man sin burak na rayna, na arapid-apid an palda na puti na sagana sa henero nan daghan an sabong. Panabot ko, an engkanto, aktibo (hamok) kun adlaw. An pang-gab’i, malin an ‘puti na babaye’ na sugad san didto nganyan sa Balete Drive. Syempre, mayon man sin mga diri nag’ud de-puti na babaye kun gab’i, na iba man an kadtuan, nan di’ man inkakahadukan, maski an iba, sugad man sini na burak, may pagkabagaw-misteryosa.

An istorya san mga kalag na kaurupod san mga tanom, badi kaupod na man san mga kinadak’an, mga istorya, mga intutubudan. Kun iba na hamok, may hadok maski di’ man piho an nahadukan.

______________

An retrato tabi sa itaas, hali sa blog ni Alma ‘Jane’ Gamil. Mabalos tabi.

Tarakâ

Mayon dini sin termino na tarakâ, na kun sa Tagalog, sorpresa. Iba pa ini sa ngarat, na kun sa Tagalog man, gulat. An tarakâ!, kun sa Ingles, surprise!, nan kun sa Insek, badi supplies!  Kun pagduwaon na termino an tarakâ, magiging tarâ ka, na an tono na, sugad sin nanghahadok (hala ka…) o nangbabasol (naimod mo na?).

Ini na termino, kaupod man sa ti’unahi na uyag sin kada bata, na nahihimo sa paagi hamok sin pagtahob san kamot sa mata, nan bigla na paghali, nan pagsugad tarakâ! (bulaga!). Ma’o man ada ini an atab na bersyon san uyag na iwik-iwikay.

Di’ man hamok ada tawo an nag-uuyag o naghihimo sin panarakâ. Hinihimo man ada ini san naturalesa. Sugad sini na Mayon. Sa ingod, kun yanguon, sugad siya sin hataason na bantay na nagmamasid sa intero. Mala san sinari paglabawi, sa itaas san panganoron, dunung’aw pa gihapon siya, na sugad sin nakitarakaan.

Syempre, kun iba na, an panarakâ niya, di’ man paki-uyag. Kun di’ ka dumulag, masasarihan mo an kaniya init.