Balete

Dako na baryo san Bulusan an Balete. Sa mga grupo sin baryo doon sa itaas san Sabang nan irarom san San Roque, malin mayor an Balete. An sayo-sayu’ay ko na pakaabot dini, sayo na pamista, daghan na na taon an unagi. An nadumduman ko, an pagsakay sa motor pakadto, irinom tuba, irinom gin, pakibayle na hubugon, nan sarakay gihapon sa motor pauli.

Sa kairinom, wara ko man kahitsurai an lugar. San kumadto liwat kami sa eskwelahan na sayo kunta na pakilaan dini, gab’i san barayle. Aw, nareparo ko man an hilig san mga lalaki dini sa tuba, nan san mga babaye na habo makiado sa lalaki na hubog sa tuba.

An di’anis man na nangyari sadto, an pakaabot ko sa Talaongan. Ini ngay’an na Talaongan, saday hamok na sapa an bas’og sa Balete. Kun diri mo tabi aram, sayo man ini na baryo san Sta. Magdalena. Daghan na taga-dini, mga hali sa Bulusan o may kamaranghod na Bulusanon. Pwera sini, an Talaongan, sinusurat ugaring bilang Talaonga, na an basa, sugad sin Talaongga. An tangkod ko sini, ma’o ini an pagkasurat sini sadto pa.

Nadumduman ko ini niyan, san mabasa ko an manungod sa inagi-agi nganyan san Tagalog, na dati ngay’an, an pagkasurat, sa alpabeto san Ispanggol. Sugad ada san ‘nacacajia ca!’ nan san ‘quitang-quita ca na, itatangui mo pa?’ Kun sa Bulusanon, ‘dajil san cajalupan, quinaon-caon jasta san bucag san lucban’. Ini na ortograpia, o sistema sin pagsurat sin surumaton, nakabase sa Espanyol, na hinimo man malin sa daghan pa na dayalekto san mga rehiyon. Maiimod o mababasa pa ini niyan sa mga daan na bersyon san bibliya nan san mga pangadyeon nan nobena. Kun magkawarara man ini na mga nasusurat, dahil sa kalumaan, pagkawara na pisikal o pagkawara sin interes san kabataan sa maabot, uyon pa gihapon ini sa mga ngaran san kadaghanan na lugar dini sa ato. Halimbawa an Dancalan, Poctol, Capiricohan, Odiquin, Cogon nan Aguingay. Kun iba na, an Sapngan hinihimo pa na Sapgñan.

An Likod, kun iba na, Licod. An Kapangihan, nagiging Capangihan, na nahihimo pa na Capagñihan. Maski arin an pilion, masasamira an impluwensya san Ispanggol.

Balete

Nagtatago’to na naman si Inoy Peping, nan nagpipiriting-piting. Dini pan’o sa patrabaho ni Oya Priting, may mga trabahador sira na maluya pa ngay’an magsukol. Mahod nasobra an utod san kahoy o hollow blocks, nan tatarasan naman. Pagsobra san taras, makuwa gihapon sin bag’o na susukulon nan uutudon naman. ‘…Abay pa, sugad sin makulang ini na ato materyales…’, pasungaw ni Inoy Peping kun Inoy Tisok. ‘Makakuwa kita sin katukal na kahoy, kundi marereparuhan nan badi maatraso kita. Pagkahuman ta kunta dini, didto naman kura Tuyay an ato uubrahon…’

Unalto pagsaligsig san baybay si Inoy Tisok. Yinupyop an sigarilyo, binuga, nan bagaw, ”Ayaw kahaghag, Padrino. Relaks, bagaw sa Tagalog.  May solusyon kita…’

‘Nano? Surugpunon gihapon an inutod na? Nano an isugpon, luknog?’

‘Aw diri. Kun kahoy an kaipuhan, may tanda ako.  Yadto sa sirong mi, an kahoy ni Mr. Gapayao na inpapahimo sa ako na aparador. Kun gusto mo, baleteon ta ngon’a…? Tutal, ako man an magdadara san tyempo kun kan’o ko yun hihimuon…’

‘Ikaw…’

Di’ ma’o. Ginamit na nira an kahoy ni Mr. Gapayao, myentras na nag-order gihapon sin iturukal.

An inorderan nira sin kahoy, si Efren na taga-Capiricohan, kinapoy ada pag-abot sa Upper. Namunay siya kura Inoy Apa tindahan. Linabayan ni Iso Kabalang, nabarhagan sin gin. ‘Nano, di’ kita makadale, maski sayo na bote?’

Kay amigo, nan may inupud-upudan na na sangribo na tarangway, sinakit magsayuma si Efren. ‘Tsk, kun sa dyen, nakaano man kunta, para kay balagunon ako niyan, Pale. An kwarta ko dini, kun Inoy Peping na panday, ibarakal sin kahoy doon sa Nalmis….’

‘Na lalaki… Nano na kahoy? Baleteon ta ngon’a yun na ibarakal, nan buwas, dalihon ta yadto na inpapatsinso ni Kagawad Ruben. Didto ta ngon’a kuwaon an kahoy ni Inoy Peping… Nano?’ Kunihat pa si Iso Kabalang san kaniya suhestyon na pambihira.

‘Hala, payt’, patugot ni Efren na sugad sin natatadihan na an maharanghang na gin.

Dunaghanon sira sa tarangway. Nag-napolo na bote sin gin an nabalete nira sa ibarakal kahoy ni Inoy Peping. Pagkaaga, san kwentahon nira, amot ngay’an na kahoy an maiiban, kun diri nira maliwanan. ‘Ba’a, Pale, minsan an tsinsuhon ta. Marestar an inpapadeliber ni Kagawad sa Buhang…’

‘Di’ pwede, Pale, na di’ ko maideliber man niyan an kahoy ni Inoy Peping. Maraw’ay…’

Nag-isip si Iso. ‘Tsk, an kabaklanan pan’o sini, pinabayad man ni Kagawad doon sa Central, sa inkukuwaan niya sin epektos. Pakabayad nganyan, kumuwa naman sin upat na sim… Di’ nag’ud ini pwede, na diri maideliber…’

May nadumduman si Efren. ‘Bulegs, Pale, intugon ngay’an ako ni Inoy Peping na kuwaon man an order niya na sim didto sa Central…’

Nag-imudan sira.  Haros dungan sira pagsurumaton sin pareho: ‘Baleteon ta ini na tsininso, basi matagan an order ni Inoy Peping, nan an sim ni Inoy Peping, baleteon ta ngon’a basi matagan san order niya si  Kagawad Ruben…’ Bagaw lugod san sayo sa sayo, ‘Tsk, maidiyahon ka talaga…!’ Bagaw man san sayo sa sayo, ‘Aw, syem!’

Naatraso man gihapon an patrabaho ni Oya Priting, kay nagpira-kaadlaw pa bag’o bunutwa si Efren na dara an sim. Nauranan na an inhihimo na suy’ab bag’o naitakod an sim. Indiyo-diyo pa marabak ni Inoy Peping sin martilyo si Efren.

Naatraso man kahimo an aparador ni Mr. Gapayao, kay an naitukal na kahoy, lab’ason pa, nagbabalu’ad kun nasusudangan, sige pa an resiko.

Hanggan niyan, insusukot san taga-Buhang si Kagawad Ruben san kulang pa na kahoy. Si Mr. Gapayao, sige pa an kulibat kun Inoy Tisok san awaton na inpapahimo na aparador. Dini man pakaaram pagbalete si Inoy Peping. San kinulang sin hollow blocks kura Oya Priting, kunuwa ngon’a sira san tagama ni Inoy Tuyay. San an kura Inoy Tuyay na an in-uubra nira, hinudam naman nira an istak na hollow blocks ni Inoy Piyoy…

Siya sa panganoron

San mawaraan kaniya, nagkariribok. Daghan an nagharanap, mas daghan pa an nahaghag. San maagihan, mas dako pa siya kaysa dati. Maski uya na gihapon, an imahen niya padagos na sunaghom paluwas; hasta naadman san di’ pa nakabaro, nabati san gusto makabati, nan naimod san gusto makasayod.

Sugad sin ultimo na byahe sa hulatan, mayon sin wara pagtatapid. San tumaliwan na, saka pa hamok nagkadali. An nabayaan, grabe an panganugon. Kunsabagay, may masunod pa man ada na adlaw na may masasakayan gihapon.

Bag’o siya nagsirbi dini sa lugar, an pakadto-pakanhi, dara sini na tren. Popular yo’on batog dini sa Legazpi hanggan sa altuhan sa Tutuban. Mala an mga ingkod kay harampangan. Kun maluya an balon, makararaw’ay. Kun wara balon, may nababakal na bunay na lina’ga, penoy o balut, na may kaatol na asin sa saday na sarungsong sin papel. Mayon man sin namagpabakal tubi sa bote, sayo pa na henerasyon bag’o nauso ini na binotelya na tubi.

Ambot kun napaano, kay imbes na humalaba, hunalip’ot ugaring ini na tren, hanggan nawara. An dati na express, naging limited, hanggan naging metro na hamok: dini na hamok sa Metro Manila. (Pag-abot sa durho, tataplakan sin mga basura nan udo, na uutuhon san bagon pakadto sa luyo; sa dalan batog na pamagradag. Pag-abot sa luyo, an taga-didto na man an mapasakay san kanira itarapok. Sa piliw san riles, nag-arabay an mga dati na pasahero pa-syudad, na wara man katagi sin mas mayad na palad san syudad.) Bilang ada panumduman, maski awat na diri nakasangpot dini, hinimo an tren na simbolo san rehiyon, sa unahan sin nag-aaso na Mayon. Natimalahan pa san iba na an sayo na putahe dini, pinangaran sini na tren.

Pinahimo man an  bagaw South Road. Dako an benepisyo. Mala kay amot man an mga pinulak na kahoy sa linabayan. Nan an halaba na dalan, diri baga tulos nahuhuman; maski human na, an kahihingayad, di’ pa nahuhuman. Mala kay awat na kahuman an mga arko (retrato sa wala, kuwa ni Binoy) san mga nagmagbuyboy, an dalan sa irarom san arko, padagos pa an paghimo. Welcome nganyan.

Liniwanan an tren sin manglain-lain na bus, na magtuturukal-tukal kawara sa pag-agi sin pira ka-taon. Sadto nan niyan, daghan man an pasakit sini kaysa danon sa taga-dini na wara iba na masasakayan.

Harayo pa liwat an Manila. Kun umagi sa lawod, badi pag-abot didto, rugok na an isda, raot na an karne, luyos na an sulihon, lupa na an prutas. Badi masakit na an kamutangan san mahapdos na dara pakadto.

Niyan na may eroplano na buru-barato, daghan an sunari sini. Maski nag-iba an eksperyensya, bentahe na gihapon an oras na naeekonomiya. Ma’o ada ini an makadanon pa sa lugar na ini.

Di’ ko aram kun may nahimo siya basi maibanan an pagkaadik sa mga arko nan an kwarta mapakanhi intero sa patinampo. Hanggan niyan, wara pa man kasugpuni an tren; harayo pa gihapon sa Bulan o Matnog. Sa naiimod hamok niyan, nahimo niya na rumani an tawo sa pagtubod, hali sa pagduda, sa pagpadalagan san gobyerno.

San mawaraan kaniya, hali siya sa pangonoron. San maagihan, naging sayo siya san pangonoron. Abay pa, batog niyan o sa awat ada na panahon, kun mayayango ini na eroplano na naglalabay, madudumduman siya. Kay panahon ini na yunango an kaniya mga ka-syudad nan an daghanon pa, bilang pag-omaw kaniya, pagsaludo.

Martilyo

Makadto si Inoy Tisok sa intatrabaho na suy’ab nira Oya Priting. Malin may hang-ober pa san irinom kahapon. Mala kay nagpipwesto sa kudal kay ma-ihi, nagpupulay-pulay pa. An pamati san tiyan niya, maharabahab, maski tuniyok na siya sin mapaso na kape na inatulan sin pan de idlit.

Sa isip niya, inbibilang an darar’on na gamit: sirotso, martilyo, tigib, katam, plumo, labtik, lapis, tansi, metro na de pilok, hasaan, barhag, nibel, kabra. Puro ini nasa bay’ong niya. Pagsukaya niya san bay’ong, wara didto an martilyo. ‘Hain ba’ dini an martilyo??’, hapot niya na wara man sin intutuyo pagsabihi. Kusugon liwat an kanta ni Eva Eugenio sa radyo: ‘Ito bah, ang guhit ng aking palaaad? Ssa pagibig, akuyyy sawimpalaaddd. Ganyan bah, ang taphat na magmahal, paglaruan, at pagtaksilaaaan?’

‘Howwyy! Hain baya an martilyo ko dine?? Akay wara dini sa bay’ong?’, pakitag-ukan ni Inoy Tisok kun Eva nan kun Oya Miren. Linuwayan ni Oya Miren an radyo, nan bagaw, san arin yadto, kunadto si Inoy Kintel na kamanghod ni Inoy Tisok. Nanghudam sin martilyo. Pinahudam kuno niya, kay bagaw nganyan, iuli manta pagkahapon. ‘Mala yo’n, kay malin ma-baynte na na hapon an unagi, wara pa man pag-uulian an martilyo.’

‘Iya, saka’, bagaw ni Inoy Tisok na nagyuyupyop san sigarilyo, ‘nano an gagamiton ko sini, kutsara?’

‘Aw, atoli sin tinidor’, karaw man ni Oya Miren.

‘Tsk’, bagaw ni Inoy Tisok, ‘kadtu’a daw, Brenda kura Papay mo Kintel. Kuwa’a an martilyo…’, nan sige an ngurub-ngurob. Tunuod man an bata. Taod-taod, bunalik na sugad sin tuod. Bagaw, ‘Wara man tabi didto, hinudam kuno ni Inoy Tonying…’

‘Iya, kadtua kura Inoy mo Tonying, sugada, ato yadto na martilyo…’ Dalagan na naman an bata. Pagbalik, sugad gihapon sin tuod. Bagaw, ‘Wara man tabi didto, hinudam kuno ni Inoy Uwan…’ ‘Sin’ na Uwan?’ Aburido na si Inoy Tisok. ‘Daghanon an Uwan: Ludog, Butakal, Tir’is, Pal’ak, Tikugas, Posong, Bu’og, Tamban… sin’o nag’ud??’ Bagaw san bata, ‘Si Inoy Uwan baga tabi na inhuhudaman ta sin hagdan kun may inhahal’itan ka?’

‘Tsk’, bagaw ni Inoy Tisok. Wara na siya pagsugpon. Marasa pa ini na bata, kay di’ nalimot san hagdan na hinudam san arin pa yadto, na ginamit man paghal’it niya kura Inoy Piyoy, nan niyan dadarahon naman niya kura Oya Priting. ‘Hala’, bagaw na hamok niya pagtaod-taod, ‘si’apo na yun na martilyo. Di’ man nga’ yadto di’anis kay wara igarabot. Sugad sin martilyo sin huwes…’

Sunalagbat na si Oya Miren. ‘Kay nano baya yun na iyo tatrabahuon?’

‘Di ku’an’, bagaw ni Inoy Tisok, ‘masimento sin suy’ab…’

‘Masimento ngay’an, akay man kaipuhan an martilyo? Wara ada sin martilyo si Padrino Peping, na panday?’

‘Aw, kay, masugad na’k si Padrino, sugad ha’k ako sin bulan-bulanay do’on…’

‘Kun di’ ka man mati’ano, inparapadalagan mo pa ini na bata sin kapasusog so’n na martilyo… Iya pan’o man yun na hagdan…?’

‘Hmm, di’ pa man insususog, di’ di’ pa man kaipuhan? Sira ngani sadto, kun nahudam san plaka ni Nora sa amo, awaton man ig-uli…’

‘Ay, ba’daw…’, bagaw na hamok ni Oya Miren, nan hunangos sin hararom. Sa pagkautod san kanira istoryahan, kunusog naman an radyo. Nagkakanta na si Imelda Papin sin ‘Gulong ng p-halaad, ang buhay ay, gulong ng p-haladd…’

Kinuwa ni Inoy Tisok an bay’ong, pinas’an an hagdan, nan lunakaw na paluwas san kanira hawan.

Kalhod

Nangatung’anan pa hamok an kaon ni Inoy Tisok. May duwa pa na ulo sin lawlaw sa kaniya pinggan; mga tuda hali sa iba pa na pinggan. Para kay wara na luto. Hinapot niya si Oya Miren. ‘Hoy, may luto pa kita? Patabi’a daw pagluwagi…’ Sira na duwa, hoy hamok an gahuyan.

Tunugbos si Oya Miren, sagin man diri aram na pagluwag niya kangina, ubos na an luto, pwera san dukot na kalhudon. Wara hamok siya ribok na kinuwa an kutsara nan kinagos an dukot. Wara pakarirong sa pagbati ni Inoy Tisok an ragitnit san lubot san kaldero na inkakalhod. Kree-k. Kkreek. ‘Ba’adaw yun, sugad ka man ha’k sin naglalagadi, ha?’, bagaw niya sa asawa.

Sinarok ni Oya Miren an natipon na dukot, nan dineretso na pagpalisan sa pinggan ni Inoy Tisok. ‘Uh, mayad ngani kay may tuda…’ Naogmahon man si Inoy Tisok, na sinamo an dukot sa duwa na ulo san uga. Nakapira pa man siya na hungit. May hiyum pa sa kaniya pandok habang nanghihimgo siya sa banggerahan nira. May sinugpon pa si Oya Miren. ‘An masakit na kalhudon, an ato bugas. Salapisap na hamok an tuda sa bugasan ta… Mautang na naman sini sa tindahan…’ ‘Hali’a na ngon’a an raw’ay mo.’, bagaw ni Inoy Tisok. ‘Buwas, ‘kadtu’on ko si Padrino Peping, haputon ko kun may matatrabaho…’ Wara na pagsugpon gihapon si Oya Miren. Awat na siya sin kahali-raw’ay. Malin madamu’on na an pandok niya kun narani do’n sa tindahan. Kundi, pan’o so’n…

Totoo man, pagkaaga, lunakaw si Inoy Tisok pa-Central; bagaw, pakadto kura Inoy Peping. Sa dalan, inkatapo niya si Inoy Piyoy. Hinapot niya si Inoy Piyoy. ‘Aw, nano, wara kita do’n sin ubrahon sa iyo? Diri mayon pa kita sin humanon na hal’itan?’

Unalto si Inoy Piyoy. Mayon man nag’ud. Aram ni Inoy Tisok, kay sinabihan na niya ini san arin yadto. Inban’o niya kun pwede trabahu’on yadto. Tunuga man, na oo nganyan. Hanggan niyan, wara pa man kauutob an panuga. Unimod sa harayo si Inoy Piyoy. Sugad sin insisiguro na wara makabati san sasabihon niya. ‘Nagamit na an katsaw. San wara ka pag-abot, ginamit ko ngon’a sa kudal.  Nan badi madagdag kita sin diyo pa na anahaw…’

Apritado si Inoy Tisok. ‘Aw, kun gusto mo, di’ orderan ko ikaw niyan sin patong sa Balete? Do’on sa hapon, badi ideliber yo’n. Makabatog na kita…?’ sugad siya sin tidadale man nag’ud. Naruyag sini si Inoy Piyoy, na awat na sin kahulat, nahaghag na na nagbatog na an tag-uran, wara pa kahingayad an kanira kuguhan. ‘Kun di’ pa’k sini na riyuma…’, bagaw niya san wara siya tunguhi ni Inoy Tisok.

Nahapon man nag’ud, may traysikel na unalto sa prentera san balay nira Inoy Piyoy; may dara na duwa na patong. Kasakay si Inoy Tisok, na kadali man pagburuka san patong. Bag’o pa nanirum-sirom, nasapsapan na niya an sayo san tinuruhto na patong. Pag-abaho niya, tinangwayan pa siya san naogmahon na Inoy Piyoy. Pinasakada man siya sin sa lima kaadlaw. Pag-abot niya sa balay, tinagan niya sin parte san nasakada si Oya Miren. Kunadto man tulos sa tindahan si Oya Miren, nan hinatag an sintimos, nan kunuwa naman sin bag’o: bugas, uga, asukar, lana, kape, nan sin sigarilyo na tugon ni Inoy Tisok.

Pagkaaga gihapon, nagpadagos si Inoy Tisok san kaniya in-uubra kura Inoy Piyoy. Unabot na man an dagdag na anahaw na ikurumple sa hal’itan. Sa bilog na Sapngan, araram na mayad na panday si Inoy Tisok. Kaya niyan na tunu’od siya san ban’o ni Inoy Piyoy, naogmahon ini, kaya pag-aabaho pagkahapon, bag’o mag-uli, tinatangwayan niya si Inoy Tisok.

Madali na mahuman an inhahal’itan ni Inoy Tisok. Kun laksion hamok niya, mahuhuman na sa ikalima na adlaw. Kun luway-luwayon, badi magsayo pa kaadlaw may tunga. Sa inuman nira niyan, may insasabi pa si Inoy Piyoy na badi ipa-ubra pa niya pagkahuman sini na paghal’it.  Badi nganyan ipahingayad man an kudal, nan san kiling na na banggerahan. Puro man hamok ‘Areglado! Oo, para so’n. Atabon pa yo’n. Ubuson ta yo’n paghimua…’ an simbag ni Inoy Tisok.

Sa dalan pauli, inkatapo ni Inoy Tisok si Inoy Peping, an padrino nira sa kasal. ‘Hali ako sa iyo’, bagaw ni Inoy Peping. ‘May ubra ka ngay’an… Kuwaon ko kunta ikaw didto sa inpapatrabaho ni Oya Priting…’

Ngamhol an boses ni Inoy Tisok na sunimbag. ‘Awh,  bashta ikaw, Padrino, payt akoh! Nano an ubrahon tah? Kan’o ta batugan?’

Aram ni Inoy Peping na maski hubog, kaya niya ini hurunon si Inoy Tisok. ‘Ku’an man ha’k, suy’ab. Buwas kunta an batog. Para kay, pan’o man so’n na baga may ubra ka man…?’

‘Tsk, na’ man ba’ so’n, Padrino, na in-uubra ko, na bagaw sa Hinglesh, ishmoltaym man ha’k, ‘ bagaw ni Inoy Tisok na in-uuru-agbay pa si Inoy Peping. ‘Buwash, payt kitah! Bayaan ko ngon’a an inhahal’itan ko niyan. Uhm, tutal, di’diyu’ay na man ha’k yun…’

Wara man pagpahayi-hayi si Inoy Peping. ‘Ikaw. Di’ buwas, batugan ta kura Oya Priting?’ ‘Aregladoh!’, bagaw ni Inoy Tisok, na sunaludo pa.

Udto na pagkaaga san maadman ni Inoy Piyoy na alto na sa upat kaadlaw an mayad niya na swerte kun Inoy Tisok. ‘Tsk, linti’as. Yadto na man uga’ng kuno kura Oya Priting pag-uubra si Tisok. Punatugon hamok dini..’, bagaw niya sa asawa sa magub’at na boses. ‘Salapisap na man hamok kunta ini na humanon… Ambot malupa pa ini na mga tuda na gamit…’

Pira kaaadlaw sin kahulat, kinadto na hamok ni Inoy Piyoy si Tamal na parakawit anahaw, nan hinuron na humanon na hamok an nabayaan ni Inoy Tisok. ‘Anahaw man ha’k an gapot mo pirmi, namas man kun di’ ka maaram maghal’it?’, bagaw niya. Syempre, wara man pagsayuma si Tamal; wara pagsabi na an aram niya, an naimod pa man ha’k niya sa parahal’it.

Niyan, may sulod pa an bugasan ni Oya Miren. Kun magkalhod gihapon siya, basi pa kun may makuwa gihapon na trabahuon si Inoy Tisok. An sayo na naruyagan niya sa asawa, kay maaram magkalhod sin trabahuon; diri nauubusan.

Pagtubód

Paglusad ni Inoy Kaling sa kanira balay, nareparo na niya an lumlom san palibot. Yunango siya. Naimod niya an madamo na dampog na maitom. Hunangos sin hararóm si Inoy Kaling. Hininab’it an kalo na paig na sa kaurani-sudangi, nan sinul’ot. Hininab’it man nan sinaklay an kaniya alat. Kangina pa malin maraot an panahon. Maski di’ pa nag-uuran, sugad sin ungod an humot. May hangin na padiyo-diyo. Kunsabagay, ma’o na man nag’ud an panahon kun Agosto, sugad sini. Basi pa kun ipalid an dampog. Kun sisikupon an panganoron, may nasisilhag na banaag san sudang. Kun sumudo an hangin, ipalid sini an dampog.

Bo’ot magruha-duha san mga siki ni Inoy Kaling. Sugad sin magub’at na daan an kaniya alat, maski wara pa sulod. An pamati san rapa-dapa niya sa ingod, ma’d na pinit. Para kay nakigsuhay an bo’ot ni Inoy Kaling. Kun makapanguha siya niyan sin gulaman na maski katunga sa alat, mayad na. Mayad na sa wara. Mala kun bilog pa an kaniya agahid, badi may madara pa na tusa o buskay doon, kun wara sin koromokom nan lokog.

Kun makapisar sin gulaman, makabakal na man sin bugas. Basta may bugas, madali na maghanap sin kaatol na suda. Kun umayad na an panahon, makadto si Inoy Kaling sa bulod, mangayo sin anahaw na isuruksok sa kuguhan niya na nagtuturo. Kun maalto an turo, badi umawat-awat pa an buhay san salog na bala. Mala pa hamok kun may mahihimo man san kaprendahan sini na ingod… Mamangno, may sugad sin bunugnot san sentro san kaniya dubdob. Sinapo ni Inoy kaling an dubdob niya, paluhod. Puniyong siya, pugol an hangos, hanggan mawara an kulog. May dangga siya na diri  niya nareparo.

Mas malumlom na an panganoron, maski padagos na nasisikop niya an banaag sa likuran san dampog. Badi diyo hamok sira na nakasikop sini. Badi siya hamok.

Di’ pa man nag’ud yadto an lusadan ni Susan hali sa dyip. May diyo pa na distansya pakadto sa suludan sa lugar san kaniya amo. Yadto na lakawon, lalabayan an ahensya na pimi matawo, sugad sin tayaan sin ripa na mapaganahon. Labi niyan na Lunes, atab pa, daghanon na an tawo, puro may papel; gapot na papel, sipit na papel, papel sa sobre, papel sa silopen. May papel pa sa mga lunob san opisina. Sayo na adlaw, nag-usyoso siya. Naimod niya sa mga papel sa lunob an daghanon na trabaho na nakahulag nganyan sa iba na nasyon. Wara na niya basaha an iba pa, sinayudan hamok niya sin mayad an manungod sa domestic helper. At least 21 years old, high school graduate, with or without experience. Sa abrod! Ba’adaw, kun makasulod man siya dini, maguru-ginhawa man daw sira, makapadara siya sin sa bulong san ama. Basi pa may matipon man na irulukat sa ingod nira.

Police clearance, NBI. Birth certificate, ID, passport, medical, training. Daghanon man ngay’an an kaipuhan. Masakit liwat magpaaram sa amo, kay daghanon man an hapot. Di’ bale, mapadanon na’k siya sa pinsan, kun Marta. Badi magparakaraw si Marta na padarhan sin bag’o na sapatos o bado. May agency fee pa ngay’an. Hm, bahala na. Kaistoryahon na hamok an kamanghod, si Celso.

Lunabay man hamok si Susan sa opisina. Wara pa man siya tuyo niyan. Wara pa siya san mga kaipuhan. Liningag hamok niya an opisina, lampas sa katawuhan. Paglampas niya, magaanon an kaniya pamati. Maski san rumani an nangursunada kaniya na drayber sin pedicab, si Roman, wara hamok siya kahadok na sugad san dati.

Ikasiyam na ini na byahe ni Celso. Ikasiyam na delivery niya sini na pizza. Kangina, huluson siya san uran. Niyan naman, sugad siya sin in-aagunan sa pag-itan sini na mga bus na mga maasuhon. Maski makaunom pa, basi makakinse na byahe. Amot na ini na delihensya na an bayad, bilang sa byahe. Kangina, nagkakaraw pa kaniya an katrabaho niya, si Junoy, na ‘Baka huling byahe na natin ito, Pare. Konting ingat lang…’ Ini liwat na pagmotor, makaskas kunta, halas-halas maski diin, maski sa trapik. Para kay magtama o magsala, matikwil hamok ini sa tinampo sin mas dako na sasakyan, ini na motor an perde.

Diyo-diyo, sa pito ka-bulan niya sini na trabaho, sa delihensya niya, paghali’a san sa balay, sa pagkaon, sa diyo pa na gamit, may natutuda man na diyo, na intitipon niya, basi may maipadara sa ama. Kangina ngani, nagtext man an kamanghod, nag-aayo sin danon sa gastuhon pag-aplay sin trabaho. Sa abrod nganyan. Kaya niyan, angay, dagdagan pa an kamas. Kun makaabrod an kamanghod, makadanon man ada, hasta kaniya. May gastuhon na sa bulong an kanira ama.

Mahiwas man nag’ud an hubas. Yadto si Inoy Kaling sa may Pag-ul’tan. Mautuk na an hangin. Taod-taod, nagbatog na pagbusabos. Harayo an distansya ni Inoy Kaling sa baybayon. Inabot siya san makusog na uran.

Awat na may kursunada si Roman kun Susan. Niyan, nag-iiristorya an mata nira san mga kabarkada na yadto man sa piliw san lalabayan ni Susan. Aram na nira an hihimuon. Rinani ni Roman si Susan.

Dahil san dangga nan dagaang san dalan, diri nareparuhan ni Celso an kalintura niya. Dahil san pagal, maluway an pag-tuod san lawas niya sa manda san isip. Harani na an bus na katapo niya san mareparuhan niya na tataraan siya. Kinabig niya an manibela san motorsiklo. Kun pakarin , diri na niya insayudan.

Nagtitiripon an mga tawo sa saramad na lawas ni Celso, sa buruong niya na motorsiklo, nababati man sa harayo an pitada san bumbero. May sunog na naman. Didto ini sa lugar nira Celso.

 

Sine: Sayô Kabeses

Titulo: Once
Direktor: John Carney
Nagsurat: John Carney
Mga Artista: Glen Hansard, Marketa Irglova
Taon: 2006

An istorya sini, manungód sin duwa na musikero; si Lalaki (Guy an gahoy) nan si Babaye (Girl an gahoy). Pareho may kakayahan, pareho man harayô pa sa gusto pakadtuan sin kada musikero o artista: an pagsikat o an pagdako sin makaapresyar san kanira obra. Si Lalaki, inhahasa an paggitara sa paagi sin pagkanta sa piliw san tinampo san syudad sa Ireland. Si Babaye, pagpabakal burak an pinaka-kolokasyon, maski nakatugtog man sin piano sa sayo na tindahan sin mga instrumento.

Sayo na gab’i, tali’ungod an kanta ni Lalaki sin pambihira na mga kanta. Naglabay, naghapot si Babaye kun akay niyan siya pagkakanta sin pambihira, na wara na man haros sin mga tawo na naglalabay. Bagaw man ni Lalaki, pan’o di’ man ini na mga kanta niya niyan an gusto bati’on san mga namaglabay, na nag-iitsa sin kwarta. An bagaw sa Ingles compromise, na bagaw san Bulusanón ‘hala, payt na hamok’, ginagamit san iba sa ato, diri hamok san mga artista, basi mabuhay; lumutaw, diri mabutod. Bo’ot ada sabihon, kun mag-insistir sa arte nan estilo, sasakiton an artista. Mas mayad maging praktikal.

Migrante si Babaye. Sa kaniya in-iistaran, mayon sira sin tibi. Kun gab’i namagdayo didto sa kanira an nagkapira na kararani na migrante man, na wara tibi; didto nakiimod. Sayo ini na pasikrap sa buhay sin mga migrante na nagbabatog pa hamok sa kanira hinablusan na nasyon.

Pursigido si Lalaki na umabante pa an kaniya paghimo sin musika. Matapon siya sa syudad san London basi didto naman darahon an kaniya musika. Inagda niya si Babaye, nan nakihuron pa sin mga musikero man sa tinampo na mag-akompanyar kaniya o kanira, sa pagrekord sin demo na ipadayag sa mga tawo na may kabatiran sa industriya. Nangutang sira sin ibarayad sa istudyo. Nagpuyat man basi mairekord an kanira mga kanta.

An kanira pagrekord, dako na pagsugal para sa kanira. Kun mabalewara an hinimo nira, kun wara sin maruyag, wara sira sin ibarayad sa kanira inutang. Sa buhay sin tawo nan sin artista, kaipuhan mag-agi sin wara kasiguruhan. Ma’o man sa pagkamoot. San naruruyag na sira sa kada sayo, pinili ni Babaye na bilugon lugod an kaniya pamilya. Si Lalaki, wara pagpirit, maski inibanan an pabalon san kaniya ama basi maihatag kun Babaye an sayo na inmamaw’ot; sayo na piano.

Pambihira an mga kanta dini na pinarada; kadaghanan himo sini na duwa na musikero, na dini man hamok pag-artista: sayô hamok kabeses.

____________________

Sadto nan niyan, marasa pa na diri kaupód san mga pang-aling nan palipasan oras san Bulusanón, an paghimo musika, o maski an pagturu-tugtog, pwera san a capella na ngamhol kun hubog na. An tawo na nagkakanta sa piliw san tinampo na may bagól o lata na salod, parapakilimos; makararaw’ay nganyan na kolokasyon.

San mauso an karaoke, mas naibanan pa an posibilidad sin paghimo kanta. Niyan, hasta san pagtuóm sin kanta, sunakit; kada pagkanta sin pareho na kanta, kaipuhan may kopya.