Aminodo

Naaburido si Kristin. Ma’o man an kamanghod niya, si Betya. Niyan pan’o na wara iskwela, imbes na makiuyag o mag-imod ha’k tibi, uya ugaring sira sa tindahan nira, mga tindera, o bagaw dini, bantay.

Maski may tibi sa tindahan, sikup-sikop hamok an imod, nauutod kun may nabakal. Si Betya, inutadlan an mga kornik nan san dulsi sa garapon. Kinuot man an pan de idlit nan san turutalinga. Unabri man sin kok sa pridyider, nan nagbahin sira ni Kristin. May inabrihan man siya na ipit sa buhok na inpapabakal, na sinari sa kaniya buhok. Mayad ngani kay di pa siya nanigarilyo o nag-iinom, kay badi nautadlan man kunta niya an mga tinda na sigarilyo nan inumon.

An tugon ni Inoy Kuyo bag’o magpa-Irosin kay makuwa sin bugas, kun kulangon an gas, asin, asukar, nan lana, magtakos na hamok sira hali sa lata o sa sako. Aram na nira kun hain an mga silopen na pagbabalighuton. Tugun-tugon man si Oya Baday, na puna-Gubat, na di’ nag’ud maghali, nan di’ pagpautangon si Oya Kuring, kay daghanon pa an tatagan, mga awaton na na utang.

Arabot-abot man hamok, kun iba na baralik-balik man an kanira mga parabakal. Ini na tindahan nira kay agihan, nan harayo sa kakumpitensya, daghan an parabakal.

‘Pabak’la daw sin piso na kuyog…’

‘Tagi man so’n, ho, na balikutsa, duwa hamok. Tagpira an sayo…?’

‘Uh, duwa na lastiko na dako, nan sin duwa man na bled…’

‘…Duwa na Hope… nan sin sayo so’n, ho, na Snow Bear…’

‘May lubi kamo…? Ay, mayad kay mayon. Nano ini, diri lando? Sayo daw tabi sini, nan sin tolo na tidong…’

‘Tagpira an sayo na bote na gas… Kun kulang ini, takusi na’k do’n kun pira an abuton…’

‘Mabakal… Yun ho’o, na dulsi, nan sin pabutog…’

‘Pabak’la daw, sayo na dyin, nan sin tunga sin kaha na Hope…’

‘Pabak’la man sin duwa so’n ho na pakete sin kape na dati na may asukar, nan duwa man na pan de koko.’

‘Pabak’la man ungkilo na bugas, an NFA…’

‘Mayon kamo sin awtomatik? Upat tabi. Duwa man na imperdible na saday, nan sin lima ka-dangaw na garter…?’

‘Kristin, uyon sira Mamay mo? Nano daw kun makahudam ngon’a ako sin ungkilo na bugas?’

‘Pabak’la daw… duwa na dyolens, nan sin duwa man na…White Rabbit…aw…hala, ma’o na’k yo’n…’

‘May bato kamo sin lighter? Pabak’la daw sayo. Sayo man sun, ho, na sudlay… an blu an kolor… nyan…’

‘May tam’is kamo? Tagpira an sayo na buka? Pabak’la daw duwa…’

‘Di’anison an kalibo niyo, ha? Tagpira an sayo na buro? Pwede an tunga ha’k sin sapad? A, iya, ayaw na hamok…’

Kun nasudo an barakal, malin mas nalilimutan san duwa na bata an mutu-muto. Naalto sira, pag-abot san magurang, na magbibisay man san mga binaklanan. Sira naman an susuguon pag-aro-aro. An pamati sini na magkamanghod, may parte san pagkabata nira na nawawara, nalilihisan nira. Pero ma’o man ini na pagturu-tinda nira an makadanon kanira pagpadagos san pag-adal.

Si Inoy Kuyo nan si Oya Baday, haros an pamunay, pagtakos sini na mga tinda, na binabakal nira, sinako o linata. Pagtakusa nira sin sinaragday, nakadagdag sira sa kabaklanan na diri natitimalahan, kay an parabakal, naruyag man na nakabakal sin aminodo.

‘Naibugon kunta ako sun ho, na pork n beans. Sugad sin matam’ison yun igsuda…’, bagaw ni Er-er san arin yadto.

‘Tara man? Para says an lata so’n…’, simbag ni Inoy Kuyo.

‘Pwede sun makabakal sin dos hamok?’

‘Sin’ na Inggo?’

Advertisements

Mga imahen sa dalan pakanhi

May kanta sadto na nabati ko dini sa Bulusan:

si’say, si’say an nagsabi
an katmon, nagbunga pili

an katmon, matalimunon
an pili, matilabaon

Ambot kun akay malin Bikol-Naga an liriko. Badi hali ini sa Naga na kanta. Badi pwera sin pili, may katmon sa Naga. Syempre, an itso san katmon, di’ man nag’ud talimon na sugad san mirinda o da’o. An pili man, di man sugad kapahalaba san balatong, o maski sampalok. Napasimanggadan hamok an sangay (rhyme) sa rawit-dawit. Sa yano na pagkahimo, may sayo pa na kablit: kun nano an puno, ma’o man an bunga. Diri ha’k sa itso, badi sa mas daghan pa. Awaton na ini na kasabihan. Marasa pa na kun iba na, nalilimutan ini na panalmingan. Mala ini na mga dinastiya sin mga hade-hade. Marasa pa.

Di’ man sala sabihon na talimon an katmon. Awat na tuna san makaimod ako sini, pero makusog pa sa panumduman ko an hitsura, mas kunusog san masikop ko an imahen hali sa retrato ni Gubat Sor Nan Kararani na may dahon pa na sugad sin linangi sa puno. Sa iba niya na kuwa sini, may kaabay pa na bulud-bulod sin asin. Sugad sin nag-aagyat, ‘Payt na. Ho, kun maalsuman ka, may asin dini…’

Nagkapira an mga website nan Facebook account niyan manungod sa bungto nan san mga kinaan’dan nan kinadak’an dini. Malin sige pa an daghan. Masayon liwat maghimo, nan madali magbutang sin retrato. Sugad sin mga tugda sa bakay o banig, sususugon an surusaral’ot nan san parahot-pahot, basi mabisay an mga ideya nan an mensahe, mas masabutan nan maruyagan. Kay sa kadaghan, kun iba na, hurulit-hulit, parareho an kulang, parareho an sobra, parareho an pagkakarapis. Kun iba na, may imahen na nakapadagka, na pagsuluda, ma’o man hamok, wara na sin iba. An karuyagon, natatayhaw. An pag-usyoso, natitimli. An langkag, naurahusan.

Kun manungod sa imahen san Bulusan nan kinaan’dan nan kinadak’an, malin sayo sa pinakamakusog na nasikop ko niyan an tinipon-tipon sini ni Gubat Sor Nan Kararani. Daghan an bag’o, dirig’anis an mga retrato. Daghanon man an imahen niya (na magpapadumdom) san sadto nan san yadto: karita, sinapi-sapi, banig, sinugba na bugiw, sulpot, mga tan’awon, o mga ordinaryo na tawo sa kanira pang-oro-adlaw na kolokasyon. Naimod ko an ibos nan suman na an higot, plastik; ambot kun akay. Wara ko kaimod an retrato sin halo-halo, na hanggan niyan ma’o an makusog sa panumduman ko san Gubat, kay ini an nautadlan kun naghuhulat san pagkapuno san dyip pa-Bulusan, kun naabutan sa parada na an sinusundan nahali pa hamok. Ini na obra, malin hinimuan sin ideya nan tinagan sin panahon.

Sa Flikr album ni kabubungto na Alma ‘Jane’ Gamil, maiimod  man an mga di’anis na retrato sin bakay, kalo, banig nan bay’ong. Mayad na kuwaan sin ideya an mga disenyo sa retrato. Di’anis na may retrato man san parahimo bakay nan san parapardo san kalo, basi maimod an mga kamot na padagos na nag-aataman sini na industriya. Mayon man si Alma ‘Jane’ Gamil sin sinurat manungod sa pilit. Hali sa mayad na research, nakabilog siya sin istorya na makadagdag sa kinaadman manungod sa pili, bagay na awat na dini sa ato, na daghan pa gihapon an diri ko aram.

Manglain-lain an dalan pauli dini. Manglain-lain man an sarakyan. Kun iba na, may nababagat na kakila, na sa kurumustahan, mahod napakanhi man gihapon an istorya. An iba na paagi, sa pagbati sin kanta. May nababasa na istorya. An pinakamakusog ada gihapon, an imahen na naiimod; an retrato.

Taod-taod na san madarapi ako. Dumdom ko pa an paso sa panit, na nagbatog pagbaga, hanggan magburutog, nan maging daghanon na labak. Sa pag-agi san panahon, nalimot-limot na sini. Kun makaimod gihapon sin basol, badi sugad man hamok sin kahapon pa hamok labaki.

Kun kan’o naman ako makaabot sin banika, diri ko aram. An karuyagon ko sin pagsagrap do’n sa kabigahu’an nan sa pasakay niyan, iba man san karuyagon ko sadto, maski pareho karuyagon. Sadto, nakaon ako sin pinurot na igot sa irarom san puno na udu’an san mga namag-istar sa harani. Pinapahikan hamok sa kamiseta na dugnitan nan dagos na paghumhuman. Nakatadi ako sin katmon, malin nakiagaw pa, maski diri ko aram kun matiano, o kun nakahudong ini. An gahoy sini sadto, kun sa pagkaon, kahalupan; kun sa himo-himo, irog-irog. Pero didto ako pakaaram sini na mga bagay. An bata na sa pagkaon mapili, badi diri gutom. Gutom an ato inlilikayan. Pero kun iba na, dinadara kita sini sa kamutangan na lain man.

_________________________

Salamat tabi sa retrato ni Gubat Sor Nan Kararani, san Katmon.

Salamat man tabi sa retrato sin paghimo Kinab’anan ni Alma ‘Jane’ Gamil.

Tap’ong

Hapon-hapon, nanap’ong si Oya Tanton. Kun maghapon siya lumpigâ sin kahihimo kalò, niyan man siya maunat sin gutók. Iba man ini san pag-unat gutók ni Inoy Sidro na asawa niya, na tihaya sa bangko, naghahagong na biyo. Si Oya Tanton, nalusad sin balay, pakadto sa sirong sa may puno san harigi, sa napatugbusan san kaniya silhig. Dati, may baklaw pa ini na uway, para kay san diyo-diyo na karadag an mga gihay, hunaluga na an baklaw, nagparakahulpos, hanggan nawara. Niyan, pisû na hamok an higót sini na silhig ni Oya Tanton.

May puno sin kakaw sa hawan nira, didto sa may piliw san kudal, sa kanto, harani sa ingkudan na pamunayan san mga kararani hasta san di’ man nganaon kapagal. Babatugan niya an panilhig sa sirong, kun may nahulog na ati hali sa mga sulát san salóg, hanggan sa naabot pa san silhig kun naubò siya, pakadto sa agihan san tubi hali sa banggerahan, kun may ati hali sa tinapya. Sa irarom san hagdan nan san bintana, mahod may upos na hinuhulog an parasigarilyo, o badi panit sin dulsi.

Ini na mga ati na natipon san silhig niya, sinisilhig gihapon ni Oya Tanton pakadto sa kaniya tap’ong, sa irarom san kakaw. Didto man niya dinadara an mga ginusap, nan urupod na kakaritan. An asó nganyan sini, nakapaburak. Kaya man mautok an pamurak nan pamunga sini na kakaw. Kunsabagay, di’ man ada matagal an basol nan san atataro nan san hapilâ na pagparapaasuhan nan pagparadangdangon. Kaya kun wara sira, nakabwelo an dahon nan san mga burak. Di’anis man liwat kun diri magparabaróng-baróng, basi diri mataróg an mga bukdo.

An pwesto sini na kakaw, na lugar man sini na tap’ong, tamaon man sa patama-tama. Kay kun nabatog si Oya Tanton panilhig na mga alas-kwatro, nasampong man siya panilhig, nag-aarabot-abot man an mga mamurunay. Badi nagkakarit siya, nakukumpleto na man an arabay sa pamunayan; mayon sin huba bado, may saklay an bado, kun iba na mayon sin may inhahapros na manok, kun mahiwas-hiwas an arabay, mayon pa sin nakaitaas san siki. Masuna-suna pa an alas-kwatro i-medya hanggan alas-says. Makasayod pa sin mayad san namaglabay. Nakaughoy pa san nakursunadahan ughuyón, na paglampas badi makursunadahan man pag-iristoryahi.

‘Bakagon na an lakaw ni Lorna, ha? Di’ sugad san una na sugad sin bagaw model platoon… he he he…’

‘Mga model platoon mo man… Diri an bagaw ugaring medyongirit?’ Tirinawa sira.

‘Pwera karaw, diyo ko pa ini makatrato sadto…’

‘…Para kay naadman, brek tulos kamo, ha?’ Tirinawa gihapon.

‘Pwera karaw, kanugon ha’k san pagdyapayuki sini ni Lorna… inubos ha’k san asawa sa hwego… ma’o pa an inpabulong…’

‘Ma’o. Nabakag ha’k sin kadyapayuki, wara man sin tuda an nadelihensya sadto…’

‘Daugon ha’k siya so’n ni Islaw na kamanghod. Wara man paghali sin Bulusan, mala yo’n kay nakapabalay, nakapa-iskwela sin kabataan, dunako pa an sadiri… Ma’o yun an bagaw madiskarte.’

‘Hmh, bagaw sun, kun Lorna man ha’k hali an kwarta ni Islaw…’

‘Aw, badi. Kay diin man makuwa yo’n sin kwarta dini sa Bulusan? Ma’d kun may mina dini sin bulawan…’

‘Kay san una, san marayadon pa sira, malin an bata ni Islaw an nagkukubra san padara sa bangko sa Sorsogon… Badi may porsyento an kubrador…’

‘Aw, pirmi. Kada kamot na agihan, badi may naiiban…’

‘Iya, pan’o man yadto na asawa na hugador? Baga ma’o man an nagparapabakal san mga nabakal man kunta na ingod…’

‘Si Islaw man ha’k sun an nagpaparapabantog. Kunsabagay, wara man ‘gud sin hugador na ganador, mayad pa dini sa ingkudan, kay wara ka pirdihan…’ Tirinawa gihapon sira.

‘An nabati ko man, malin sige na man an kapamrenda nira Islaw…’

”Kay?’

‘Aw, kay malin may inababati na man na diri di’anis…’

‘Hmh, badi busong na yo’n…’

‘Ba’adaw, ha, kun maubos na kaperde ni Islaw an kanira mga sadiri, ubos na nag’ud an pinaglanan ni Lorna, kun ungod…?’

‘Ma’o. Sugad man hamok sin lunabay kun Lorna an kwarta…’

‘Si’apo. Daóg kita, kay nalabayan na an palad niya sin daghanon na kwarta…’

‘…An resulta man, uniba na an lakaw niya… he he he…’

‘Aw, magurang ka man…’ Tirinawa gihapon sira.

Kun sugad na sini, luway na hamok an panilhig ni Oya Tanton, nan di’ na naghaharayo sa tap’ong. Kunsabagay, di’ man niya pabayaan na magrabaraba an tap’ong, kay masusunog man an yungód, an mga dahon, burak nan bukdo san kakaw. Nan an istorya na nabatugan kabati, lainon man kun bayaan kay mauutod, diri mahuhuman.

Di’ ha’k si Oya Tanton nagsusugpon. Sugad hamok siya sin di’ labot. Ma’o ini an kaniya kuwaan sin notisya san uya. An sa iba na lugar, nakukuwa sa telebisyon. Sa harampang san karaon, o kun sira hamok ni Inoy Sidro, mahód binabahin man niya an kaniya nabati.

Kun nagbabantay san tap’ong si Oya Tanton, sinasayudan niya an asó. Naiisip niya, sugad man san mga istorya, an asó, senyal sin kalayo. Kun wara kalayo, badi wara man asó.

Binut’ong

Kangina pa sin katag’ok si Oya Ason, wara man sin nagsisimbag hali sa baláy nira Oya Tunáy. Sa kalingót-lingót liwat, nakatungtong si Oya Ason sin pusgö sin kutitob, mala kay an ungis niya, nadagdagan pa sin katól. Nagpara-paradagpadag siya, basi matalkas sa bitiis an namagkanap na kutitob. ‘Uh! Uh! Diyantres na… ‘Tagbalaaay! Tagbalaay! Aw, na’ ba’, man dini kay malin wa’ man tawo. Tagbalaaaay!’

Taod-taod, nadung’aw man sa bintana si Oya Tunáy. ‘Aw, na’ ba’? May tawo ngay’an… Dagos tabi!’ Lunuwas man siya sa balkon. ‘Atog’, bagaw niya na nag-iimod kun Oya Ason na nagbabalyo sa lakdanan, ‘pan’o ba’ sini, na siribot man san taramo dini… kun dunagos ka na’k…’

‘E, maraw’ay man’, bagaw ni Oya Ason. Nakakahkahon siya san siki, para kay naraw’ay. ‘Masugad na’k so’n…’

‘E, kay nakaano man..’, bagaw ni Oya Tunáy.  ‘Kay nano tabi an tuyo mo?’

‘Eh, atog, wara ‘gud ako sin nasusugo, kay ini na ako mga suru-soltero, di’ na nagkakasurugo. Kaya ako na hamok.’ Unalto siya diyo. ‘Atog, maayo kunta ako sin diyo na dahon sin saging niyo… kun pwede man ha’k tabi… An ku’an kunta, an durho, kay iputos ko sa but’ungon…’

‘Aw, eh, bagaw ko kun nano nag’ud an tuyo mo. Para so’n…’ Luningag si Oya Tunáy pasulod, nan may in’gahoy. ‘Piyoy, kan’i nga’ tabi.  Kuwa’i sin dahon sin butho’an si Oya mo Ason, an durho ha’k. Daghana, nan dali’a, kay kangina pa ini sin kahulat… Ingkudi ngon’a tabi… Piyoy, dar’hi tabi dini so’n na dulsi na tangkwa, kay basi makatadí si Oya mo Ason…” Nag-una pag-ingkod si Oya Tunáy sa silya sa kanira balkon. Uningkod man si Oya Ason, bitbit an platito na may dulsi na tangkwa.

‘Aw, butho’an ngay’an ini na iyo saging dini? Daragku’on an puno, ha? Ba’ah, masiramon ini na dulsi na tangkwa, may limón pa…’, bagaw ni Oya Ason.

‘Oo, haralagpadon liwat so’n an dahon, dianis man nag’ud na ipurutos. Mala kun sugad sini na may taramo, sugad niyan na tipipista, kun tipapasko, kun may kasalon, namag-arayo man nag’ud so’n dini. Hasta ngani paraisda, kun iba na…’

‘Ma’o? Pwede ngay’an kamo magpabakal, ha? Nagkapira liwat yo’n na puno…’

‘Eh, para so’n… Madatahan pa man, na di’ man baga so’n masyado nakakaon an bunga, kay pura’k liso?’

‘Aw, ma’o? Kaya man buthu’an an gahoy, ha? Hali ada yo’n sa Tagalog na butó, ha? Aw, badi Tagalog yo’n na saging…’

‘Ambot, badi.  Di’ ini popular, kay ma’o nga’ yo’n, di’ man nakakaon an bunga…’

‘Ma’o, ha? Di’anis kunta kun menos-menos an liso, basi pwera san dahon, mapakinabangan pa an bunga…’

‘Hmm, pwede man sa orig. Ruyagon man san mga kabóg. Mala pagtuba’a so’n, daghanon na man an kinaunan san kabóg… Kundi, mayon man baga sin menos diyo an liso, an pinipita? Haros pareho san butho’an an hitsura san bunga, pero diyo an liso, nan insusugna yo’on. Masiramon an sinugna na pinipita… Daóg pa an kalibo, kay may kalibo na rapay’at. An pinipita, pirmi makuból.’

‘Ma’o? Badi, magkamanghod ini na saging, ha? Sugad man ada san kalibo nan san kawálwal, nan san sab’a…’

‘Badi. Aw, ho, uya na an imo dahon. Hig’ti tabi, Piyoy, basi masayon an pagdara ni Oya mo Ason…’

‘Ay, ba’adaw, nangayo na, pambihira pa an pagkahigot, namirindal pa… Naraw’ay na lugod ako san sayo ko pa na tuyo…’

‘Nano, nag’ud?’, bunalik pag-ingkod si Oya Tunáy, na nagtutugbos na kunta.

‘Eh, atog mapatukdo pa kunta ako pagbut’ong… Maaram ka man tabi so’n, ha?’

‘Aw, eh, para pagbut’ong… An kaipuhan mo man ha’k, kun ungkilo na mapulot, hatok sin mga duwa kabu’o, nan asin, mga sayo may katunga na taphod sa kutsarita. Hugasan mo ngon’a an mapulot, nan patiti’i. Syempre, dadangdangon mo an dahon. Tunawon mo an asin sa hatok. Magtakos ka sin tunga sin tasa na mapulot sa dahon, nan babawan mo sin untersyo na tasa na hatok, 2/3 man na tasa na lunop. Ma’o na yo’n an pupunguton mo, higutan mo ha’k sin kinisnit man na dahon. Isugnä mo sin mga duwa ka-oras may tunga. May binut’ong ka na. Magbo’ot na ha’k an makaon kun asin o asukar, o asay hamok an pagkaon niya san binut’ong…’

‘Ba’ah, basi pa di’ ko malim’tan. Kun diri, di’ nabalik na’k, ha? Diin daw hali yo’n na ngaran na binut’ong?’

‘An pagkaputos ada yo’n, na sugad sin pinungot nan hinig’tan, na sugad sin bitbitan… Tangkod ko man, ha’k…’ Bagaw ni Oya Tunáy, na nagtitnawa.

‘Iya, hala, salamat tabi sin dako-dako… Sa otro, an pagdulsi naman sin tangkwa an ipatukdö ko, ha?’

‘Ay, oo, para so’n…’

‘Iya, hala, sige tabi, salamat gihapon…’

‘Hala…’

Pagsulód ni Oya Tunáy sa balay, nagngungurub-ngurob. ‘Mala… Bagaw ko kun dahon hamok an tuyo…’

Sa dalan, mahód naalto si Oya Ason, nangahka san bitiis. ‘Salbakut yo’n. Pinusgö pa kita sin kagagahoy…’ Hali sa Central, nababati an boses san parakanta sa iragâ.

__________

An retrato tabi sa ibaba, kuwa ni Binoy.

Hasag na asúl

Maski niyan na parhagon na an tahok san Danaw, kun nalilingagan ini na burak sa rambong san sadiri niya na balagon nan kadahunan, kinukuwa sini an atensyon. Sugad sin bagay na nagsusuna sa dulom. Kun nakukúrsunadahan, mahod nagagabnot lugod, na badi pag-abot sa balay, itapok, ipiliw man hamok. Ambot kun nano an gahoy sini san mga eksperto o syentipiko. Malin dini, an garahoy sini, ‘burak sa Danaw’, o ‘orkids’. Dini sa ato, hasta niyan, kun diri aram na tinanom, an gahoy, ging’ot; kun nagkakanap, balagon; kun nagbibitay, orkids.

Mas daghan na na tawo an nagkakaon niyan sa Danaw; diri dahil sa Danaw, kundi dahil man sa mga de-kolores na sakayan nan sin buldoser na naglulutaw. Sa kalarabay-labay, badi may maghuhubot sini na masitas pakadto kun diin. Didto ini pamutangon. Kun madelihensyahan, badi pagmamaton pa. Di’ man ada gagahuyon na Balagothaga Gabnotheryii Kinalitensis o balagon na ginabnot nan kinalít, kundi iba na ngaran na pambihira, na kaupod an nakadiskubre nganyan. Magiging parte na ini san kanira kamasitasan. Kanira na man ini. Syempre, badi may madunong na magdara dini sin masitas hali sa Benguet o sa India, basi mas dumi’anis nganyan ini na Danaw.

San masakit pa an pagpakadto-pakanhi, pirimi urhi dini makaabot an uso; sugad sin dagíng hamok sin tunog hali sa kun diin. Kun diri pa nakapaManila si Itik, di’ pa maadman na usuhon na ngay’an didto an tugtog na Machine Gun. Sinampolan pa ngani ni Itik an sayaw na pulugad-pugad; sugad nganyan sini. Kinuwa ngon’a an sudlay sa bulsa, nan hiningayad an buklís. Ma’o man san umuli si Nono hali sa Manila, sul’ot an bag’uhon na pantalon na syete pulgadas an sidsid, may bakels sa lubutan na an ngaran Faded Glory. Usuhon na ngay’an sa Manila an bell bottoms. Mala kay an hinirimo dini, pinangbuka an pantalon na imbudo an sidsid, pinangtakpulan an sidsid sin iba man na hiniro na sugad sin may triyanggulo sa sidsid na niyan syete pulgadas na man. San si Sitang an umuli, kaurupod sa bag’o na pang-istoryahan, an nagbabalad-balad na ‘yung ano’, nan ‘e, kasi’.

Dako man nag’ud ada an impluwensya san (pag)byahe sa itso san kultura: ugali, surumaton, pagbuhay. An Irosin na agihan, malin sarakot an batog san mga apelyido. An diri agihan, sugad san Sta Magdalena, Bulusan, pakaon sa Bacon, haros mantenido an mga letra na inbabatugan san apelyido.

Dini sa Bulusán, malin nauna magpurbar sa iba na lugar an mga Sabangnon, kaysa halimbawa Madlawunon. Kaya may mga apelyido doon na di’ man kadaanan na taga-doon. Malin hataas diyo an kanira pagbuhay, mas daghan an nakapadagos sin hataas na adal, nan iba man an pagdara sa sadiri. An surumaton nira na kala’oo, badi impluwensya man san kanira pagluwas-luwas, o san namagpaka-sulod. Sa Madlawon, mas daghan pa ada an kasadtuhan an kolokasyon nan paghimo sin kun nano, kaya padagos man na buhay an mga termino nan ngaran sin gamit. Mayon pa sin kun nakaimod sin de-sapatos, an karaw, ‘Aw, nano, kay bilog an kulo?’ o ‘Akay nagdyadyaging, may laban?’ nan may namagpakasudúp nganyan, na niyan waki na magkutom. Di’ man ini tanto, kun an una na kunsiderasyon, an pagsarabutan nganyan.

Niyan, an trapik diri na hamok sa dalan, na nagka-hiringayad na. Daghanon na an maginamit san internet, konektado na sa mas daghan na kakila, nan makadawag na sin maski nano na kinaadman online. An mga taga-iba na makasikop man, magsasari pagkanhi. Badi sa maabot na baynte anyos, dako pa an ibabag’o san hitsura san Bulusán nan Bulusanón; sa pangiwa-kiwa, pagbado-bado, ngaran, nan surumaton, halimbawa. Daghan sa mga bagay na ini an mawawara na; di’ na nagu’d mabalik. Sugad san hitsura niyan san Danaw. Badi diri mag-awat, mayon na man doon sin balsa na naglalayog, helikopter na nagbubuligid, nan sin mas daghan na masitas na sugad sin hasag; manglain-lain an kolor, diri hamok asúl.

____________

May ideya tabi na kinuwa hali sa Linking Twin Extinctions of Species and Languages, tinukdo sa ato ni kabubungto Jane Gamil.

Ma’o kami iní

Lunabay si Inoy Elmer Nocheseda. Nareparuhan niya an istorya dini manungod sa sadok, karagumoy, rerasan, nan banig. Interesado nganyan siya. Mala kay malin may nasurat na siya na libro manungod sini na mga dahon sa ato, an pamilya san bagaw nganyan ni John Lennon, palmist trees.

Sugád san mga hapot ni kabubungto na Alma ‘Jane’ Gamil, malin mayon kita sin naihatag na impresyon na maaramon kita sa mga arte nan kinaadman na ini. Maaramon, na sugad sin eksperto. Harayuon tabi do’on an ato kakayahan, kun bilang trabahador sini na industriya. Kundi, bilang Bulusanón na nabuhay nan dunako sa Bulusán, diri malikayan na makaimod, makasari, nan maging parte sini na pagbuhay, kinaandan nan kultura na Bulusanón. Sadto nan niyan, trabaho sin kababayen’an dini an paghimo kalo. An mga tin-edyer sadto, kabaklanan san kalo an iparasahe nan isirine do’on sa Oga sa Gubát. An mga ina, sigurado na may ibarakal gatas o sugnaon pakapisar san kalo, kay an mga ama, may delihensya man hamok kun naaagda paglukad o pagpabaybay o paghilamon, na naiibanan pa san sa tarangway.

Panabot sadto, mga Amerikano o Mehikano an nagsusul’ot san kalo na himo dini sa Bulusán. Ini ngay’an, do’on indadara sa mga sakada sa mga plantasyon dini sa Pilipinas, na kun magparasaday pa, posible magsaday na man an pangaipo san kalo na himo san Bulusanón. Nadumduman ko pa an sayo na gab’i na nagpupuruya sa balay na may saday na halas na berde na bigla lunabay sa mga iturugda. Diyo pa mapurot an halas san maghapuhap na sin iturugda. Kun iba na, napipiritan pagdanon maski habo. Kun iba na, irog-irog an pagdanon. Sa paghimo kalo, mas daghan an praktis ko sa pagreras, paghiyod, pagpahót, nan paggusáp. Mala an ginusáp, kun tinatap’ong na, nan may narereparuhan na madamo na puno san karagumoy, nautadlan pa pagyupyupí, na kadali man pagwutwut an Gilay sin, ‘Hoy, pagkunung so’n, kay nakahigak yo’n!’

Wara kami praktis sa paghimo banig, kay mayon sini sin nagkapira hamok na dedikado na parahimo, an mga eksperto. Nakikila sira, base sa himo: taradungon, pino an reras, tupido. Wara ada sin baláy sadto na wara banig. Sa kasaragday san baláy nan kadaghan san namag-istar, nakahusto an hirigda sa gibalaye na binubukladan hamok sin mga duwa na banig nan kinukutayan sin sayo na dako na moskitero. Diri mapinit an pagturog kun sarangdayan. Pagmata pagkaaga, linulukot hamok an banig nan pinaipit sa kanto san lunob, sa likuran san harigi. Kun may makatol sa siki hali sa kapupulpog o kay kulang sa karigos, masiramon na ikarahka an banig kun naghihimaturog na. Inrarag’od hamok sa talagud-tagod sini, nabubulong na an katol. Sa kabubuklad-lukot, nan kun iba na naiihian pa, nagigisi man an banig. Dini sa Bulusán, saday ini na problema, kay masayon an paghanap sin iparahot. An pinahutan na daan na banig, sugad man hamok sin bag’o an pamati, pwera san hitsura, na marereparo an dulawon na na parte nan san buru-berde pa na tangbol. Kun habo sini o nahugak na magpahot, hinihimo na an banig na buladan sin paray. Sa pagbatog paggaramit sin kutson nan pagdiyo sin inani na paray, nagdiyo na man an pangaipo sin banig dini o maski sa iba pa ada na probinsya.

Kun maaram maghimo kalo, madali na ada maghimo banig, bakay, bay’ong, o kapipi. May naghihimo sin banig na bariw. Para kay bihira, kay an bariw, manipis nan marugi, madali magisi. An bakay na karagumoy, mas masarig kay makudat kumpara sa bakay na palakpak. Gamit an bakay na karagumoy san mga namagdug’ot sin pino na bandala, na inhahabol. Maski sugad, naging popularon na pagbuhay an bakay na palakpak san mga taon san sitenta hanggan otsenta. Dako an pangaipo na san mangyari, may mga Bulusanón na di’ na hamok parahimó, kundi naging mga kontratista na. Sa panahon na ini, may nasustentuhan sa pag-aradal sin mas hataas, bag’o nawara gihapon an pangaipo sa bakay. San mawara, wara na pagbalik hasta niyan. An pangaipo san kalo, wara pagdadako, pero uyon pa gihapon.

Bihira an naghihimo bay’ong (retrato sa ibaba, hali kun Binoy), kay diyo an naggagamit sini. Kun hulos liwat an isurulod, madali ini maraot. An kapipí, popular sadto san daghan pa an paramamà. Butangan ini sin maskada, apog, buyo nan bunga. Bagaw san iba, diri nganyan magdahan pag-abri san kapipi san iba, kay kun igtupar na an tagsadiri mayon sin tuka. An tuka, sayo ada na kinaadman, na sugad sin voodoo o madyik, na an naglabot, diri maawat, makamati sin pagkulog sin kulo san kamot, hanggan matalkas, na sugad baga san natuka sin manók o badi tariktik.

An gamit san Nigo, batog sa pasakay, panghimalid san gini’ok o pinalpag. Pag-abót sa balay, babayuhon an paray, nan tatahupan, o bagaw sa kadaanan na surumaton, tatap’han. An bugas, may binlod, may bato hali sa tinampo pagbulad, may pasi. Madali an pagpili sini kun maaram magsisig. Pagpalis san bugás, wara sin tuda o ula kun maaram magsikdo. Ini intero, diri mangyayari, kun wara sin nigo.

Pira na hamok kaadlaw, Pista na naman dini. Maluya ada an pista kun wara ibos. Kinaandan ini na iturulod. Maski may ibuson na mapulót, kaipuhan maghimo sin kaha. Magpapadaan sin buri sa uma. Mga pira kaadlaw bag’o magpista, maghihimo na sin kaha. Kada dahon sin buri, makahimo sin duwa na kaha, an magluyu’an san gihay san buri. Binabatugan ini sin gurut na katunga sa puno san dahon, na an lapad, depende kun sarin kataba san ibos na hihimu’on, badi sayo na pulgada. Yadto na gurot, marka na pagpipilukán, nan pagbabatugan san pataririk san dahon na sugad sin apa, hanggan makaabot sa sayo na durho. Basi diri mabuk’ad, rerematihan ngon’a na abyerto hamok an kaha, na ihanip ngon’a sa bakay. Disperás san pista, mag-aarabot na an mga giláy, nana, nanáy, madi, igso’on, nan kun sin’o pa na babaye, nan pagdadaranunan an pag-ibos, habang nag-iiristorya san mga inagi-agi, san mga paryentes, nan san wara pakaabot. Piprepararon an mapulot, nan isulod na sa kaha. Bubuk’adon an remate, nan pipilukon na yadto na hiwa, nan didto na gihapon rerematihan na sirado na. Magamit sin sangnan basi makahimo sin pino na higot hali sa buri manta, nan hihig’tan an kaha na may sulod na bugas. Ini na higót, may pasobra na ipungot sa iba pa na ibos; garap’tan pagbuntog sa lata na sugnaan, paghaon naman kun luto na, nan pagsab’it sa itaas san dapóg, basi diri pagdunuhon o pag-unason. Batog do’on sa Sorsogon hanggan ada sa Manila, an kaha san ibos, gamit na an lukay, an dahon san Lubi. An inreremate sa kaha, gihay na san lubi. An higót, plastik. An ngaran na sini san iba, suman sa ibos.

Di’anis kunta kun masimbag ta an mga hapót niyo. Para kay mas mayad so’on, kadtu’on niyo an natutuda pa na parahimo. Maimod man lugod niyo an kanira hitsura, an balay san parahimo kalo, an mga gamit na sugad san rerasan, sangnan, hiyod, nan hurma’an. Di’anis man kun makaabot kamo sa tukbasan sin karagumoy nan sa kuwa’an sin ugbos sin buri, makaimod san puno sin nitö, o sin bariw.

Nakatupar hamok tabi ini na ato napagka-iristoryahan. An gusto ta man hamok, maipadagos an surumaton na Bulusanón, na sugad san kadaghanan pa na surumaton, nawawara o nag-iiba na an hitsura. Syempre, sa pag-iristorya, nauunabi an mga inagi-agi dini, an mga kinaan’dan, na kun mawara na, may mga gamit o paagi na may termino na mawawara na man. Kun padagos na pag-iristoryahan, basi humalaba  pa an buhay sini na mga bagay. Kun di’ na nag’ud mapupugol, maski purupan’o, maibutang lugod sa mga libro nan iba pa na hanipan sin panumduman.

Takpol sa gusok

Naghapot si kabubungto na Alma Gamil kun nano an ‘gusok’. Malin an literal na Ingles san gusok, rib. Dini, an gamit sini kaupod an bilog na ribcage, o frame. Halimbawa ‘gusok san payong’. Kun sa buradol, an gahoy sini, pamalâ (pabalagbag), ulo (patugbos), nan udúg (an durho san ulo sa irarom na parte, na mas pinanipis). Sa mga probinsiya labi san uso pa an sadiri na himo, an mga gusok nan binalyan sin parol o balay-balay, kadaghanan na gamit an gihay o patong. An skeleton san tawo, an termino dini, klabira (‘Grabe na an hugos mo, sugad ka na sin klabira!’). Kun balay na inhihimo, pagbalyon.

Naghapot man siya kun nano an kayabun na anahaw.

Nababati ko ini sa iristorya san mga ina:

‘Aw, na’ ba’, Madi, ma’ ini an ikaduwa mo? Solteruhon na, ha? Labaw pa ada an ama!’

‘Ay, oo, Madi, ma’ ini si Richard, an nasunod kun Michael…’ Unubò si Richard sini, nan unimód sa harayo.

‘Mga gwapuhon liwat, ha? Wara ‘gud pangirog sa ama, he he he…’

‘Ma’o, para kay an ugali, parareho sa ama, grabe an kayabun… Maski an pagkadto sa tindahan, habo, kay naraw’ay. Kun haputon mo niyan, badi simbagon ka, buwas…’

‘A, ba’daw, may kahulat daw ako, ha?’

Bagaw san mga maaram, an kayabun na anahaw nganyan, daragko o halagpad na klase, mas maruya nganyan hamok. Diri ini uyon igbubong kay matapók, madali maluho o magisi. Kun sa sadók, apisar matapók, halagpad ngani. Sa idiom san kayabun, naluwas na an tawo na mararaw’ayon, o lupaw, (sugad man hamok sin) nanahob sin kayabun (basi diri maimód). Bagaw pa, an tawo na ‘may kayabun’, mainistorya hamok kun sa piliw, diri sa kadaghanan. Mas tama ada na maluya hamok an kumpyansa, kumpara sadto na bagaw traydor o duwa an taróm.

Sa buhay san Bulusanón, kadaanan o maski niyan, maserbihon pa na dahon an anahaw. Kun inaabutan kami sadto sin busabos sa dalan sa uma, pa-bungto na o pasagka pa hamok, nakadali man hamok kami pagkutos san habagba pa na anahaw sa agihan. Sa pakadto-pakanhi sa uma, nauyunan man an anahaw, di’anis liwat kay, basta hali’on hamok an tunók, daan na may garaptan. Kun di’ na kaipuhan, ipiliw hamok kun diin, o iupod sa tap’ong, diri mag-aati sugad san mga plastik niyan. Daghanon pa man dini an balay na anahaw an bubong, na silensyo maski mauran, nan mapresko, maski diri na pagkisamehan. Syempre, an kaluyahan hamok sini, an distroso san panahon, kumpara sa galbanisado.

Sa banggerahan nan sa garingan, mahód mayón man sini sin bitay sa yungod san sug’ang. Kun may pinamará na namû, sa linukot na anahaw inhahanip, nan sinasab’it. Sa uma, kun may nadalago-dago na lantahon o sulihon o tubò san linülö sadto san may abaka pa, an anahaw gihapon an mayad na suludan pakanhi sa bungto. Sarungsungón hamok nan hig’tan sa durho nan ulayón, suru-siguro na diri mahuhubon. Mapresko liwat, diri tulos maluluyos an sulód na sulihón.

Sa pagdalagan san panahon, nagkakaturukalan an pangaipo, an kaipuhan, nan san naruyagan na gamit. Kun padagos na himo’on an mga uma na balayan, badi kaurupod san matataraan, an mga puno sin anahaw. Sadto, an tugas na lawas sin anahaw, sugad san lubi, hinihimo na latayan pagbalyo sin salog o sapa. Kun diri, tinutuhto ini, nan an bahì, hinihimo na balitang sa duyan, ulayan pag-alóg, o polo sin sundang o wasay. Uso na nan uso pa an paglagadi sin lubi basi himuon na mas barato na pala-pala o kadailan sa balay. An bahì, dekorasyon o kudal.

An anahaw, sugad san lubi, di’ man mawawara nag’ud. Maaawat ini sa mga disenyo o tatak sin produkto, o sa mga parke, na sugad sin hawla sin mga masitas, kahoy, nan tinanóm, labi yadto na bagaw exotic nan san nawawara na. Sugad san kayabun na anahaw, an tawo na ‘may kayabun’, di’ man basta-basta mapupu’o.

Kun maukad an mga istorya na pangbata san Bulusanón, madudumduman an hinanapós:

lunatay sa bahì, nagpakaihi;
lunatay sa upós, natapos.