Balwarte

Tolo kataon na niyan tuna san makabati sin saday na kariribukan dini manungod san kampanaryo. Nagbatog ini san bugsukan sin gasolinahan sa patio sa irarom hamok san kampanaryo. Diri silhag an sistema san desisyon sadto sa lado san simbahan sa irarom san obispo. Diri diretso, eksakto, kumpleto nan sa tama na tyempo an mga anunsyo nan sabi sa mga Bulusanon. Sa munisipyo, namaniobra an sistema basi mabugsukan sin negosyo dini. An tawo liwat, kadaghanan habo makiaram kay nahadok na mabalos, naraw’ay kay diri anad magsurumaton ni maghapot, nan bahala na nganyan kanira an Diyos.

Sa halip’ot na panahon sin iristorya sini, lunuwas na diri man nag’ud ngay’an inbabale an mga Bulusanon sa mga desisyon  doon sa simbahan nan sa munisipyo. Sugad sira sin bulan-bulanay. Pero diri intero kabasulan san simbahan nan san munisipyo; mas kakulangan ini san tawo mismo.

May mga diri nag-uyon san paki-aram nganyan sa desisyon san simbahan. Sayo sa mga puntos nira, kun akay ini hamok na gasolinahan an naribukan, mili kay inbwelto an rehimen ni Guysayko. Bag’o pan’o sini na gasolinahan, tinugutan man na patindugan sin permanente na osanahan sa prentira san patio. Ini na istruktura, ngana’on kadako nan tinahuban nag’ud an hitsura san simbahan hali sa luwas; batog sa arko san kudal, pakadto sa natatan’aw na altar. Ini na osanahan, donasyon san pamilya na Halum. Bag’o pa sini, pinatindugan man sin pribado na eskwelahan doon sa luwas san kudal sa Lomboy, sa dati na nabugsukan san bagaw ‘bunkhouse’, an evacuation center san mga nagdurulag sa baradilan sa bulod san panahon san martial law. An kwarta nganyan dini hali sa Italya, an dati na piccolo, dunako pa na istruktura. Naunabihan sa iristorya an linuho na parte san kudal san simbahan, basi agihan san mga administrador sini na eskwelahan. Kun madudumduman, dini man sa linuho na kudal pinaagi an obispo basi mailikay sa saday-saday na grupo sin Bulusanon na may plakard manungod sadto na gasolinahan na nagbabantay kunta sa kaniya sadto.

Awaton pa bag’o sini, an palibot san simbahan sa likuran daghanon na an bugsok na balay. Didto man sa Sabang, may daan na kamposanto na sinakop na man sin mga kabalayan. Malin naunabi pa ngani ini sa iristorya san gasolinahan, na kun diri nganyan magkunong san pagkontra an mga nangontra, pangpapahalion san obispo ini na mga nakabugsok.

Sa mga nangontra sa pagkontra sa pagdesisyon san simbahan, may nakaunabi san mga dianison nganyan na hinimo ni Padre Busing sa Bulusan, sugad san pagpahimo sini na mga colombarium na butangan sin mga tul’ang, na may bayad. Sa mga binag’o, kaurupod an kudal na parte san bagaw mga ‘punta’. An tore, hinimo na sugad na sin kyosko. Sa luwas, pakanapan ini sin pala-pala san namag-istar, nan tipunan sin tap’ungon. Kahampang san simbahan, an bagaw cultural center. Dati dini an rinuba na Gabaldon building. Niyan, daghanon man an naruyag sini kay may basketbolan dini na may bubong. Pakahuman san liga, inaabrasa dini san meyor an mga nanggana.

Nasikop ko na an retrato san dati na simbahan, na rinuba kay tinukalan sini na simbahan niyan. Kun imudon an imahen, kadaanan an estilo, sa irarom san turu-takpol na mantensyon. Kun wara rubaa, posible na dako man na orgulyo san mga Bulusanon maski nano pa na relihiyon. Ambot kun arin an mas madali: an mantensyon o an pagpabugsa sin bag’o. Sugad sini na eskwelahan sa Poctol na pinabay’an hanggan malupa, na niyan in-aarambaganan na naman basi mahimo gihapon.

An tidakui na anomaliya, ini na kampanaryo. An antigo na istruktura, sinugpunan sin semento na wara man hamok hinguhaa na maging kahitsura san linungtudan. Ambot kun paano ini napagdesisyunan. Basta hamok sinuklob, wara hamok labot kun nagkaarangay san sinukluban.

Makaruruyag na di’anis na an mga tinampo. An awat na na inmamaw’ot unabot na man gihapon. Mayad nganyan ini sa turismo. An gahoy ngani sini san iba, ‘Bulusan tourism highway’, base ada sa konsepto na palaksi’on sini an pagdara sin turista sa Danaw, sa Agingay, sa bulkan, o sa Dancalan, nan san kwarta sa mga may negosyo na konektado dini. Di’anis man kunta kun sa paglabay-labay nira, mayon man sin maiimod na marereparo, na maski diri maghapot, makukuha nira an ideya na, ‘awat na ngay’an na bungto ini na Bulusan, inpararirong hamok sa ato san mga Bulusanon, may lugar ngay’an dini na sugad sini’. Kay kun sa paghaguros sini na mga turista, batog sa pagsakay doon sa mga de-kolor na sakayan sa Danaw, maliwat  na an palibot, halimbawa, nagbarakal na sin mga sadiri doon an mga may sobra na milyones, nan natiblangan na, nag-iba na an hitsura san mga tourist spot, kun may natutuda pa na panumduman san kadaanan na kultura na Bulusanon, maski sira sin’o pa an maghadi dini, diri ini mapupunas.

Sa Baluarte (retrato), may natutuda pa na ‘punta”, sa irarom san kalubihan sa piliw san pasakay. Kun may makatarup’ak sini niyan na diri taga-dini, masugad, “Uh, nano yo’n, ho?’ An may pakaaram, badi masugad man, ‘A, ma’o yo’n an bagaw Punta Baluarte. Sadto pan’o an Bulusan, sugad sini…’

‘…Baluarte…?’

‘Oo. An katuyuhan so’on, na ini na Bulusan, padagos na maging balwarte san mga Bulusanon…’

Kaldero

kalderoDini sa Buhang, kun mabati mo mag-sururumaton, masugad ka na hamok, ‘Mga Bulusanon man nag’ud sira.’ Pumakadto ka pa sa San Isidro, pakaon sa Porog, lugsad sa Tawog pa-Dancalan. Pamati’i sira. Masugad ka, ‘Ma’o. Mga Bulusanon ini.’

Pan’o mga kutumon. Kun ganahan ka pa, badi sumugad ka pa, mga ketemen. Sugad sin surumaton ni Engot sa komiks na Buhay Pilipino, na kun sasabihan an nangudyutan, bagaw, eng serep meng lesenen.

Ektweli, an kutum o kutom, may o o u na an hilwas pareho san sa Miraya sa Albay. Sa iba na diri kutom, na an o sugad sin kalao’o, makatitinawa pagbati’on an kutom. Kaya kun iba na, sa pagtinawa nira, napasobrahan lugod: an Porog, hinihimo pa na Pereg, an pokot, naging peket, an napolo, napele, an nag-ano, nagiging nag-ane. Sira pa an nakatinawa, maski an intitinaw’an nira, di’ man nira nasabutan.

Kutom ako na Bulusanon. An ako kutom, bagaw maragamu’on. Batog san makaaram ako pagsurumaton, reparo ko na an mga kapwa ko kutom, sa mga baryo dini sa Bulusan na mga kutom: Buhang, San Isidro, Porog, Dancalan, Madlawon, Poctol, Looban, Dapdap, Sapngan, Kapangihan, nan mga sitio sa butnga o pag-itan sini na mga baryo. Niyan, kun koloran sa mapa san Bulusan an mga baryo na kutom, marereparo na nagsaday an kabilugan sini na mga lugar; nagdiyo an Bulusanon na kutom, gusto pa magkutom, o di’ kinaraw’ay an pagka-kutom.

Diri ko aram kun akay mayon sin duwa na o sa Bulusan; kun ini na mga surumaton dini, pareho uya na sadto pa. Pamati ko, an orihinal na Bulusanon, kutom. Natiblangan hamok ini san konsepto na buludon an tono san kutom. Buludon, na sugad sin sa kutom na memengen. Kaistoryaha an iba na diri kutom, halimbawa hali doon sa Irosin, o sa Barcelona, maski sa Gubat. Sa pakiistorya nira, reparuhon an tindog na sugad sin ‘iloy na’ sa iriwik-iwikay, ‘rumpas na’ sa surungka, o ‘etsas na’ sa pol. Naraw’ay an kutom, punadaog, punadara, hanggan maging kalao’o na man. Sugad sin koro-koro na inirog an huni san tikugas san maimod na mas halaba sini an kalami’as.

Sa kaharali-hali pa, nan kapakaranhi man, may mga surumaton na tinurukalan. Kan’o mo pa kabati an sadiri mo na nagsabi sin dapog, o gutuk, o sawsaw o aro-aro? Mayon pa niyan sin bagan, nan sin daghanon na lang. Isurat pa sa tekstis: d n poh me makad2, 2moro n lng snxia n poh. Di’ man sa pagtuya-tuya, o pagpakaraot, o paghanap sin diperensya, kay sa iristorya, mas importante an pagkasarabutan kaysa surumaton, an mensahe kaysa mensahero. Kundi, kultura ini. Diin kita pupuruton sini, kun ikaraw’ay ta an ato surumaton, kay maranggis nganyan pagbati’on?

Mayon sin duwa na uhay sin paray. Batog sa batog, pirmi sira magkaabay. San kumilat nan dumalugdog, suru-salyo sira pagpakusog san bo’ot san kada sayo. San bumarung-barong, sira na duwa an nagkukupuan, basi diri italbo an sayo. San tumuga an bulkan, duwa sira na intakigan san hadok, nan dungan-dungan pag-uklo kun may nalagalag na abo.

Sa kapasulay-sulay, an duwa na uhay, naging bus’og na paray. Bunu’hag, nahinog, naani. San pinalpag sira, didto sira nagkabulag. Nadaog san ragasnas san pagpalis sa sako an kanira mga siyak. Natan’aw pa nira an kada sayo sa magkararani na banig, san sira inbulad sa piliw san tinampo. Syempre kay magkaiba na banig, magkaiba man na sako an kanira nasuludan, bag’o sira dinara didto sa molinuhan. San maging bugas na sira, nakaupod an sayo sa mga binlod nan mga bugas na may maitom-itom nan buruong. An sayo, didto pakabungyod sa mga birilog nan maputi-puti. San inatado sira sa bugasan, nabakal an grupo san sayo sin 28.00 pesos an kilo. An grupo san sayo pa, a-40.00 an kilo. Kaya magkaiba na dapog an kanira nakadtu’an. Magkaiba man na kaldero an kanira nasud’lan.

Nagbagat pa gihapon sira.

An nagsugna sa dapog na masuna, maguru-ginawi sa pagkaon. Pag-iuubos san linuwag na luto, gusto naman nganyan hamburdyer. Kaya an pira pa kunta na hungit sin luto, nan san wara simuta na muhmoh, pinanghusod na hamok sa basurahan. Kinolekta san basurero, kaurupod san mga magasin na may mga retrato sin mga daragkuon na braso nan daragkuon na dudo, kaurupod san panit sin tsokolate, pasambang sa berlina, kompyuter, nan sa pangyupyop sini na diri pangpaturog. Pagbungkal san bata na mur-iton, naruyag san diyo na luto na pwede pa kaunon. Pinudyot siya nan kadali hinungit. Pagkaaga, lunuwas gihapon siya, diri harayo didto sa tapukan sin basura. May unughoy kaniya.

‘Hoy, ikaw yo’on? Ako ini!’

Kun diri pa sa pamilyar na boses, diri niya makikila an dati na kaupod na uhay, na niyan kaupod sin sayo na putos na busbos. ‘Hoy! Kumusta! Ba’adaw! Punuti’on ka, ha?’ Di’in ka pagkuru-kadto?’ An simbag san sayo, ‘Hillaw! Dowannabiyer. Awannago. Gonnawannaeeneenmeeneemyneemoh! You know?’ nan nagparatamiri na sugad sin grabe na pagkaati.  Nakareparo an sayo. Bagaw, ‘Paano-ano mo. Magkaiba hamok na kaldero an insugnaan sa ato, sa magkaiba na dapog, pero hali pa gihapon kita sa Pal’og. Imuda an sadiri mo. Di’ man gihapon magkaiba an hitsura ta niyan, o kun magkaiba pa man di’ ta manigaran an ato inhali’an.’

Bunalik sira sa ingod. Nagdanon pagpatubo sin tigsayo na puno sin tarong. Namurak an duwa na tarong, para kay an mga bukdo san sayo, nagkatararog. San mga tin-edyer na an mga naging bunga na tarong, nagharapot sa puno. ‘Tatay, tagadiin tabi kamo na bungto bag’o kamo nakaabot dini sa Manila?’ ‘A’, bagaw san puno, ‘didto sa lugar na pambihira an mga tawo.’ ‘Mga royal blood?’, hapot san kabataan na mga esksayted na. ‘Di man. Mga yano hamok na tawo, sugad so’on kun tiyo niyo (tinukdo an sayo na puno na wara bunga), yano hamok. May sadiri sira na kultura na napalain sa iba na bungto. Yo’on an pakilaan kanira…’ ‘Nano tabi, na kultura, Tatay?’ ‘Maparanga sira, nan mabo’ot. Pero kun mabati nira na hilwason an sugad saimo na tareng, imbes na tarong, madali sira mapuringot.’
_________________________________
Retrato tabi ni Binoy. Salamat po.

San nayntintaklaon

Si Erning an nag-istorya gihapon manungod san parabuso, malin si Inoy Sulping, na sayo kabeses, sa kahararom san pagbuso niya, pagbutwa, yadto na ugaring siya sa Danaw. ‘Kay yo’on kuno na Danaw, kasugpon ngay’an yo’on san dagat.’

Wara kami pagsugpon kaniya. Awat ko na kabati kaniya ini na inpaparahulit-hulit na istorya, basta nakaabay ako dini sa iristambay sa hataas na tulay pakapanigab’i na mayad an panahon. Niyan ngani, malas’ag pa an kagab’ihon, sugad sin panirum-sirom pa hamok. Niyan, kaarabay mi (retrato) gihapon an mga kaamigo ni Erning (de-kalo), si Estong (kurisan an bado) nan si Er-er (wara butkon an bado). Kaurupod ko man an mga kapalanat ko, sira Pintog (asul an bado) nan Piliging (dulaw an bado). Namagyupyop sin Champion an daragko na. Kami sa edad mi sadto, nakisinghot pa hamok san kanira aso. An diri mi pagsugpon kun Erning, di’ man dahil sa panghimuwa. An ungod, 1) namag-isip kami kun sarin ka’rarom an kaipuhan lantupon basi maburu-balyo an Danaw nan san dagat, nan 2) nanggigirabo kami, na nakapamungnan, sini na ideya na pambihira pagbati’on, maski daghanon mi na kabati. Mala sa retrato kay si Er-er sugad sin hunarayo an imod. Si Estong, luningag kun Erning, na sugad sin nagsusugad, Tsk!, nan badi naghapot kun diin sa Danaw makakuwa sin lato nan gulaman. Badi si Er-er, in-iisip na kun maluya an isda sa dagat, posible na namagluok man hamok dini sa Danaw.

Mainistorya si Erning kay daghan man an istorya na nababati niya sa ina, kun Oya Lising. Sugad san istorya ni Kahindas, na ginubat san Unglo na nanukot. Sa kasusukot kaniya, nakila ni Kahindas na ini na Unglo, maaramon mag-agí sin nagluluok na tawo. San magtagbalay gihapon an Unglo, hinimo na ni Kahindas an kaniya bag’o na plano, na sa pag-imod niya, di’ na nag’ud madidiskubre san naghahanap: Hunigda siya sa kaniya ukad sa dapog, nan tinahuban an sadiri. Pina-utwal hamok niya an irong basi diri siya ma-upsan. An Unglo, san wara pag-aabri an pinto, nag-unay pagsulod. San wara kaimod an inhahanap, naghanap sin mapakinabangan sa sulod san balay. Naimod an banwit, hininab’it. Para kay, ambot kun sa swerte man nag’ud, an pagkadara san Unglo san banwit, gapot hamok an bigawnan, guyod an salait. Marasa pa na an salait, sunab’it nag’ud sa nag-uutwal na irong ni Kahindas, na wara pakapugol pagkulapag hali sa kaniya ukad, nag-tatag’ok sin ‘adaw’.

An hilig pag-istorya ni Oya Lising, hali man sa kaniya ama, si Inoy Kanter. Mainistorya si Inoy Kanter kun bulanon. Karadtuon siya san kabataan kun namunay o nagpapadaghan pa sin kauyag. An kaniya istorya, yadto na mga prinsipe nan mga prinsesa, na nag-aaragaw sin mga trono diri hamok dahil sa korapsyon, kundi sa mga madyik nan ingkanto, na sugad sin atab na bersyon san Lord of the Rings. Mayon sin madyik na tugal na nakaabri sin pinto: Abretitusta!. Syempre, kun isira, tutugalon an pinto: Serititusta!. Sa Harry Potter, mayon sin sugad sini na tugal; an Alohomora!, na pwede iabri san sirado, nan pwede isira san abyerto, kaya ngani sa butnga, mayon sin ‘loho’.

Daghan pa an istorya dini manungod sa mga ingkanto, asuwang nan san ‘di’ naimod na tawo’. Sugad sadto na lalaki na namanwit nganyan sa Bugas, na nagparatuya-tuya san ingkanto na di’ man nganyan ungod. Marasa pa na an sunibad na puyo, punulugad-pugad hanggan makasyut sa kaniya hiwa. Sugad san pinakapopular dini, an istorya ni Katubol, malin kadaghanan, may pagka-tsismis. Mala kay di’ man nagbabatog sa ‘Sadto na panahon…’ sugad san istorya san mga prinsipe ni Inoy Kanter. Basta nabasang hamok san “Si Katubol, nagsakay-sakay sa bagol…’,

Sa simbahan sadto nan sa mga parasimba na gurang, nababati man an mga istorya manungod kun Jose Bendido,  kura Abraham, Isaac nan Jacob, sa Bulusanon, maski an misa nan mga orasyon, kun diri sa Latin, sa Bikol-Naga. Kun gamiton sa mga eskwelahan niyan an Bulusanon, nano daw na mga istorya an gagamiton na gagamitan sin Bulusanon, kun wara man sin preparado na gamit? Iistorya ada san maestra an manungod kun Kahindas nan Katubol? Diri ada mag-isip an maestra o an magurang na mabubuntol an pag-adal san bata kun diri maaram kun Cinderella o san mansanas?

Malin man nag’ud daghan sa ato an mas aram o mas gusto aramon an Ingles kaysa sadiri na surumaton. Bagaw ngani, sa pagbarasa sin libro, mas gusto ta na sa Ingles ini, imbes na sa sadiri na surumaton. Ungod man ada. Mala an Reader’s Digest, kay mayon sin 35 na bersyon, kaupod an Thai nan Indonesian, pwera an Tagalog. An Lord of the Rings, pinalis na man sa 38 na surumaton. Sa iba nganyan na nasyon, mas gusto san mga parabasa na an inbabasa nira nakasurat sa sadiri na surumaton. Mala an Harry Potter kay may bersyon na sa sobra sitenta na surumaton, na an iba pa, sadiri na alpabeto.

Pwede pamatian an silensyo san kabataan sa kanira pagbati sin istorya. Kun nasabutan nira ini, mas mahararom an imahinasyon nira na diri na makigkusail sa tama na insasabi kun lain man an lenggwahe. Sugad man kun iba na san hararom na lantop, an hararom na imahinasyon, posible makaabot sa mas harayo na posibilidad. Di’ man maraot na magpadagos an pagtarapo sa tulay na hataas kun gab’i, o sa mga pantaw sin balay kun bulanon. Sa paagi sini, naiduhal an mga oro-istorya, an kaugalian, an kultura na sadiri na nabuhay sadto pa na panahon, an bagaw dini, nayntintaklaon.

Kanikan sa katutngä

 

Pawikan

Ni Fernan G. Emberga

 

san sayo na gab-i sa piliw san baybay
nagtiripon-tipon an mga kalalakin-an
sa sirong san payag na istambayan
didto sa amo baryo, barangay dancalan

tolong galong tuba an inharampangan
sinugba na surahan an sumsoman
dianison na erergo nan irestoryahan
pautok man ngani san mga buruwaan

maugmahon man ini na pagbaragat
san mga bakasyunista na maorag
kaurupod uli an mga dati kauroyag
mga kapalanat sa piliw sin dagat

kay matade ka man baya sin bawal
an hapot sa ako ni tawi butakal
kay nano man ngani yon na bawal
an simbag nan an hapot ko man

maghulat ka lang ayaw pagbaya-e
kay kukuwaon ko pa didto sa tangpi
basta maruyag ka kay masiramon ini
an sabi ni tawi bag-o siya humali

kay nano daw ngani na bawal ‘yon
basi pa man-gad daragang magayon
mahigos na bikolana na mahamoton
diri man hahaboan ni padeng oragon

pero san pagbotwa ni tawi butakal
malin man palanggana an puropas-an
naimod ko man tulos an dowa na kampay
san naghihibi na saday na pawikan

ma-o ngay-a ini an bawal na insasabi
an pawikan na ‘endangered species’
kaya an parapana didto na ha’k sa tangpi
inhihigot an ba-o nan kukuwaon sa gab-i

sa dagat pasipiko sa bungto nin bulusan
daghan pa man an nadakop na mga pawikan
maski na inbabawal diri nahimot-an
maluyahon man pan-o an mga parabantay

_____________________________

Nabati ko na ini na manungod sa pawikan sa Dancalan. Pinapana nganyan na basta hamok diri pa mamatay, nan hinihigutan nan ginagakot sa binagong. Kun kaipuhan na bunuon, halimbawa kumpirmado na an order, o may bisita na patalahan, o pista na naman, sugad niyan na Hunyo 24, binubuso hamok an gakot nan hinihinab’it. Base dini sa rawit-dawit, di’ man kaipuhan na sa binagong igakot.  Maski ada sa malobago sa baybayon san Dancalan, may higot na pahulad na di’ man sa buradol, kay pakadto ugaring sa dagat.

Sugad sin buradol, kun an paraburadol mauli na, ini na higot san pawikan, kinakanikan man, kun an pawikan sinintensyahan na. Katutngä hamok, basi nganyan wara makareparo. Para kay, sa oro-iristorya, ini na sikreto, bantog man gihapon. Bagaw ngani, kada pista dini sa Dancalan, may naiiban na pawikan sa Bulusan.

____________

Salamatunon sa rawit-dawit ni Inoy Fernan G. Emberga, Dancalanon na Bulusanon.

An lalaki sa posporo


Nakauli pa hamok an bayani na bag’o. Perde sa tiurhi’i na kampanya, kaya ada wara niyan sin masyado na ribok an kaniya pag-abot. Wara sin parada. Daghan an namundo san nawara na oportunidad na makapatala sa parada. Kaya si Paquaio, kunadto sa likuran san kaniya mansion. Matapos sabihan si Jinky nan si Nanay Dionesia na diri magbungyod. Didto, sa pagkasolo, siya nag-isip-isip; san kaniya pagboksing, pagkandidato, kwarta, pagbasa biblia, nan popularidad. Nasa sugad sini siya san may mabati siya na boses. Kun sa Bulusanon na surumaton, sugad sini an kanira ergo.

Rizal: Banggi, Awel. Patawada ako kun nangarat ko ikaw.

Paquiao: Huh, Sin’o ka? (Nagbibiyaw tulos sin left jab) Kun kidnaper ka, pag-isip-isip, kay badi ikaw an ma-knock-out ko niyan!

Rizal: Na lalaki. Relaks. Di’ mo ako kila? Si Inoy mo Ote? Kun diri, gahuya na’k ako san igarahoy sa ako, si Rizal…

Paquiao: Ri-Rizal?? (Kinulbaan siya, nangurudug-kudug an boses) D-diri m-minatay ka na? Ayaw ako pagkakalaga ha?

Rizal: Ayaw kahaghag. Bertdey ko baga niyan? San pumabadil ako, nanuga ako na kada pira kataon, kun kumpleanyo ko, magpapaimod ako sa mga tawo na gusto ko kaistoryahon.

Paquiao: Kay akay gusto mo ako kaistoryahon? Maayo ka donasyon? Kadtu’a si Jinky, kay siya an in-charge so’on. A, aram ko na, nangudyot ka sa simbahan? Gusto mo ako tuya-tuyaon, ha?

Rizal: Mag-ano man na tuya-tuya? Interesado ako sa imo, kay malin ikaw niyan an pinakapopular na Pilipino. Kaya mo paaltuhon an hiriran, an karalitan, an trapik… Maski san ako an sikat, wara ako san sugad san imo impluwensiya. Kunsabagay, nainspirar ko man nganyan sira Ka Andres, para kay…

Paquiao: Hmp, mabuwa ka pa. Aram ko, hataason an inadalan mo. Matalion ka na tawo. Ako, wara man ako sin diploma, an Inglis ko, puro man ha’k yano, mga you-know-you-know, binati’an kun you-know-who… Pero, naghinguha man ako. Kun may Facebook ka, maiimod mo sa account ko an mga dati ko na retrato, san obrero pa’k ako sa construction, san di’ pa ako maskuladuhon. Nagtios man ako.

Rizal: Aw, ma’o man ako, nagtios man…

Paquiao: Hmp, nagtios ka sin pinit san isnow sa Europa, nan san halip’ot na pagkapreso sa imo sa Dapitan. Malin wara ka ngani badui sin bado san preso. Maski sa karsel, pirmi ka de-pustura…

Rizal: An ungod, de-karsonsilyo man ako sa preso, kay apisar maalosoos, bihira man ako pakariguson.  Para kay ini na mga para drowing nan para-istorya, habo man ada na masabi na ako maluya. Masugad ada sira, may idolo man na nagkakarsonsilyo nan tanggo?

Paquiao: Gusto mo sabihon, di’ man intero na insasarabi manungod sa imo, ungod?

Rizal: Oo. Imuda na hamok an mga retrato ko, pirmi ako de-Amerikana maski dini sa Pilipinas. Sugad man hamok ako sin pirmi de-kostyum. Hasta sa posporo, binutang ako.

Paquiao: Ma’o. Daghanon an monumento mo, nan sin tinampo na pinangaran sa imo…

Rizal: Ayaw ka-init. Kun sinimento man ako o nginaran an tinampo sa ako, diri ko yun himo o tugal; diri nangyari kay konggresman ako o gobernor. Unay yun san tawo…  Apisar, punabadil ako…

Paquiao: Kunsabagay. Ma’o man yun an nabiliban ko sa imo…

Rizal: Sa kolehiyo baga, mayon sin sabdyek manungod sa buhay ko? Parte yun san pag-adal historya, nan pag-aram sin bagaw nasyonalismo…

Paquiao: Aw, ako, may mga DVD man san ako mga work-out, baga? Kun gusto mo, tagan ko ikaw sin buy-one-take-one na promo. May libre pa na kopya san pirdihon ko si Margarito.

Rizal: Salamat, ayaw na tabi. An tuyo ko man kunta, kun pwede, an maaraman ko an plano mo kun mahuman na an pagboksing mo, kun paano mo pasimanggadan an popularidad mo para sa Pilipinas…

Paquiao: Aw, kun magritayr na ako sa boksing, makandidato na ako para senador, basi mas daghan na tawo an madanunan ko…

Rizal: Pan’o man madaghan an madadanunan mo sa pagka-senador na diri mo nahihimo niyan pa hamok?

Paquiao: Aw, syempre, kay mas daghan an sakop san senador, mas dako an badyet… madali na sa pagka-presidente…

Rizal: Uhmm, nano daw an pag-imod sa imo san kabataan niyan?

Paquiao: Aw, idolo nira ako. Dako an puturo san boksing sa Pilipinas. Mas madaghan pa an masikat na boksingero ta. Badi manggana na kita sin gold sa maabot na olimpik…

Rizal: May maboksing man sa kabataan mo?

Paquiao: A, wara. Paadalon ko sira sin medisina, abogasiya, kun nano pa na karera. Kun gusto nira mag-abrod, suportado ko sira…

Rizal: Bilang idolo nan popularon na Pilipino, may namatian ka man na responsibilidad, na sugad sin pas’an mo?

Paquiao: A, syempre, gusto ko na pirmi sira maogma sa mga laban ko, pirmi makaimod sin di’anis na laban. Kada laban ko, para sa Pilipinas. Kaya nagti-training ako sin mayad. Syempre, habo ko man maperde sa maabot na eleksyon. Sa pag-imod ko, gustuhon man ako san tawo na magsirbi.

Rizal: A, ok. Iya, hala. Sige tabi.

Paquiao: A, ayaw ngon’a tabi, kay mapahimo kita sin keyk, hoy! Ayaw ngon’a….!

Nawara na an kaistorya niya. Nakamata si Paquiao sa balkon san kaniya mansyon, inyuyugyog ni Jinky nan inpapayahan ni Chavit. ‘Hoy! Manny! Indadalam ka! Hoy…!’

Kolór-sunâ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Panabot ko sini na rawit-dawit
Pangadye sin gusto makapalangit
Sa katapo-tapo nan kabati-bati
Tula ngay’an ini na sa Bikol hali

Natarup-akan man ini na Facebook page
San grupo na bagaw Bikolanos Rawit-Dawiters*
Marambungon an dara san kada nira letra
Istorya nan panalmingan san ato kultura

May mga imahen nan mga retrato man
Mga tan’awon, bintana sa hinali’an
Nagpapaibug sa awat na nalangkagan
Nagpapadumdom sa napapaliman-limanan

Asi, silhaga sa pagitan san mga letra
An kolór san liriko na inaraginsa
May rason na initsuhan sa pagkasangáy
May sunâ na nasilhag nan nagkabuhay.

_______________________

*Kaupod na tabi sa ato Karabit, basi madali mabungyod.

Krosing

Kanginahon pa siya sin kalibot-libot. Kun sukulon ada an nadalagan san sasakyan niya, badi abot na sa pag-ilalampas, nan lampas na sa pag-iaabot. Kun wara siya pagyango nan wara katan’aw ini na karatula, di’ pa niya mareparuhan na ‘Ay, ba’daw, sige ko man hamok ngay’an an turu-taririk…’

‘Aber daw, kay sarihon ko naman ini na sayo, kay yadto na sayo pa, san sinusog ko, pakanhi manta. Yadto man na sayo pa, awat-awat hamok makasangpot, pabalik man gihapon dini. Sinari man nag’ud niya ini na sayo pa na dalan hali dini sa krosing. Talagud-tagudon man pan’o. Daghanon an lubak, kabagtu’an, udo sin karabaw, udo sin ayam, mga basura na tinapok na hanggan niyan wara kokolektaha. May hubog na naghihigda sa piliw, an kainuman nagsusuka sa kali. May ayam na nag-uurag sin sayo pa na ayam. An mga kudal, mayon man sin mga pinta na islogan. May babaye na nanepilyo sa piliw, intutupra an sinipilyo sa kali. May kabataan na nag-uuruyag sa butnga san tinampo, wara labot kun may naglalabay na sasakyan. May nag-iirinom sa uru-unhan. An iba pa, nagrararabakan, namagtag’ok. Paglabay niya, may tunaplak pa kaniya sin upos sin sigarilyo. May punasabot pa sin butnga na guramoy san kamot.

Wara siya kadisganar. Ini na dalan, malin iba man an inpapakadtuan.

Taod-taod, naibanan an ramok, para kay naging liko-liko na sagkahon. May bulod sa wala, nan namagradag an bato nan sin ingod. Sa to’o, may angpas na hararom na makahahalawhaw dungawon. Malin liwat wara man sin mga riprap, nan di’ na nahahawan an mga ging’ot sa piliw. Nano daw kun wara dini sin magbabalatas na maraot na tawo? O maraot na di’ naimod na tawo?

Kulbaon na siya. Para kay bagaw niya sa sadiri, ‘Bahala na. Kun mamatay, mamatay…’

Kangina, bag’o siya nagbatog pagpurbar sini na dalan, sinayudan niya ini, inadalan. May nagparasirbato sa likuran. May nagtatag’ok na sin muda. Abante na! Piliw do’n! Salbahe ka! Ma’d na luway mo! In’aatraso mo kami! Abante na! Sa isip man niya, kaipuhan isipon ko sin mayad an ako byahe, na diri nangalang-alang sini na namag-ribok nan namagdikta. Kay an byahe ko, sadiri ko. An pakadtu’an ko, para sa ako. Talagud-tagod an tinampo, pero makaabot ako didto.

Hunyo 12, 2012