Lagundï

Sayo yadto na tyempo na bihira kanira, na an ama nan san bata, magkaupod. May inbabati na lain an ama. Bagaw san nagbubulong, mayad nganyan an paglakaw-lakaw kun aga, maski pakanhi sa dagat. Mayad man nganyan an atab na sudang.

Nagpurbar an lalaki pag-unay paglakaw. Kada pagpurbar niya, natutumba hamok siya. Kaya maski diri anad, rinani niya an nagtuturog na bata, pinukaw sin luway, nan binan’o. Nginarat pa an bata. Gusto kunta mamalinghaw kay natayhaw an iralamaw, o di’ magbale, sugad san naging ugali na niya. May kun nano na nag-usong kaniya basi bumuhat nan tumu’od. Sa luway nira na lakaw, na an ama kabit-kabit san bata, nakasangpot sira sa baybayon.

Nangingkudan sira sa baybay, hampang sa dagat. Nataod-taod na wara sira ribok, sugad sin naghuhulatan. Nauna magsurumaton an ama. ‘Naimod mo yun na namaglabay na bapor?’

‘Uhhuh…’, bagaw san bata.

‘San nanugad ako sa imo, pirmi ako nagtatan’aw so’n… Nag-iisip na makasari ako pagsakay do’n, pag-abot sin panahon….’

Wara pagsimbag an bata. Diretso hamok an imod sa intutukdo san ama.

‘Bagaw ko sadto…aw, duwa ngay’an kami san amigo ko…bagaw mi, kun makasakay kami do’n makadto kami sa haragyu’on, didto sa di’ pa naaabot sin Bulusanon…’

Wara pa gihapon ribok an bata.

‘Di mi man in-iisip an pagdelihensya, an makaabot hamok, sarihon kun hanggan diin man kami makaabot…’

Namati hamok an bata.

‘Upod nganyan kami… Kun mangluya an sayo, aagubayan san sayo… Wara nganyan sin mag-uuna, wara mabibilin… Abay pa, maski diin lugod, maski nano an pag-istoryahan mi, nakaan’dan mi an ‘wara mag-uuna, wara mabibilin’…’

Kun nano an nasa isip san bata, diri nababati. Niyan, nag-iimod na siya sa luway na balod san nagtataob pa’k na dagat.

‘Dini sini’, padagos na monologo san ama, ‘malin ma’o ini an pwesto mi pirmi, harayo diyo sa katawuhan, dini sa madangba nan daghan an lagundï… Hinimo mi pa ngani na testigo an lagundi. Pinangkutos mi an dahon nan sinabrag mi sa dagat, kay kun diin nganyan idampig, basi pa maging sugad man an amo maabot…’

Nginarat pa an ama san bigla sunimbag an bata. ‘An hangot so’n…’

‘Hmm, di’ man tanto… Uyagan mi yo’n sadto, inbabala sa sulpot. Kundi, yadto uga’ng, ma’o man an amo bagaw panuga…’ May bal’ot na diyo bag’o nasugpunan an insasabi niya. ‘…Mala, kun ha’in na siya niyan…?’

‘…Si Mamay…?’

‘Siya man hamok an amigo ko, batog na saday pa kami… Kaniya pagbatog na ‘wara mag-uuna, wara mabibilin’… Para kay san mag-una siya paghali…’

Taod-taod na wara pa kasugpuni san ama an insasabi,  bagaw san bata, ‘Mus na, Papay, kay, ho, hataas na an sudang…’

Luway-luway, hunuyabit an lalaki sa bata, basi makatugbos, nan luway-luway gihapon na namiliw sira sa baybayon, pauli. May nasa isip an lalaki na wara na kaunabi. San isabrag nira an mga dahon san lagundi, mayon sin dinara san balod, mayon man sin inanod papiliw gihapon.

Iharal’it

Parapas’an si Inoy Temyo. Kun sin’o an may pas’anon, nagpapasuhol siya. Siya an kuruwaon. Mala san maglukad sira Gubatnon, siya an nag-alsa san sayo na balon na lukad hali sa Cabugao palugsad dini sa Tawog. Hali naman dini sa Tawog, sinakay an kargada sa dyip pa-Bulusan, basi maipisar. Pakapisar, may kargada gihapon si Inoy Temyo. Sakay pa-Tawog an sayo na sako na bugas, na uto naman niya pasagka sa Cabugao. Kun iba na, bandala an dara niya palugsad, nan sayo na kahon na dyin o duwa na kahon na serbesa an uto niya pasagka gihapon.

Malin di’ pa naawat, nakaduwa si Inoy Temyo na byahe. Sagka pagkuwa san kargada, balik pagdara san kabaklanan, nan sayo gihapon na byahe palugsad. An baklay pa niya, lugsad dini sa Naro, diretso sa bungto, diri na nagsasakay sin dyip. Ma’o man pabalik.

Maskulado si Inoy Temyo. An kaniya biti’is nan san kaniya mga braso, burus’ugon sin kapapas’an nan kababatak. Haros pirmi liwat siya huba sin bado, kaya sugad man hamok sin inpapadayag niya an kaniya lawas. May panahon na sugad sin di’ maghihira an kaniya kusog.

Para kay, di’ ha’k niya insusumat maski kunay, sa likuran san isip niya, may haghag siya san maabot.

Sayo na adlaw, nadagka siya san bata niya na babaye magpasyar sa Manila, basi nganyan igbagat man an mga makuapo niya, nan basi nganyan ‘makaabot man sin Manila’. San tihahali ngani siya, sa kanira tarangway, may kunaraw pa sin ‘Aw, nano masakay ka pa-Manila? Diri babaklayon mo man ha’k?’ Tirinawa ngani sira sini.

An bagaw ‘madali ha’k, nag-tolo ka-bulan. Ambot kun siniraman siya, o nataod-taod makumple an iparasahe. Pagbalik niya, wara tulos siya pakapanarabaho, kay nagparaduso nganyan an kaniya suruk-surok. Mala kay nagpabantil pa ngon’a siya. Maski mayon pa sin diyo na kulog, nagpirit na siya pagpasuhol pag-alsa. Nakatupar man na an kuruwaon na sadto, si Atgub, kaya bagaw, siya na ngon’a an ‘asistan’ ni Atgub. Nakatupar man na nagbatog pagluya an bandala. Kaya naibanan an alsahon. Nagparadaghan na liwat an dyip nan san traysikel, na naruyag man pagkargahan hasta sa bubong. Dahil ada sini na mga pagbabag’o, sugad sin lunu’od an lawas ni Inoy Temyo. Sa pamati niya, nagsasayuma na an lawas niya san dati na pangiwa-kiwa.

San arin yadto, may uto siya na pira na pidaso na anahaw. San hinapot san inlabayan kun kunay, bagaw niya, ‘Hm, parauso mi, kay, ho, magbabatog na an tag-uran. Kun diri masunipan an kuguhan dini sa may pasungan mi, pag-uuranon kun mag-aaro-aro.’ Unalto siya, tunighawos pagkabutangan san uto. ‘Kaipuhan man an mantinsyon, sugad man san lawas sin tawo…’

‘Aw, ma’o baga…’, bagaw san kaistorya. ‘Maski nano, pag-upras, narebenta.’

‘Iya, hala, kay ho…’, paaram ni Inoy Temyo. ‘Madiyo-diyo na ako, kay mamangno do’n, madulom na…’ Nagpadagos na siya, maluway na diyo an bitad, maski sa pag-imod, sugad man gihapon san dati an kaniya kusog.

An rerasán ni Oya Kayang

Inugtungan ni Oya Kayang pakadto sa tindahan ni Inoy Tura, pagbakal sin gilyit, kabungyod an naglalanat na ikatolo niya na bata na wara pa sangtaon may tunga an edad, nag-uuka. Mala kay huthuton an sip’on. Imbes na maruyag kay may nagbakal kaniya, nanunggod pa uga’ng si Inoy Tura. ‘Aw, nano, guguruton mo na’k ini na bata mo, basi umalto sin kaginawi?’

Wara man pagtungo si Oya Kayang, sunimbag sin “E, na kahapon pa ini sin kaginawi, kay hilawon an sip’on. Pan’o ba’ na di’ nasuhay sin kapatinik-tinik… Pwede tabi an uli, sayo man so’n, ho, na dulsi?’ Wara na pagsimbag an gurang, inabrihan an garapon, kunuwa sin sayo, nan siya na an nagduhal sa bata. Unalto man nag’ud pagginawi an bata, san mukugon na san dulsi. Naghuhuthot pa gihapon an sip’on. Mapungay an mata na sugad sin sa hubog.

Di’ pa human an pag-usyoso ni Inoy Tura. ‘Iya, aan’hon mo man ini na gilyit, kay malin wara man barabas si Guyo…?’ Nagsisimbag si Oya Kayang, patumparing na, dagnas an bata. ‘E, ibutang ko ugaring sa rerasan ko, kay tigpo an ngipon…’

Sa tinampo sa luwás san balay nira, nanghumpilad an karagumoy na tinukbas pa ha’k kahapon, danon si Oya Kayang nan si Inoy Guyo. Gamit ni Inoy Guyo an langgot na ikarawit paglukad sa pagtukbas, si Oya Kayang man an naghali san tunok. Kay may pas’an si Inoy Guyo na tadlok nan sin  lubi, si Oya Kayang hamok an nag-uto san pinardo na karagumoy pa-bungto, hali sa Patingtingan.

Kangina na aga, binulkas niya an higot san karagumoy, nan pinangpabalagbag sa tinampo, basi nganyan rumugi pagtara’i san traysikel, basi diri na paghihiyudan sin mayad. Madali man nganyan mabugto pagrerasi an lab’as na karagumoy, kaya mas mayad na luyos. Kun gumisikon man, pinatun’ugan pagkahapon.

Rineparo ngon’a ni Oya Kayang an pani’udtuhan nira. May tuda man na bahaw nan sin dukot. An isuruda, an tuda man na uga nan sabaw san inalsuman na dahon-kamote. Nag-amak pa siya basi mapaso an bahaw nan san sabaw, nan mailungtod gihapon sa baga an uga. Sira hamok nan san tolo niya na bata an uya niyan sa balay. Yadto sa pasakay si Inoy Guyo, nakihilamon. Pag-uli sadto do’on taod-taod, mangarika yadto, kaya kaipuhan matud’an man sin diyo na bahaw.

Pakapamisay san kinaunan, kinuwa ni Oya Kayang an kaniya rerasan. Daan na ini. Mala kay an inlalabayan san karagumoy, mga ukad na na magilang. Dati ada, an ngipon sini, lata na pinasal’ot sa kahoy na insusurutan san inrereras. Kay sal’ot sa sulod, diri naaasi-asi katalkas, maski sinasangagan san mga madamuon na puno san karagumoy. Sa kadaanan ada, nan kun iba na nahuhulos, tinakla yadto na mga ngipon, hasta nagkatirigpo. Awat na niya inpapahingayad ini kun Inoy Guyo, para kay wara man pagbabale. Niyan, kun mareras si Oya Kayang, nabakal siya sin duwa na gilyit, binubuka basi maging upat, nan pina-usop an tarom sa agihan san inrereras. Syempre, mahod natatalkas, naupod sa rineras. Kun iba na, kun nadadaog san makudat na dahon, natitigpo man. Kaya kun iba na, sa sayo na pardo na karagumoy, nakapira siya na beses pagliwan sin ngipon sini na rerasan. Mahod nasasamad siya pagliwan, kun nakaplos an pagal na niya na kamot.

San bag’o pa ini, san an ngipon sini an dati pa na ngipon, di’ nagliliwat an sukol san reras. Niyan kay intutukal-tukalan an ngipon,  an sukol niya, an lapad san kaniya tudlo. Ambot hamok kun narereparo niya, na niyan, malin mga mahugos an kaniya guramoy. Mala kun binubugnot niya an inrereras, nangugat-ugat man an kaniya braso. Dati, an rerasan niya, inpapadat’ol niya sa durho san kanira bangko na halaba. San madumo na an bangko, wara na kaliwani. Bagaw ni Inoy Guyo, wara siya oras. Kun namunay sa balay, bagaw man wara sin kahoy. Mayad ngani an kanira lamesa kay wara pa kauubos san agay-ay, pwera san sayo na siki. Kaya niyan an lamesa nira, nakapabunggo sa lunob, may tangil an sayo na siki. Kaya man niyan, kun nagrereras si Oya Kayang, naluwas siya. Didto sa kudal san kararani niya pinadat’ol an rerasan.

Wara pa katunga san rerason an nahuhuman niya, tuninik-tinik. Kadali siya pagpunpon san binulad na karagumoy na pinanghusod hamok niya sa sulod san balay nira. Ma’o man pag-abot si Inoy Guyo. Diretso sa dapog, namungkal san tuda na pagkaon. ‘Tara?’, hapot ni Oya Kayang, ‘Pira man an kabaklanan san lubi mo?’ An lubi ini na pas’an kahapon, na inkukulibat.

‘Hmph’, bagaw san lalaki, ‘nakasingkwenta man kunta, para kay kinuwa man gihapon an tatagan ko kaniya na traynta…’

Bunurarat an babaye. ‘Kay akay may tatagan ka na traynta?’

‘Hmph, an nakuwa mi pa nira Pater na Emperador san Domingo…’

‘Ma’d pa daw kamo kay may pang-Emperador…Akò na yo’n na uli, kay ambot wara na so’n matuda…!’ In-aabot niya an bulsa san lalaki, na nag-una na pagdukot.

‘Uh, ba’adaw ka ‘gud…’

‘Mabalik ka pa sa pasakay…?’

‘Di’ na. Human na… ‘Kay?’

‘Danoni daw pagreras?’

‘Aw, wara problema…’ Kinuwa niya an rerason, nan kunadto sa luwas. Myentras nagrereras, nag-uutod man si Oya Kayang san rineras. Bagaw ni Inoy Guyo, ‘Linabayan ko do’n si Sitang, nagsususog sin rerasan… Kay kunay baya ini…?’

‘Hmh, manusog na naman siya… An hinudam niya na rerasan ko, wara niya uli’an…!’

‘Iya ini? Bagaw mo, imo ini…?’

‘Aw, wara niya uli’an an sa ako, di’ tinukalan ko san kaniya?’

‘…’Bagay… Iya, pan’o ngay’an an tatagan ta sa keybol? Makukuwa ta ada dini?’

‘Ma’o ngani an inkikwenta ko, kay basi di’ sin kabalik-balik an parasukot…’

‘Mayad-ayad…’, bagaw niya na nagbubugnot san inrereras. ‘May sobra man ada?’

‘Kun may sumobra sa lod…’

‘Ay, ba’adaw yo’n na lod, perde man son an di-nagpapalod…’

‘Aw, basi di’ ka maperde, mag-adal ka man pagteks…’

‘Hmm, kaya man ini na ato kaldero, pirmi wara sulod…, daog pa san irong sini na kabataan, kay di’ nahali’an sin sip’on na sulod…’

Nakasabot ada, nagbaratog man paghiribi an tolo na kabataan. Bagaw ni Oya Kayang, ‘Puyo kamo, ha? Kay badi panggapuson ko kamo sini na rineras… Hala!’  Bagaw man ni Inoy Guyo, ‘Di’ ngani kamo mag-aralto, kamo an pangrerason ko…?’

43. Nagraragásnas na tubì

San budit-budit pa ako, naimod ko sa kaniya kaban, kaurupod san mga dugnit, diyo na kandila na taro, nan mga nobena, may hinanip-hanip na bagaw kwarta na real an ako giláy. Ini na kwarta, an halaga nasa plata na ginamit. Maski wara pa ada napolo na pidaso, badi sa pamati san gilay ko sadto, dako na na kayamanan an hinanip niya sa kaban. Ambot kun napakarin na yadto. Kun naipatukal man, badi diyo man hamok kay wara man sin nareparuhan na nabakal o naipahimo. Nano daw kun yadto na hinanip niya, puno sa kaban, o maski sa napolo na kaban?

Dini sa Bulusan, kun imudón an tubì sa salog, sugad man hamok sin nagbubulos na plata, na biyo na nagpupurak sa kada hugpa o badol sa inlalabayan, basi sa luyo o sa durho, igtapo an daghan pa na plata. Kun saludon nan sukulón, daghanon ini na plata, diri hamok mahihimo na sabong sa lawas o sa balay, maski may halaga ini na iba. Sadto nan niyan, an tubi sa Bulusan, malin inkakanali’an nan in-aawa sin mga tawo na hali sa iba na lugar na nakaabot dini. Dini hamok nganyan may mga kali sa palibot san sentro na malinaw nan nagbubulos. Nalilimpyahan sini an bungto. Nabubuhay man an mga pasakay. Imuda ini na retrato san bulos san Dolipay, kay sugad man hamok sin mababati mo an ragasnas, hagrapas, waguswos, nan haguros san rapido na tubi. Naimód mo pa hamok, sugad sin katunga san aloso’os na namati’an mo, nahali na.

An kanta na Ripplin’ Waters (Ibbotson, 1975) san Nitty Gritty Dirt Band, malin pagsaludo sa kapalibutan na nasa butnga an salog. Ini-iistorya sini na kanta an pag-istar sa harani o piliw sin salog. An nag-iistar dini, napupukaw nganyan san hagrapas san bulos. An mga durho nganyan san mga kahoy intutukdo an langit. An linya na Cut the telephone line and the story’s the same, kun sa Bulusanón na pinilosopo, badi bagaw Gunurang man sira giloy nan gilay sadto, wara man so’n na mga selpon.

San arin yadto na taon, do’on sa parte san Dolipay na may spillway, binisay nan sinagop an salog basi maging piknikan pa sin mga Bulusanon nan mga bisita nira. Mayad man nag’ud na karigusan kay mahiwas nan diri bakilid, lugsadon o sagkahon. Nasa unhan hamok ini san dati mi na karigusan, kun diin kami pakaaram san langoy mi na inayam, na kusa hamok na diri mabutod. Sa hilera sin mga sadiri pakadto sa iraróm san Bukó, sa Moróng-borongan, may mga kabal’yan do’on na dati may namag-iristar na niyan warara na. Sugad sin di’anis kunta mag’istar do’on kay silensyo nan yano hamok an intero, kun di’ na kaipuhan mag-iriskwela san kabataan, kun makukuntento na na wara sin mga radyo, telebisyon, hasta san haralyaw. Para kay an ungód na buhay kataliwas man san buhay sa liriko sin mga kanta.

Sa ungód na buhay, di’ man hamok nagpaparapihar san pandok san kada sayo an namag-istar. Kaipuhan nira mag-ubra sa banika, magpaturo sin dangga. Maski an naghahagrapas na salog, diri makapamunay, kay may namaghumot man kaniya. Niyan, sugad sin an salog na mismo an naglalangóy sin inayam, nameligro na maupsan, diri sa pagkabutod, kundi sa pagkawara mismo san inhahali’an san kaniya buhay: an tahok.

42. Naimód mo na an uran?

Kun maimód mo an gurutak na pasakay, ayaw ngon’a kakidit, kay ma’o na an lapok kun namara, nagutak.  Kundi kun sa kalabay-labay mo an gutak san pasakay an matatan’aw mo, sobra sangbulan pakatapos san ultimo na anihan, pwede ka na mahaghag. Kay di’ na maawat, magbabatog na kunta an patubi, basi rumugi na gihapon an pasakay, basi madali an pagpreparar san pagtanom gihapon.

San arin yadto, madali na anihon an paray, bunagyo. Mala kay nagkabarari an paray, an iba ngani, lunutaw sa tubi.  Inarani na hamok an paray maski di’ pa nag’ud tu’ig. Luway-luway man an proseso, kay nakalawig sa tubi.  An iba na layhon na alang-alang pa nag’ud, pinabayaan na hamok, hasta magmara na an layhon, hasta maggurutak na ngani (retrato).

Ma’o ini an iristorya sa ingkudan sa tinampo na linabayan ni Abok. Sira Inoy Ompo, Inoy Pampano, Inoy Kadis nan Inoy Uwan, puro mamundo san naraot na ani dahil sa panahon.

‘Lut’ason’, bagaw sin sayo. ‘Maski saringsing, uta an bunga. Wara ngani tukaon an madlos.’

‘Tsk, kulang ngani an ibarayad sa tyempo. Kun may maani sa masunod, badi pura’k sa tyempo…’

‘Aw, ma’o, kay kun may makuwa na naman niyan…’

An pagka-ingkod nira, may nakalungtod an siki sa ingkudan, may nakahuroy, may bangday an tuhod. Si Abok, runani hamok, wara pag-ingkod. Huba siya bado. An bado niya, saklay sa sayo na sugbong. Siribot an kamot sin kapanghingi’ki. May tunin’o kaniya.

‘Aw, nano, Abok, an iyo suda, kay malin grabe an tinga? Nakadale sin adobo?’

‘Hmm, mag’ano? Inalsuman na dahon-kamote… Pareho san kahapon, nan san sayo kahapon…’

‘Aw, mayad baga an dahon-kamote, kay kun may suwa, di’anis sa tul’ang? Kami oro-adlaw, ma’o man an suda…’

Tunupra si Abok, binanga gihapon an biyawas na tutpik, nan punaaram sa grupo. ‘Makanhi ako dini…’

San wara na si Abok, siya naman an in-ererguhan.

‘Mayad na’k ini na lalaki, kay wara nag’ud sin kapawutan…’

‘Pirmi presko an lawas, kay di’ man indadanggahan…’

‘Wara ini bayadan sa tyempo, diri sugad sa ato…’

‘Ma’o. Wara labi na problema, nauli hamok pagkaon…’

‘San arin man daw yadto, grabe man an problema sini. Nagparaamot na kunta sin ibaralay do’on sa barisbisan nira, mala kay daghan na an retaso na patong, harigi nan sin anahaw. Mapakasal na nganyan nan si Celia…’

‘Saka…?’

‘Iya kay tinabag man ni Bag’id. Pahubog baga. Mayad pa kunta an delihensya sini na ‘laki sa pagkoridor.  Iya kay pirmi hubog. Mabukbukan daw,… malin dyes mil… Ba’ah…!’

‘Aw, ma’o man nag’ud yo’n an buhay ta. Kun iba na nganyan, sugad sini na talagsa an uran. Kun iba na, di’ ha’k tinik-tinik, busabos pa!’

‘Ako daw, kaluoy sin Diyos, di’ pa man inlabayan so’n na ngana’on na kaogmahan, nan nganaon man na remalaso. Kamo?’

‘Masakit yo’n. Ma’d na’k an bagaw katu’igan hamok…’

_________________________

Ini na istorya, may inspirasyon man hali sa kanta ni John Fogerty nan san Creedence Clearwater Revival, an Have you ever seen the rain? (1970). Sa liriko sini mayon sin pagwutwut manungod sa kalma bag’o an bagyo. Sa Bulusanon, may mayad pa sini, an bagaw Agua de Mayo, an bagaw sa kanta, …(rain) coming down on a sunny day. Kun mag-abot na an agua de Mayo, di’ mag-aawat, magtatag-uran na. Andam na sini an Bulusanon.

Madre de kakáw sa Bulusán

Kun abuton ka sin sugad sini na tagpaso sa Bulusan, badi matuparan mo man an pagburak san madre de kakaw. Kun diri mo ini aram, di’ mo huhunaon na mayon sini. Kun aram mo, maglilingut-lingot ka, maghahanap an mata mo nan san imo pagmangno, sa mga sanga na tawin, sini na burak na bihira maimod.

San daghan pa an may kudal na madre de kakáw, indadarayo san mga eskwela, inkukurutos sini an dahon, iralampaso sa eskwelahan. An tadlok sini kay taradong, mahunit nan madali mabuhay kun binubugsok hamok, barakalon man na ikurudal. An di’anis pa, pagtugas san puno, makasari man an tagkudal na makaimod san burak sini (retrato) na sugad man hamok an kolor san popular na cherry blossoms sa Japan, o badi mas di’anis pa, kun iisipon na bihira nan tagdiyo hamok ini magluwas. An puno sin madre de kakaw na naburak, sugad man hamok ada sin daraga na mararaw’ayon, na nadakop an hiyum. San maimod mo, habo mo tulos bayaan, na sugad sin mawawara. Gusto mo sakaton nan pudu’on, basi magap’tan, para kay daog an kanali’an mo san hadok na ini lumu’od.

An madre de kakaw nadudumduman man kun may nauunabi o nababasa manungod kun Vic Diaz, na kamanghod ni Romy nan ni Paquito. San panahon na istambay ako myentras na naghahanap sin trabaho, naabrihan ko sa telebisyon, an pelikula ni Inoy Vic na ‘Ang Tuko Sa Madre de Kakaw’. Maski inparahulit-hulit ko yadto pag-imuda, kay inparahulit-hulit man pagpaimuda, para ada sa mga sugad sa ako na istambay, wara ko man ‘gud katungkusi an istorya. Nasabutan ko hamok na an prominente na mata ni Inoy Vic ma’o ada an naging basehan basi maging bida siya sadto na pelikula.

Sa kalilihos-lihos nan kasasagrap sa kudal, nareparo ko sadto an mga buhô sa nagkapira na nadumo na na lawas san madre de kakaw. Yadto ngay’an na mga luho, agihan sini na buyog. Di’ man hamok pirmi lapok na hinimo na balay an pirmi istaran, nag-iistar man ngay’an sira sa mga kahoy mismo, sa mga dumo na lawas. Naisipan ko na kumuwa sin basiyo sin kok, ita’on an hiwa sa luho san dumo na madre de kakaw, nan tuktukon an lawas. Kun may buyog sa sulod, maluwas ini, diretso sa basiyo san kok na naghuhulat. Kun nakasulod na ini sa bote, di’ na nakaluwas, hanggan mamatay. Di’ pa nakuntento, iniihi’an ko pa an bote basi malumos an buyog. Syempre, di’ man ako nagmamangno sadto na diri ini di’anis. Diri kasal’an san madre de kakaw, dara ini san pagkasaday pa.

Malin duniyo na an kudal na madre de kakaw dini sa Bulusan. May mga kudal na hinali kay an sayo na natad na dati inpoprotehir sini, niyan naging upat na o mas daghan pa. May naluyahan na san kudal na madre de kakaw, kay pwede nganyan  sakaton o suruton sa pag-itan san mga puno nan bala. Kun semento man ‘to’o, diri maasi-asi pagsakata o pagliwata basi mabag’o an mga mohon. Kaya kun may talagsa pa na tuda maski dini sa bungto, sugad san mga ilahas nan lalag na hayop, nag-uuswag man pakadto sa tahok. Didto, maabot ada an panahon, kaurupod san mga manalo nan looy-looy, pagsususugon na hamok sira san gusto makaimod.

Daghan kun diyô

Dini sa printera san simbahan san Barcelona, nalalabayan ini na ruba na poste na bantayan ada sadto na panahon, pang-andam sa mga maisog na tawo hali sa dagat. Sugad sin di’anison na panumduman nan pasyaran, kun wara hamok kudali. Kun diniyô an sabóng, badi mas daghan an maruruyagan. Nahadok ada sira na suludon sin mga nagbubugsok sin libre, sugad san dini sa Bulusan.