An sayô pa na pili’ón

Mag’a-alas’dyes an aga, nabati an tag’ok ni Oya Balbina. ‘Bikaaaay! Pagpilì na san bugas! Alto na ngon’a so’n na uruyag. Hala na!’

Ginaganahan kunta si Bikay san baragol. Kauruyag liwat sira Aida nan si Billy, mga kabataan man sa kararani. Aram na wara mahihimo an diri pagbale, kaya maski makulugon an bo’ot, kulang na hamok na gunitan an sadiri, bunutas ngon’a an bata sa uruyag, nan unuli. Kinuwa an lata na bugasan hali sa irarom san lamesa, sunarok sin tolo na otsaba na pinalis sa nigo, nan kunadto sa palhugan kay didto pagpili san bugas, sa naiimod san mga kauruyag.

An mga kauruyag, kay naibanan sin sayô na kauyag, malin nakamati na man sin pagal; nag-aralto na sa baragol. Mga madanggahon nan gukgukon, nagrarani kun Bikay nan nagbatog man pagsukay-sukay sa nigo; nakipili na san bugas.

‘Hoy, aláì’, bagaw san sayo, ‘Mabatog na kuno an flores…maintra kita?’ ‘O, kaintra baga kita san sayo na taon?’, simbag sin sayo man. ‘Payt!’, bagaw sin sayo pa. ‘Ipahanap ko do’n kun Mamay an bado ko…’

Habang nag-eerergo, sugad sin di’ na man pinamagsayudan an inhihimo.  Nagkaharali an mga saday na bato, mga pasi nan itom na bugas na ini-itsa sa ingod, na pinamagkadali man san manok pagtukaa.

Kun tagsudang na nakahuman pa’k an tag-anihan, mahod nagtataraytay sa dalan an mga binulad na paray. Kadaghanan, paray sin may pasakay. May paray man san may sinukot na sakada san nag-uuma, an bagaw ‘sa tyempo’ na bo’ot ada sabihon, utang na an bayad, paray sa tyempo san maabot na anihan. Mayon man sin binulad na kabahinan sa paki-ani.

An buladan sadto, mga banig na dati higdaan sin tawo, o banig na himo sa bariw, na duru-daragko an reras. Kun nauran, linulukot hamok sa magluyu’an na durho, nan inaalsa papiliw, badi sa palhugan o sa sirong san balay. Niyan, an mga ruyag na buladan, trapal na pwede maging mas dako o halaba na wara sugpon, nan diri madali magisi, kaya diri magtatangbol o magpapahót sin kadiyu-diyo. Mas mahal hamok kun babakalon, nan diri na magagamit an oyon hamok sa banika na tanom na bariw o karagumoy. Sa pagkugay san paray na inbubulad, mayon sadto sin hinihimo na kahoy na kagkag, na pwede man gamiton na ulang basi diri pag-agihan sin tawo o pagtaraan sin sasakyan an binulad. Pagpamolino, gamit an kariton na inuusong pakadto sa molinohan. Pagbalik pakapamolino, usong gihapon an kariton. An dati na sayo na sako, niyan nagkatolo: sobra katunga sin sako na bugas, diyo na otah sa sayo na sako na surudlan, nan sin diyo man na binlod na linain man sin surudlan. Syempre, imbes na molino, pwede man bayuhon an paray na binulad, na mauli man gihapon sa pagkatolo: otah, binlod, bugas; may diyo hamok na pagkakaiba basi magkaburulag ini na tolo. An otah, iturubong sa orig o iturukdag sa itik. An binlod, badi bambanon, o mas badi iturukdag sa manok. An bugas, para-uso, para kay kaipuhan ngon’a pilian sin bato.

May mga proseso na lalabayan bag’o maging luto an paray. Kada proseso, may kakayahan o kinaan’dan, na badi nangaipo man sin kagamitan. Intero ini, an proseso, kakayahan nan kagamitan, may mga ngaran. Sa palibot sini na proseso, kakayahan, kinaan’dan, kagamitan nan termino, an nabibilog na kaugalian, an bilog na pagkatawo san tawo sa komunidad. Sariha pag-utuda an bilog na proseso. Halimbawa, ayaw na pakiani; kun magutom, bumakal ka na hamok sa kararani sin daan luto. Nahali mo an pagpalpag, paghimalid, pagbulad, pagpamolino, pagtahop, pagpili, (badi panukdag o panubong), pagsugna, pag-unog, paghaon, pagluwag. Hinali mo man an palpagan, banig, kagkag, sarok, kariton, sako, otah, binlod, iturukdag o iturubong nan sanaw. Iniban mo man an nasasarihan sa pagdaranon pagpalpag nan paghimalid, an mga tarapo-tapo o interaction sa palibot san mga panarabaho na tagsaragday o tagdiriyo. Badi naka-ekonomiya ka sa oras, pero diri sa iba na bagay. Pwera san binayad mo sa kararani, may kinaadman nan eksperyensiya na nawara sa imo, na diri mabibilang sa kantidad.

Niyan, si Bikay, kun nababati an ina na nagsusugo sin pagpili, aram na niya na padagos na ini sa pagsugna. Kay sadiri na bugas, sayo o duwa man hamok na beses an paghugas niya san bugas. Aram na man niya an sukol san sabaw, duwa na gurot san guramoy. Niyan, nakulog an bo’ot niya kun natatayhaw sa baragol. Mga pira kataon, madudumduman ini ni Bikay, kun nasugo siya sa bata niya na si Tracy, na magsugna na, gamit an rice cooker na de-koryente. Di’ na mag-aamak, di’ na magbuburuka sin bagol, o magkukugay kun magkaladkad na an sinugna. Kay kun masakit sadto altuhon an baragol, mas mapagal niyan butasan ini na Facebook.

Sagilayon

Kun aga, atab pa an pabulod ni Inoy Kutoy. Kun imudon sa bitad niya, aram niya an kaniya kakadtu’on. Di’ na kaipuhan an mapa o nano man na giya. Dini siya naluwas sa lakdanan sa likuran san kanira balay. Aram niya na kun sa printera siya umagi, badi may ma’ughoy siya o umughoy kaniya; mauulang hamok an lakaw niya. Hali kanira, namiliw siya sa kudal san kararani. Pag-abot sa pasakay, nanulay pa siya, nanghinimbang sa layhon. Halip’ot man ha’k ‘to’o an lalatayan na layhon. Sa piliw so’n, sa harani san bas’og, oyon an salog. Nangalag-kalag siya diyo, naghanap sin bato na diri naglilitong-litong, nan kunadali na pamalangtoy.

Di’ gihapon nag-awat, naglalakaw na naman siya. Niyan, maluway an kaniya bitad, mas daghan an lingut-lingot, narereparo an kawara direksyon san lakaw niya. Mamangno, may natan’aw siya. Kinadto an lubi, linungtod an sayo niya na siki, nan inusyoso kun magub’at. Mamangno, inalsa niya nan kiniligo, in-usyuso kun nagsisino. Nakapira pa siya na puru-purbar bag’o siya nakatarup’ak sin nagsisino na radag na lubi. Si’apo kun lando, makasuli na sini. Bitbit na niya ini pauli.

Para kay, maski an lakaw  niya pauli, di’ pa man siya ti’uuli. Sa dalan gihapon na kaniya inagihan kangina, batog dini sa salog, hanggan do’on sa piliw san pasakay, sa may patubi, magtatanda siya sin mga bag’o na ugbos sin pako (retrato, itaas) nan sin hagnaya (retrato, ibaba).  Kun masuru-swerte, di’ niya masasampong an dalan, may sayo na siya na kumkom na ugbos, na aatulan san napurot niya na lubi.  Kun iba na, may nalalabayan man siya na ugbos sin lubi-lubi. Kun iba na, kun hali pa’k magbagyo, mayon man sin natumba na saging na may sayo ka-bulig na lukyat, na pwede man ira’idon nan hulog-hulugon.

Kun masuru-swerte pa, pagluwas niya san pasakay, harani na sa kanira balay, may igkakatapo pa siya na kakila, na badi may notisya: si Inoy Garet, nag-abot kangina hali sa Manila, si Pilar, unuli kaupod an nangasawa, si Budoy na bata ni Ragngak, kinagat sin bugahat, dinara sa Gubat. Dara-dara niya ini na mga dispatso nan notisya, ibayabay sa kada maglabay, maski diri kakila, na an ultimo man na hapot, ‘Aw, di’in ka panguwa so’n na sulihon?’.

Syempre, an simbag man hamok niya, ‘Do’on’, intutukdo man san mudoy niya an bulod. ‘May inkadto ako, nan nanguwa man sini…’

‘Aw, ma’o, ha?’

‘Ma’o. Sagilayon baga…’

Rukút-dukót

Oro-adlaw, hapon-hapon, basta masudang o diri nagtitinik-tinik, kinaan’dan ni Oya Ningning an pagsuru-silhig sa kanira hawan. Luway-luway hamok an waya-waya san kaniya gapot-gapot na silhig na an mga gihay, inamot-amot san kayayagos ni Inoy Dongdong sa pagsuru-sagka niya doon sa Bamban.

Maski sigi-sige an kaniya panilhig, amot man sa tagdiyo-diyo na radag na ati na nadadara san kaniya silhig. Kun natitipon, bulod-bulod man an kaniya tinatap’ong. Kun medyo hulos-hulós, di’ man tulos-tulos dinuduk’tan, kaya si Oya Ningning, kadiyo-diyo intataga-huyop an gatong. Kun halhal na, ma’o na siya maalto. Nasugad pa sin ‘Buwas-buwas sini, marabá-rabá na’k ini…’

Tika-tika man si Er-er san bumurút-burut hali sa uma, purupas-an an sayo na si’akon na mili-pilihay, na may nagkikilay-kilay na pungot sin looy-looy sa sayo na durho nan sin pinutos-putos na sulihon na lubi-lubi nan sin manay-banay sa sayo man. Bungyod kaniya si Bikbik na may bitbit na sayo na bay’ong na bulála, ikang-ikang an lakaw. ‘Hmm, nalik’ad san kasurot-surot…?’ San inimod ni Oya Ningning, hubág na man nag’ud an buku-buko san duru-daragita. ‘Makulog?’, hapot niya na inhihilot-hilot an siki na hubág. ‘Hmm, madi’ mo, na nagngunguyá-nguyá…’ ‘Nakadara kamo sin tuba-tuba?’ hapot ni Inoy Dongdong. ‘Ay, ba’daw!’, bagaw ni Bikbik. ‘Hmm’, bagaw ni Oya Ningning. ‘Badi sa kalingot-lingot, nalimot…Badi an bado mo naman, pur’ak amorsekos nan sin rukút-dukót…’

‘Iya, dali-dali na kamo, kay masugna na kita, kay ho, taod-taód, gabsok. Ayaw na sin kapadoon-doon, ha? ‘Pwede tabi makiimod ngon’a sin tibi sa kararani, Mamay?’, hapot ni Er-er. ‘Paano-ano man sini…Mayad pa, panglabár na, hirogi yon na imo siki hasta rapá-dapá, hasta san lukun-lukunan…Ho, an lâlâ mo, abot na sa kû’kô, tan’aw hali sa pispis…’ ‘Aw, luway-luwaya hamok’, wutwut ni Inoy Dongdong sa asawa. Si Er-er, nagkukuru-kumpag na tunumparing. San maimod ini ni Inoy Dongdong, tunagu’to siya nan puniriting-piting.

Suru-Sabado, imbes na pa-sa’od, pa-salog ugaring an rekorida ni Oya Ningning, manglalaba. Uto-uto niya an planggana, luway-luway paglugsad sa riprap sa tangpi san salog. Kun atab pa, di’ pa matawo-tawo sa salog. Bag’o niya habunon, sayo-sayo niya na bubuk’adon an mga bado. Pag-uli niya, manghahalayhay, nan malalam san pani’udto. Tama-tama, malabay man an paraisda, suru-saklay an ringka sin isda. ‘Nano an dara mo?’, hapot niya. ‘Iba-iba, puro man lab’as’, bagaw san paratinda. ‘May sapsap, sibubog, i’it, mararara, turingan, salay-salay, maya-maya, susô, buraw, oso-os, ti’aw, manglain-lain, kulang na’k walo-walo’. ‘Iya, tawadi na sin diyo basi magkaduwa-duwa man na atado an mabakal ko…’ ‘Iya, hala’, patugot san paratinda, na habo-habo pa sa primero.

Masayonon an pangaro-aro para kun Oya Ningning. Sa hawan nira, may diyo na madadagot; kangkong, kamote, suwa, kamatis, sili nan lubi. Di’ naawat, nasinagirot hamok an karaon, tikusugi an supsop san linumpan na susô. Kun pinapang’os ni Inoy Dongdong an sili, nahuthot pa biyo an kaniya sip’on. Pakakaon, maduyan-duyan siya, habak-habak an komiks na inbabasa. Taod-taod gihapon, magtatagob san bahaw, mamirindal. Duru-Domingo, nakapakadto pa siya sa bulangan, buru-bungyod sa may manok, yuru-yanghad sa namag-itsar. Haros hapon-hapon, kahampang man san turuwal-tuwal. Kaya kun may naunabi sin paghanap sin iba na swerte, nakisuhay sini si Inoy Dongdong. ‘Madayo kun diin, nan malangkag san inbabalewara ta dini. Tay’ad uya, mairog-irog…’

40. Mga Panahon sa Sudang

An bakasyon mi sa Bulusán, san kami mga mur’iton pa, panahon na inpapaabot diri basi mamunay, kundi basi mahimo an nagalatán. Naghihiraun-daon pa hamok ini, mayon na sin mga imahen sa amo isip kun nano an hihimuon mi; kun sira sin’o an ‘kadanon’ mi sini na mga hihimuon. Kay an pasakay mahawan nan hubas, sayo sa mga una mi na nahihimo an buradol, gamit an mga papel mi sa klase na ginamit sa mga eksamin, hasta san mga notbuk na di’ na man magagamit, pwera san pag-uraw kun mag-aaro-aro. Magkaka-iribanan an gihay san silhig sa balay kay mahihimo na pamalâ san buradol. Kun may anonang sa harani, sasakaton o babarabadon, basi makakuwa sin bunga na ipakurupot sa takpol san buradol.

Sa pag-itan san bururadol, mayon sin pasaralog; pakaradto sa Dolipay, urupod pagkarigos. An kararigos mi sadto, karigos na wara habon. Nagkaka-aragdahan hamok pa-salog, wara hamok sin dara na liwanan. An kadaghanan, nabuso na plus huba. An mararaw-ayon na, hinuhuba hamok an bado, nan nabuso na. Manglain-lain an uruyag nan urunot sa kararigos. May siribya’an, may rulumusán, may darakop-dakopáy. Pag-uruli, sul’ot gihapon an hinuba. Maabot man sa balay, mamara na an saruwal san nagpahulos. Anas gihapon maangtud.

Habang nagpapatunaw san pinani’udtuhan, may maagda pakadto sa bulod. May makuwa na sin sundang. Habang naglalakaw an una na diyo, madadagdagan pa sin magbuburungyod. Pagbalik mi, mayon na sin pas’an na tadlok. An duru-dako, magiging poste. An suru-saragday, mga banting nan pasarig. May manguwa sin retaso sa mga sirong sa kun diin. May madara sin mga ginabot na pako, na pagtataradungon basi magamit gihapon. May malikaw sin kautod na lansang. Mahapon man, bilog na an amo gol. Pagbuburuligan mi ini kun diin may mahiwas-hiwas na parte san tinampo na pantay nan matayunas, kay san di’ pa nahihingayad an tinampo, mas daghan an bakúd nan ging’ot, kaysa ispalto. Maski nanirum-sirom na, sige pa an paurunit san basketbol. Atabon pa pagkaaga, mayon na sin namagduwa-singko. An bag’o na gol an giya sin bag’o na kagalatan pagluwas, nan kapawutan paghuman san lampasuhon o hugasan na pinggan sa balay.

Syempre, di’ man hamok kami an may sugad sini na kaisipan. Sa iba na baryo, may kapareho mi man. Kaya kun iba na, mayon man sin mga dayo; makiduwaan o tolo’an. Hanggan maisipan mi an pagbutang sin mga numero sa amo kamiseta, maski madigtaon na, o may mga gisi na. May mahimo sin disenyo sa karton, na mahuhurmaan sin kun nano an isurat sa kamiseta. Sa uruyág, labi kun may dayo, mga gerero kami na kaipuhan protehiran an amo uyagan. Sa kada kiwa mi, burulig, daranon, sayo. An arambag mi, diri hamok sa pagal nan mga kadailan san gol. May arambag man sa ibarakal sin bola na nag-uuntol, na madali’ay man maluho, di’ ha’k dahil barato, kundi nakatama sa mga kanto san gol mismo, o sa tarais san balâ sa kudál. Arambag man sin ibarakal dyubus o pinta. Burulig kun diin ibutang an gol.

Sa pirá kataon, inpaabot mi an bakasyon na tagsudáng nan tagpaso man, basi mahimo gihapon ini na ritwal san amo pagiging bata. Kada pagpaabot, may panuga na uuliton an dati na kaogmahan, kun di’ man mas paurugon. Kundi, kada bakasyon, naiibanan an amo grupo. May nakadto kun diin an pamilya. May nadadagka kun diin man mapalabay san bakasyon. Tidaghani an naiban san grumaradwar na sa iskwelahan, nan magkanya-kanya na sin bag’o na direksyon. Nagparadiyo an mga parauyag nan san dati na kauyag, hanggan sa an gol san sayo na taon, na niyan dumô na, wara na ka-otro kasulay. Sugad san sayo na tagpaso, na nagkadaragka kami na pagburuligan an duwa na gol pakadto sa mamará na layhon. San magkasurumo, diyo na an nagbaralik; diyo na hamok kami na naghali san mga gol, naghakwat hali sa layhon na niyan inbabatugan na san patubi, kay mag-aarado na sa bag’o na termino sin pagtanom.

Niyan, kun may nalalabayan ako na mga bata na nanggigilang sin dangga an lawas, na sugad sin di’ napagal ni naaloso’osan, naiimod ko an sadiri ko, sadto san kami sugad man kanira niyan. Yinayango ko an gol na maski pinaano hamok an pagkahimo, an linikid na kabilya na malin manglain-lain an kadakô, an durumô na na kahoy. Mga kabataan kami san tagpaso. San namag-uruyág kami sini, maski di’ ha’k narereparo, haros pugulon mi an oras na diri tulos magdulom, basi sige mi hamok an uyag. Kaya man ngay’an. Kay sayo na hinanapos san bakasyon na binatugan mi an pagbaraya, wara na kami pakabalik. Nan an panahon nagpadagos na man paglakáw kun diin.

(An retrato tabi sa pinakaitaas, kuwa ni Binoe2012. Salamat po.)
____________
Kun may kanta na kakuwaan sin inspirasyon sini, badi an Seasons in the Sun.

Nagsurat sa orihinal na Belgian, 1961: Jacques Brel
Nagpalis sa Ingles, 1974: Terry Jacks

May mga pagliwát na nganyan san liriko hali sa orihinal. An popular niyan na bersyon, sugád san bersyon san Westlife (1999), malin angay man dini sa panumduman san amo tagsudáng.

39. An Más Lasáw Pa Sa Lungsî

Niyan gihapon na tagsudáng, magbabatog na man pagluwás an manglain-lain na kolor sa palibot ta. Batog sa mga masitas sa hawan, hasta sa mga lagalág na tinanom nan ging’ot sa baniká. Magkakaluwas ini na mga kolór—burak, dahon,  bunga—na sugad sin namagpurák; mga natural na sabóng. Sa Bulusanón na surumaton, daghan man an manungod sa kolor, maski daghan man an hudám sa Ispanggol, sugad san berde, lila, asul, aranghita nan rosa. Syempre, uyon man an bagá, putî, itom, nan duláw. Sa luwas sini, may abuhon, kolor-takla, masiga, bulaw, bulaghaw, bulawan, kun nano pa. An termino sa tono, mayon sin hatok, mayon man sin lasaw.

Badi an hatok pa sa hatok, itóm.

An lasaw san lasaw, badi lungsi. May mas lasaw pa ada sa lungsi?

Mayon sin karakter sa Piyu-piyo na ungod na tawo na nababagat ko sadto. Taga-doon siya sa sitio san Kapangihan na bagaw Tungod. Di’ man siya mahugos, para kay mas prominente an butnga san kaniya lawas. Di’ man siya panawon, pero pus’aw an kaniya kolor. Dahil ada pirmi siya sa irarom san kaabak’han, kalubihan, nan kapilihan? May mga sugad sini an kolokasyon na di’ man pus’aw an panit. An termino dini sa sugad kaniya, ba’ug. Kulang nganyan sa (sustansya san) sudang. Sugad man ada sin sayo na tinanom kun tinóng, diri nakaluwas an tunay na kolor.

Kun iba na, may pagtuya-tuya na kaupod an paggahoy sin ba’ug, maski di’ man ini makatitinawa. Kay an naturalesa kun nauulang, diri di’anis. Isipa an adlaw na malumlon, an salog na wara tubi, an bulod na panít, dagat na wara isda, gab’i na wara bito’on, irong na di’ nakabahò, dila na wara pagrami, tawo na wara guyok, bata na di’ nag-uuyag, o burak na wara kolor? Sugad man hamok sin ogma, puringot, hadok, o karuyagon na diri nailuwas.

Balikan ta an mas lasaw pa sa lungsi.

Titulo : A Whiter Shade Of Pale
Nagsurat: Brooker, Reid nan Fisher
Linuwas: 1967

Nabati ko ini na kanta san Procol Harum, sayo na banda na taga-Britanya, san mauso an mga kanta na hali sa Saudi, dara san mga una na Pilipino na napakadto. Nasa compilation ini sa sayo na cassette na tinitulohan na Slow Rock, dahil ada anas maluway an bitad, o mga ballad. Ini na kanta, an gahoy nganyan sini, psychedelic rock, na ambot kun nano an bo’ot sabihon. Para kay madali’on ‘gud ini pamati’an, apisar mahuyun-huyon sa talinga, may melodiya pa na matam’is. Sayo nganyan ini sa pinakapopular na kanta san nakaagi na pito na dekada. Paisipon ka hamok san liriko, kun nano nag’ud an insasabi.

Dini sa inlalabay-labayan, may kudal sin kulis (retrato). Kun iba na, naiisip ko na badi ini na kanta, manungod sa kulis, na sa kaniya kolor na yellow green na may lasaw, lasawon, nan hatok-hatok, di’anison man sa mata. Syempre, sa Bulusanon, wara man sin kolor na dulaw berde. Mayon ada sini na lasaw na berde, na sa ungod, di’ man pirmi bo’ot sabihon dulaw. Pero imuda an kulis. Sa kolor na mas lasaw sa lungsi na berde, di’anison man paglabay-labayan.

Syempre, may iba pa ini na data, di’ ha’k ikurudal. Ipurutos baga o isaranig ini sa inun’on na bolinaw o sibubog na hali sa Bulan, na lulungtudan hamok sin ginipad na ibà, sibuyas nan kamatis, tubi’an diyo, asinan, nan pagkaladkad, pag-ihahaon, butangan sin duga sin suwa?

Wara man ada sin kulis sa Britanya. Maski may naunabi sa kanta, duda ako na mayon do’on sini na bagaw sirena. May insasabi na babaye, na an pandok ‘naging lasaw pa an pagkalungsi’. Naimod ko na ini o an sugad sini, sa pandok sin sayo na tawo, na nadakop sa pagrirong.
____________
May kakila ako na tunaliwan niyan. Dedikado ini na kanta kaniya.

Mga bunga san tagsudáng

Sa dalan pauli dini sa Bulusán, may nalalabayan na mga payág sa piliw san tinampo. Saragdangay na payág na kun puno sin kahoy, namagruyong sin bunga. Batog dini sa Camarines Norte, ini na mga payág may pinamagpadayág na pinya sa buyuboy. Surusaragday ini na haros talimon. Ini an klase na bagaw pinya na Formosa. San sadáy pa ako san nayntintaklaon, malin sugád sini an pinya sa hawan mi, na ma’o man an tanom san kararani mi sa umá nira sa Pinayagán, harani sa Kapirikohan. Mamangno, mayon na sini na bagaw pinya sa Hawaii. Mas daragko an puno nan dahon, daragko man an bunga. Niyan, mas daghan na an pinya na Hawaii dini. Kun ikumparar, mas hatok an kadulaw san Formosa; mas matam’is man. Kaya kun nakalabay doon sa dalan pakanhi, mahod nahapit ngon’a, nabakal sin buyuboy sini na pinya.

Daghanon man an pinamagtinda na pakwan. Kadaghanan, ini na talimon na hatok an ka-berde san panit. Kun abrihán ini, mga mabagahon man ‘gud. Kun may maaagihan, di’anison man yadto na klase na pahalaba na lungsi an ka-berde san panit. San arin yadto na taon, nakaupod ako pakaon sa Libon, sa sayo na lugar na daghanon an sapa kaya an tinampo daghánon man an lalabáyan na tuláy. Sa durho san tinampo, mayon sin umá na an tanom, puro pakwan, an bagaw san gilay mi, sandiya. Didto sa uma san Libon, naghinapunay kami sin karaon sin pakwan. Diri makasusumo, kay matam’ison, na habang inkakaon mo, di’ ka maghahanap sin tubi, kay abundahon an duga na matam’is. An kadi’anisan pa, makakaon ka maski maghapon na diri masusumo o mabubusog nag’ud. Pero maski wara sini, mayád man ‘gud yo’n na talimon na klase.

Syempre, popular man dini an mangga. Kun mayad an swerte, makatyempo san bagaw mangga na kinarabaw, an daragkuon na gikan nganyan sa Batangas. Sa pagkataráytay liwát, sugád nag’ud sin nagpapa’ibog basi hapiton nan hakwaton, diri hamok an nagkapirá na pidaso, kundi maski sayo na ringka.

Kulang man an padayág kun wara sin saging, na kun may kalibo, badi mayon man sin insasapot. Kaya kun lumabay na  an intensyon an saging, badi masasakob pirmi an bag’o na sinapot. Kun iba na, mayon man sin hinog na latundan. Mayon man sin hinog o inpapahinog na kapayas na daragko.

Kun sa kagustuhan na makasangpot tulos o sa kun nano man na dahilan wara pakahapit, di’ bale. Kay pag-abot dini sa Bulusán, haros pirmi man may patinda na kalibo nan sin hinog na ginuyod. Kun swertihon pa, badi pag-abot sa hawan san baláy, naghuhulát man an puno sin tambis na namagaang sa hinog.

Kun sugád sini, tag-sudáng na man nag’ud.

(An retrato san pahulad na pakwan sa itaas, sa wala, kuwa tabi ni Binoe2012).

An mataraka

Sa ikog san Pasyon, an mga surumaton na ‘…matoninong na sa lulubngan…’ Matapos nganyan an ribok, ngirhat, aburido, hadok, kulog, o nano pa man na maraot na pamati sa nakaagi pa hamok na pira ka oras, niyan nganyan, silensyo sa pamunayan an lawas na nag-agi sin ngana na kastigo. Kaya ngani ada maski an mga mortal nan ordinaryo na tawo, sa linubngan, mahod mayon sin nakasurat na ‘Requiescat In Pace’, o ‘Rest In Peace’. Ambot daw kun akay pirmi ini sa Latin o Ingles, diri sa Tagalog.

An pagkamatay ada, tyempo na sin kapamunayan, na ma’o ada an bo’ot sabihon san kadaanan na Bikol na katoninongan, maski kun iisipon, di’ man eksakto na pagkapalis, isipon na hamok na masakit mamunay sa kamutangan o lugar na maringsal. Syempre, an matoninong, mas madali ada ipalis sa silensyo imbes na ‘pamunay; halimbawa ‘silensyo na sa lulubngan’, imbes na ”pamunay na…’ May gur’is sa wala an ‘pamunay kay pwede man ini na makapamunay o ikapamunay.

An panahon ada na sinusundan san pagkamatay, panahon sin grabe na pagti’os, na sugad man san oras bag’o maglas’ag an aga, nganaon an dulom san gab’i. Kaya an pangpagaan na surumaton kun may namatay, ‘Makapamunay na siya…’  Syempre, ma’o man an namatayan.

Maski nailubong na, ugali na an pagbisita sa namatay. Sa Pasyon ni Kristo, an pagbisita, hinihimo san mga deboto sa simbahan. Dahil san kaugalian na diri pagribok, na maski an pagsurumaton kaipuhan luway an boses, maski an bagting san kampana, pinamunayan ngon’a sa paggahoy san mga deboto. An ginagamit, ma’o ini na mataraka (retrato). Basi mabati, may naglilibot sini nan ini kinikiligo basi humimo sin tunog. Kun mabati na ini, aram san deboto na oras na san pagbisita, pagkadto sa simbahan.

Syempre, an tunog san mataraka, di’ man maitapar sa tunog san kampana. Mas dahil sa pagkaaram san deboto san oras san pagpasimbahan kaysa tunog san mataraka an nagpapadumdom kaniya san oras na ini. Kaya ngani malin diri man tama na ginagamit ini sa pagtuya-tuya sa maribok na tawo, na mahod sinusugad ‘Maringsalon ka, an hiwa mo sugad sin mataraka…!’ An ribok pan’o san hiwa, sa kadaghanan, nahihimo na wara haros sin pangusog. An tunog san mataraka, nangaipo sin debosyon nan panuga, basi malibot an bungto na bitbit ini, inpapalabadlabad o inpapataririk, myentras na naglalakaw sa ngitngit san kagab’ihon.