Urulì gihapon

Aktibo si Oya Binying na myembro san urupod sin mga Bulusanon sa Manila, an Damayan-Buluseno, Inc. o DBI.  Batog san pagkapundar sini san 1982, haros taon-taon an uruli sa Bulusan kun Kamahalan sa panguna sini na grupo. Syempre, an mga programa, kaurupod an mga reunion, nan sin civic action o medical mission.  Pero an kaupod sa pag-uruli, di’ man kaipuhan na kaupod sin reunion o san proyekto para sa charity. Kada Bulusanon, pwede mag-upod, nan pwede mag-aprobitsar san pag-uruli na ino-organisar na hinimo sa pagpalista na gusto mag-upod nan, base sa bilang san nailista, naarkila an DBI sin bus hali sa Manila pakanhi sa Bulusan. Badi maghuhumali sa Manila na Myerkoles Santo na gab’i, nan mahali gihapon sa Bulusan na Domingo na atab na hapon.

Sa uruli-uli, haros pirmi man kaupod an pamilya nira Oya Binying, na duru-dako liwat, na kun iba na, may kaburungyod pa na mga kaugos na nakabati-bati san kanira uruli, na-iintriga, nan naupod kanira.

An pag-urulì na in-oorganisar san DBI, sa kun nano na dahilan, nabugto. Syempre, an pag-abot san Kamahalan nan an karuyagon sin pag-uruli, pirmi sugpon, diri mabubugto. San maalto an uruli san DBI, tutal pamilyar na san sistema,  naghingoha si Oya Binying na ipadagos an naging tradisyon na pagtipon sin kaupod nan pag-arkila sin bus pauli. Sa dako pa hamok nira na pamilya, haros napupuno na an bus. Kun mayon sin may kaulangan kanira, madali man na naibayabay, basi an bakante na ingkudan, mapunuan.

Batog san magsadiri pag-organisar sini sira Oya Binying, naging tradisyon na nira ini. Niyan na taon, plantsado na gihapon an kanira uruli. San arin yadto, nagbayabay siya na mayon pa man sin bakante na ingkudan. Kun sin’o man an interesado mag-upod sa arkilado nira na bus, pwede pa man mag-abiso.

Pan’o sira nakahusto sa kanira balay? An kadaghanan kanira, syempre sa balay man gihapon nira, doon sa Madlawon. An diri makahusto, labi an naaagda tulos sa turuwal-tuwal, didto na naaagahan sa kun diin na pantaw matuwal. An iba pa, napareserbar na sin lugar doon sa Dancalan Beach. Maski burulag an turugan, nagbabaragat man hamok sira kun agahon pa sa dagat, pagkararigos. Sa karaon, urupod man. Nag-aarambag sira sin para sa pagkaon, napabuno sira sin orig. Nahahatagan lugod sin kaogmahan nan kasibutan an mga kararani na naaarkila sa pagdanon. Kun an iba na pamilya mayon pa sin pormal na reunion nan pagkahuman burulag man gihapon, sira Oya Binying, taon-taon an kamogmahan sa reunion san pamilya na urupod batog pa sa byahe san bus pakanhi nan pabalik gihapon. Abay pa, sayo ini na okasyon na pirmi nira nagalatan, inhuhulat taon-taon.

Advertisements

Mga imahen

Nag-inóp nganyan siya, bagaw san babaye. Sa inóp nganyan niya, yadto an santa na sayo san mga inpuprusisyon kun Kamahalan. Wara pagruha-duha, nakumbinsir siya na mensahe yadto, na kaipuhan may himu’on siya. Sinabi niya ini sa kaniya ama. Malin di’ man siya makapritso, pero yadto na adlaw, inayo niya sa ama na kaistoryahón nira an tagsadiri sadto na santa, na wara na kaiimód na kabungyod sa prusisyon. Kinadto nira, sinabi an kanira suhestyon, na kun pwede, sira na ngon’a an mag-ataman san santa, basi makaupod gihapon sa prusisyon. Wara nganyan pagtugot an tagsadiri. Kundi, dahil kumbinsido siya san mensahe san kaniya inóp, nahuron man gihapon niya an kaniya ama, na pumahimo lugod sin kapareho na imahen. Ini niyan an kaupod sa mga prusisyon, katukal sadto na dati. An kunswelo nganyan, kay yadto na dati, mahod linuluwas man, pinapatinti sa simbahan. Mayad ngani kay wara na pagpirit na maiupod gihapon, kay badi naging karuha kunta ini na santa na kaupod sa prusisyon.

Intutukdo sa mga paratubod, labi sa mga kabataan, an buhay san mga santo o santa. Sa kabilugán, minumuwestra an insidente na nagdanon sa tawo na ini na susugon an tadong na dalan, nan ihatag an kaniya buhay, na kun iba na bayolente nan makangingirhat, para sa pagtubod niya. Sa pagtukdo san kanira naging buhay, malin sayo man na katuyuhán an maging modelo sira san buhay san kada paratubód. Sa pag-adal san buhay san mga santo, mayon sin punili sin santo na kaniya magiging giya, sugad sin paborito o pauróg niya sa intero na mga santo. An iba, nginaranan an bata na kapareho san santo na ini. An iba, napugkot kandila kun pista sini na santo. May nagnonobena, may napamisa. May napahimo sin imahen. An may kakayahán, nabakal sa iba na nasyon. An iba pa, napahimo doon sa Paete sa Laguna.

May imahen para sa pangsadiri na debosyon. Kun sugad sini, para sa iba, pwede na ini sa altar san balay. Badi ma’o ini an dahilan san kadaghanan na balay dini sa Bulusán na mayon sin altar para sa mga santo. An iba man, napahimo sin grotto, o saday na ermita. Maski nano, para sa kaangayán san kalág.

Mayon man sin imahen na para sa kadaghanan na paratubod. Ini an mga imahen na inpapatinti doon sa mga simbahan nan ermita, nan san mga santo na kaupod sa mga prusisyón. Namutang na ini na mga imahen sugad man sa ato na mga tawo. Kun kapistahan, kaipuhan man magliwán sin bado nan magbutáng sin sabóng. Sugad san tawo, sira na mga imahen, may mga bisita na kaipuhan estimaron, kaupod na an pagpakaon. Kaya an santo na pangpubliko, kaipuhan sin paragasto,  sugad sin alawans.

Sira na may swerte na magpahimo o magbakal nan magmantener sini na mga imahen, naniwala ada na ini sayo na prebilihiyo, na badi hali pa sa langit. An gasto sa pagbakal nan pagmantener kanira, sa surumaton san layko, responsibilidad. Sa tagsadiri, an gahoy sini, panugâ. Kaya sa mga tagsadiri, kaupod san pagbakal sin santo, an pagtagama man sin parsela sin sadiri para sa mga imahen; badi kaabak’han, kapasak’yan, o kalubihan, na an produkto, inhahanip hamok para sa pagliwan sin bado, bag’o na burak, kandila, nan pagpakaon sa mga deboto nan para-asiste kun prusisyon. Magsa-tawo o magsa-santo, an gasto apektado san pagburubag’o san ekonomiya. Ipamutang lunuya an produkto san ingod nan munahal an henero nan karne, magiging masakit an pagliwan bado san santo nan pagpakaon. Kun iba na man, nadadaog an pangaipo san santo san pangaipo san tawo. Halimbawa kinaipuhan san tawo an dagdag na paragasto, naikaprenda o naikapabakal an ingod na tagama; nawawaraan kabahinan an santo.

Dahil sini, may mga tagsadiri na nadesisyon kontra sa bo’ot na ipasa an mantensyon sa iba. Kun iba na, an napapasahan, maski kapamilya, diri naruyagan san iba pa na kapamilya, sa paghuna ada na  pagbasang-basang ini san debosyon. Kun napakadto sa diri kapamilya, pwede man imudon na paghali san grasya pakadto sa iba. May mga pasuruhay lugod na nangyayari pag-abot sa kamutangan na sugad sini. Sa pasuruhay, posible na kuwaon an sayo na parte san imahen nan darahon kun diin, kaya an santo, diri ngon’a naka-upod sa prusisyon. Pwede man magkaduwa an pagpakaon, kun sobra sa sayo an nagsasabi na sira an mayor na tagsadiri san santo. Mayon pa sin nagkapira na burugnutan, magdako o magsaday, sa pagduru-desisyon manungod san santo.

Mayad ngani an mga santo kay wara hamok ribok, namagsunod hamok. Kay sa irarom san tradisyon, malin nabilog na an mas dako na bugnutan san debosyon nan reputasyon. Kun may magtala sa santo, kinaogma tulos san tawo; kun may reaksyon an santo, an santo hamok an nakaaram. Kun may maghapot halimbawa na ‘Kunay ini na santo?’ nan may sumugad ‘Kura Inoy Krasko yo’on, mga sendensya sadto ni Oya Kalatsugay’, nan sisimbagon gihapon sin ‘Ah, di’anison sira ha?’, sugad na man hamok ada sin ulî sa sakripisyo san panugâ.

Kaya an pagruluwas san mga santo, okasyon na inhahandaan. Sa prusisyon, iparada san tagsadiri an kanira imahen, na bubuligan nan kakantahan san kun pira pa na natutuda na deboto, habang sa dalan, pagyayanguon sira san nagdadaghan na nag-uusyoso, na nagpapalabay hamok san prusisyon, bag’o magdiretso sa kun diin may iba pa na kabagat. Dini sa prusisyon, nasa butnga gihapon an mga imahen sa sayo pa na bugnutan, san dati na kinaan’dan nan san bag’o na niyan na kasibutan.

Isurulát

Pauli na an mga hali sa saod, bitbit an mga pinamakal. Mayon sin may bitbit na isda sa silopen. Mayon sin may basket na may nag-iidlit na sulihon. Mayon sin babaye na may kabungyod na bata na nag-uuto sin basket. May lalaki na may bitbit na bag’o na sundang na nasa bag’o na takuban. Bag’o man an sul’ot na sinelas.

Katapo nira, pakadto pa hamok sa saod, si Oya Pining. Wara hamok siya sin dara na basket o surudlan. Kay malumlom, an dara niya na payong, sipit hamok sa kaniya irok. An inkakatapo niya, sa ugali na Bulusanon, natin’o, nahapot, maski matatangkudan an kaniya kakadtuon, ‘Aw, mapakarin yo’n, masaod?’, na sinisimbag man niya sin nararaw’ay na, ‘Ma’o tabi, kuan…may bakalon…’

Syempre, may bakalon siya. Badi ulab o diyo na ugá. Pero an tuyo nag’ud niya, an tugon-tugon ni Inoy Dikoy, an isurolda. Kangina pan’o na nagpapaso kunta sira sin tubi, nataod-taod, kay namamatay an kalayo. Kinapoy na sin kahuyop si Inoy Dikoy, malin sige hamok an aso.  San sinikop, nareparo an saghom hali sa lubot san kaserola. ‘Tsk, kaya man ngay’an kangina pa ini sin kaaso, wara kauraw sin bisay, kay nagtuturo man an tubi…’ Hinaon niya an kaserola, tinukal an karaha, nan pinalis didto an tuda na tubi. Nataod-taod pa bag’o sira nakapamahaw na may mapaso na kape. Myentras namahaw sira, bagaw ni Inoy Dikoy, ‘Sa’od niyan… Nano daw kun kumadto ka, nan bumakal sin isurolda? Daghanon an ato soldahon, pwera so’n na kaserola. May plangganisa, planggana, pinggan, erenola, nan san ato kaldero’, bagaw niya kun Oya Pining. Kaya si Oya Pining, pakapanglaba nan pakapanghalayhay san linab’han, uya niyan sa dalan pa-Central.

Naraw’ay kunta siya magkanhi. Pwera san kaniya pagkamararaw’ayon, diri siya naruyag na an tuyo niya dini, ini na pagbakal sin isurolda. Mayad ngani kay ini na kagamitan, diní man hamok an pwesto sa piliw san inlalabayan, harani sa hulatan san traysikel. Aram niya ini, kay di’ man ini an una niya na pagbakal sini, maski an ultimo, malin magduduwa na kataon niyan. May nigo na nakapatihaya. May mga pinutos-putos na saragday, na sugad sin mga dulsi. May lalaki na nagtutugbos sa kaabay san nigo, na sa kaabay man, may manglain-lain na gamit na daghanon an takpol; mga sampol san pagka-epektibo sini na remedyo. Binayadan ni Oya Pining an sayo na putos-putos, an pakupot, nan san kapidaso na magilang na itarakpol. Naibanan an kwarta niya sin singko pesos. An tuda, binakal niya sin inatado na suka nan sin diyo na uga na lawlaw.

Magaan an pamati ni Oya Pining na naglalakaw pauli. Sugad sini kun nakukuwa an tuyo. Sa isip niya, mayad ngani kay mayon sini, maawat pa an buhay san mga gamit na itarapok na kunta. Imbes na bumakal sin bag’o, diyo hamok na gasto, may magagamit na gihapon. Totoo man, napahino-hino ni Inoy Dikoy an sulod san saday na putos-putos. Nasulat an mga luho san kaserola, an mga luho san planggana, plangganisa, pinggan, nan an tuda pa, an dako na luho san kaldero. Wara na pakahusto basi masulat man an mga luho san erenola. Kaya an erenola, wara na paghinab’ita sa pagkapati’ulob sa tadlok sa kudal, naghuhulat na magbakal gihapon sira sin isurolda, basi pa may matuda na, kun sa tyempo na yo’on, di pa nauubos pagkauna san takla an erenola.

Pagmara san tinakpulan na kaldero, ginamit na ni Oya Pining pagtug’on san luto na panirum-sirom. Habang nagluluskay siya san nagkakaladkad na bugas, nababati niya an guru-guro nira Inoy Dikoy nan san mga kainuman sa kararani. Malin mga kulanting na, kay kusog na an mga boses. An diskusyon nira, ‘Akay igpepwera an manungod sa mga kwarta sa bangko sini na tawo na in-iimbestigaran? Akay diri pwede usyusohon basi maadman kun diin hali? Pira nag’ud an sadiri sini na tawo? Pira nag’ud an delihensya niya basi makabakal siya sini na mga sadiri?’ Mamangno an pasuruhay naman,  ‘…Mayon sin pinaimod sa tibi kahapon manungod sa mga binakal nganyan na makina na i-erenspiksyon san mga maasuhon na sasakyan na nakapaati sa hangin. Milyones nganyan an halaga san mga makina, pero san usyusohon san taga-midya, wara sin sayo na ahensya sin gobyerno an nakaaram manungod sini.’ Nautadlan man an mga nalulupa na na epektos sa Kostum, intero sira puro bagaw ‘Mayad pa kun pinanghatag na’k sa ato…’ Ma’o man an manungod sa mga opisyal sin barangay na di-man residente san barangay. Mamangno, bagaw sin sayo, ‘Mayad ngani kay may telebisyon, kay kun wara, di’ wara?’ na sinimbag man sin sayo sin, ‘Iya pagkatapos mailuwas sa telebisyon, nano an nangyari? Di’ wara?’ na sinimbag man sin sayo pa na bagaw, ‘Ma’o. Nabubulong-bulong an puringot mo san pagkawara-data san gobyerno, tinutukalan man gihapon sin puringot kun naiisip baga na ma’o man gihapon, maski inusyoso nan linuwas, an luwas, buwas.’ nan sinundan man sin tirinawa. Mamangno, may punalanat sin, ‘Sugad ada so’n an mga nasa midya, ha? Sugad sin isurulat sa mga luho san bagaw serbisyo publiko…’

Mag-aalas-syete, nagluwag na si Oya Pining. Inaraginsa niya sa lamesa an mga plato, kaupod an mga pinggan na bag’o soldahon. Linuwag niya an luto hali sa kaldero na bag’o man sulaton an luho. Magbabarahin sira san sinugba na uga, nan magsasabaw san inalsuman na dahon-kamote hali sa bag’o soldahon na kaserola. Mahamot-hamot an luto, an uga, nan san inalsuman. Kaya nawara an pangalang-alang ni Oya Pining manungod sa baho san solda na sugad sin alkohol na malanit sa irong, na in-isip niya kangina kun maglalatim sa pagkaon. Myentras nagluluwag siya, naiisip ni Oya Pining an mga luho na gamit, nan san mga basiyo sin arak na natitipon haros hapon-hapon. Naiisip niya, kun tipunon ini na mga basiyo, badi makakumple sin ibarakal sin bag’o na kaserola. Kun makakumple pa sin sa kaldero nan erenola, di’ na mangaipo sa otro sin isurolda.

38. An sadiri ko na balós

Titulo: Mi venganza personal
Musika: Luis Enrique Mejía Godoy
Liriko: Tomás Borge
Pagpalis sa Ingles: José Calderón

An sadiri ko na balós ma’o an kaangayán
Sa pag-ereskwela nan pag-uruyág san imo kabataan
An sadiri ko na balós, an mabati mo ini na kanta
Na mahihiyúm mo sin wara ka pangaláng-alang
An sadiri ko na balós, an maipaimod sa imo
An mayád na bo’ot san mga kabubungto ko
Na di’ mangluluya sa paninindugan
Nan pirmi man maugay nan masarig maski mangibabaw.

An sadiri ko na balós an matin’o ka sin mayád na adlaw
Sa tinampo na wara nahahadok o napipiluhán
Na imbes na dakupón ka, sasabihon ko na an mayád
Hali’on mo an nakagapos sa imo na kamundu’an
Nan kun di’ ka makaasdang sa nakapalibot sa imo
Ihatag ko sa imo ini na mga kamót ko
Na an karugi’án wara man kahali san pagkastigo mo.

An puringot saimo namati’an na san kadaghanan
An puringot hasta sa kanta nira naging surumaton man
Kaya sa iraróm san panit sini na bungto niyan
An puso may di’ na mapupunas na pinilaan.

_____________________________

Badi nahimo ini na kanta mga hinanapos san Dekada Sitenta. Kinanta ini ni Joan Baez sa orihinal na Ispanggol, mga 1984. Kinanta man sa Inglés kaupod sa World In Motion na album ni Jackson Browne san 1989.

Base sa nakukuwa sa internet, sinurat ini sin Nicaraguano na dati sayo na gerilya. Kinastigo, inabuso nan prineso siya nan san asawa niya sin awat na panahon. Sa preso namatay an asawa niya. San manggana sira, naadman niya na sayo sa mga preso nira niyan, an dati na nagkastigo kanira. Bagaw nganyan sini sa kaniya preso, ‘An pasakit saimo, maó an kapatawadan ko’. San makaluwas an preso, unentra ini sa grupo na nagkontra manta sa nagpatawad kaniya. Kaya bagaw sini na dati na preso sa kaniya naging preso niyan, wara nganyan sini kasabuti an manungod sa pagpatawad.

Sa mga naiimod ta sa mga retrato na inapapatarala sa internet, diánison man nagúd an ato kinab’an; an ato nasyon, rehiyon, nan bungto. An nasyon ta, may mga kapawutan, na kun ikukumparar sa iba pa, pwede sabihon na di’ man tanto an kamutangan ta. Kadaghanan pobre pero kadaghanan man namaghinguha. In’oorgulyo ta an sadiri bilang Pilipino, nasyon na Kristiyano.

Sugad man sa iba na lugar, mayon dini sin diri pagkasarayo. Para kay may mga lugar na an pasuruhay di’ man naabot sa pagpatay ni pagpakulog sa sadiri na kabubungto, na kun iba na, makangingirhat na pasakit nan pagkastigo sa nagiging biktima. Dini, batog sa arapináy nan grupo-grupo, na pinakuputan sin mga ngaran nan kinoloran bilang marka, an saday na bungto nagkaturunga, nakudalan. An sistema sin pagpasakit nan pagpatay, malin nahihingpit sa kada biktima na nabibilang. Niyan, may katalogo na sini, sugad sin listahan sin pagkaon sa restawran; magpipili hamok an gutom sa laman. Sa kada sayo na biktima o nadadamay, mayon sin samad na mag-aawat pag-ayad, kun ingkaso man. An samad sa pagmangno sin tawo, samad man sa kalag sin nasyon. An bal’ot na nagbatog sa pagkakairiba sin pagbuhay, angpas na sin mga paghumot. Nag-iba lugod an pamati dini sa mga bungto. Dati, an hapros san hangin sugad sin hapihap sin katimhungan nan pangataman. Niyan, nagpapangarat ini, naghuhuring sin pag-andam, sin pangalang-alang. Maski an kiwa san mga dahon, di’ na nagu’d mapanarigan. An dulom san kagab’ihon, kun iba na di’ na nagdadara sin matimhong na turog nan kapamunayan.

Sa pagturukal-tukal sin gobyerno, may mga nakiglain. Nagpadagos an hiripa’an. An ungod, diri hamok an maluya nan pirmi biktima an nag-iikmat, ma’o man an makusóg na parapatay, na sa kaniya pagtago nan pagdulag, sugad na sin iraga na maski diin na hamok nagsusurut-surót; hadók sa hibi nan agrangay san mga nabilin san kaniya biktima.

Ini na kanta, hinimo ada diri bilang pagganya. May termino na ‘balós’ pero an obheto nganyan sini, an pag-arapin gihapon. Diánis ini na ideya na pwede ta man atamanon dini sa ato, na diri inlilim’tan na may panahon sin pagpatawad; kun an paghatag sini tama o tu’ig na; kun naabót na san biktima an kamutangan na libre na siya maghatag sin kapatawadan, kay in’aayo san may utang, o may disposisyon na siya magpili san angay na kabayaran.

Makusog an emosyon sa tono nan hapros san kanta. Maski pagpatawad nan pagkasarayo gihapon an tema, may layaw-layaw sin kamunduan nan diri paglimot san inagihan. Nahimo ada ini kun wara panggana an awtor nan nagsurat? Kay ini an wara pa sa ato. An maluya nan tumus-tumos wara pa man kaaabot an kusóg na mahahadukan san nag-aabuso. Kusog halimbawa sa paagi sin mobilisasyon na pagrerespetuhon (sugad sini na pagburuot-bo’ot sini na geothermal sa Bulusán), o kusóg sa paagi sin balota. An saragday na tawo padagos na inbabale-wara. An kamutangan san arapinay malin naghahalapad nan naghahararom pa an hilap. An mga dahilan sin pag-aburido, yo’on pa man. An mga instrumento sin abuso libre pa man.

Kun magtataraparan man nag’ud sin pakulog sa pakulog, abuso kontra abuso, turu-taririk ini na maabot sa pag-kaon ta san sadiri na ikog. Sa pagbalos man nag’ud, may paagi na lain sa nainitan na baluson. Batugan sa pagmangno; sa sadiri nan sa komunidad. Kuwaon ta gihapon an ato mga bulód, na dati ta insasagka sin wara hadok. Pukdi’ón ta an mga lagalag na burak, diri para sa mga minatay na diri ta aram an linub’ngan, kundi para sa mga altar nan komedór san ato kabal’yan. Lakawón ta an ato mga dalan, tapuón ta an sin’o man na nagdadangadang, na sugad san dati, wara kita sin pangalang-alang. Ipabati ta sa nagtatarago nan nagsasagin-sagin na nagtatago, kaupód san nagsasagin-sagin na naghahanap, na aram ta na diri man sira maaagihan. An buhay nira sa pagdulag-dulag na sugad sin iraga ma’o man an magpapadisganar sa mga kaurupod nira nan sa mga gusto sira pangirugan. Ma’o ini an ato balós.

_____________________

‘What is an extrajudicial execution? Amnesty International uses the term extrajudicial execution to describe unlawful and deliberate killings of real or alleged political opponents by governments, as well as killings instigated by government officials, or committed with their acquiescence. Extrajudicial executions are distinguished from necessary measures of law enforcement or acts of armed conflict. They are not accidental or “panic” killings by law enforcement officials and do not include killings which occur as a direct and unintended consequence of armed combat, for example, the killing of civilians in cross-fire. However, Amnesty International does define as extrajudicial execution the deliberate killing of unarmed civilians during military encounters. Deliberate killings of people held in custody are also considered to be extrajudicial executions.

Who is responsible? Few governments admit to having a policy of killing political opponents. Yet even where there is no such declared policy, governments and military authorities should be held accountable for killings by their security forces if, through their statements, their acts or their failure to act, they appear to tolerate, condone or encourage the practice. Government and military authorities are also responsible for killings committed by unofficial or paramilitary forces where these operate with the support, knowledge or acquiescence of the official security forces.’

Magkalibyas

Pakadto siya sa gawi san Poctol, hali dini sa Dapdap. Mapisada pa an bay’ong niya na mahod binibitbit niya san to’o na kamot, mahod binabalyo sa wala. Paglabay niya sa Looban, diretso an dalan na aagihan niya, basi makaagi dini sa sigpit sa likuran san balay san mga Garcia, lusot sa eskwelahan. Sa krosing pa-Central, pabalatas sa Cultural nan sa simbahan, unalto siya sin madali, tinan’aw an panon na namagpakadto sa Cultural. Mga Bulusanon na manglain-lain an edad nan itso. Daghan kanira an may bitbit na plakard. Maguru-guro. Sa harayo, nababanaag an tugtog na sugad sin nagpapadaraw. Sa dalan, maski dini sa sigpit, mayon pa siya sin inkatarapo. May solo, may nagkaduwa-duwa, may saday na grupo, may duru-dako na grupo.

Wara man to’o pag-awat, yadto na siya sa Poctol. Mamangno, may nasitsit. ‘Hoy, Klaymaks, nano makadale so’n na nasa bay’ong mo?’

Iba man an simbag niya, an nasa isip kangina pa. ‘Matawuhon, ha? Nano kuno yo’n na inraralihan? Ungod ada yo’n? He he he…’

‘An sa dyotermal yo’n. Mabutang baga kuno dini sa Bulusan? May miriting ada, makanhi an mga parahimo sin planta, ma-esplikar.’

‘Akay man malin puro ‘No’ an pakadto? Hain man an mga ‘Yes’, sugad sa imo? He he he…’

‘Aw, wara ha’k kita do’n. Syempre an ‘Yes’, di na man inpapaliwanagan… Baya, nano, makadale so’n na sa bay’ong mo?’

‘Aw, payt, bag’uhon pa ini madakop, hali do’n kura Bong-el. Pakanhi ngon’a ako kura Palbo, kay may order, nan do’on sa munisipyo naman, kay may order man…’

‘Tagpira man?’

‘Aw, sugad pa man san dati. Nubenta an kampay, sangggatos an karne… Nano, makuwa ka?’

‘Iya, ibani na do’n sin ongkilo na kampay, ‘tagan ko ikaw do’n pagbalik mo…’

‘Areglado’. Sunulod sira sa kudal. Didto sa may banggerahan san sunitsit, hinatag niya an sayo na silopen na kampay, dati na inatado nan pinisar.

Yadto na gihapon siya sa tinampo, aram kun diin kakadtuon an may order. Niyan, haros wara na siya sin inkakatapo na pakadto sa miting. Sa karkolo niya, badi nagbatog na. (Retrato, kuwa tabi san BAPPI)

Maldisyón

May nag-oorgulyo san sadiri na surumaton: Na pakilaan sin pagkatawo, pagka-komunidad, pagka-nasyon. Agihan ini pakadto sa pagsarabutan, tulay sin mga panahon, kuwaan sin kinaadman.

Mayon man sin an gamit san surumaton, pagrirong sin maraot na boot: Sa paglibak, pagpakaraot, paglabót na di’ malab’tan. Para kay kun iba na, ini na tawo habo gamiton sa kaniya an paagi niya san paggamit san surumaton. Sa iba na surumaton, Only I can scream here and my fellow judges! Nangyayari man ini sa sosyedad na bagaw, All animals are equal but some animals are more equal than the others.

Sugad sini na istorya, manungod sa estudyante na nakastigo kay ginamit an sadiri na surumaton, sa pagsabi pa san sayo na di’anison na mensahe. Sa tawo na sugad sini, madilot ka man lugód.

Preparasyon sa Pasyon

Mga sangbulan na hamok, Semana Santa na. Nasa pag-uli na an isip san pamilya ni Oya Deling, Bulusanon na taga-Moonwalk. Niyan na Domingo, namisay siya san mga darar’on; mga sinut’an nan hinabu’an nan sin mga dugnit. ‘Magkakaruruyag sini sa kararani’, bagaw niya. ‘Maski mga daan, wara sini mahabo.’ May iba pa na gamit, mga daan na surudlan, sobra na relo sa lunob, daan na kurtina, daan na pahikan sa siki. An bag’o na gusto niya darahon, bentilador kay bagaw niya, ‘Ma’d na paso, masakiton magturog…’

‘Ho, Mary Grace, pangluwasan na yo’n na mga maleta, kay, ay ba’adaw na alpog…’, tugal niya sa kabataan.  ‘Bagaw ko kun tunuod kamo san sabi ko na putuson sin plastik… Hay, ba’adaw kamo… Ho, ikaw man, Christian, luwasan na man yo’n na water jug, kay basi matunasan.  Ma’d na so’n na kadul, makaaati pag-imudon… Hmhphh! Hala na!’

‘Nay naman’, ngurutob san sayo.  ‘Kung kelan nagpe-Facebook ang tao…’, Nagkukumpag ini paluwas san kwarto. An sayo pa, wara hamok pagbale, sugad sin wara nabati.

Nasa sala an asawa ni Oya Deling, si Inoy Tura, nagbabasa sin Bulgar. Nasa itaas san mesita an duwa na siki, na intataga-kahkah. Haralagba an kulo san mga guramoy san siki niya. Nakasul’ot siya sin kamiseta na may surat sa hampang na ‘Viva Senor Nazareno 2012’.

‘Aw, nano, maupod kita kura Padi Tisyo, o ma-Elavil man kita sin kita hamok?’, hapot niya na an mata, di’ nahali sa inbabasa, nan an sayo na kamot, sige an kabkab san siki. ‘Ambot maubusan kita sin ingkudan?’

Hmh, sa isip-isip ni Oya Deling. Kun ikaw na baga an nalalam, imbes na nagpapadako ka hamok do’n sin itlog. An nasabi uga’ng niya, ‘Aw, pakahuman ko sini do’n, gagahuyan ko tulos si Binying, basi mareserbahan kita sin ingkudan sa in-arkila nira na bus. Kun wara na, kadtuon ko sa Cubao buwas na hapon.’

‘Badi grabe niyan an mauruli. Kami, may reunion gihapon san klase mi sa elementari’, bagaw gihapon ni Inoy Tura. ‘May mauruli na nasa abrod… sugad kun Buyok, na awaton na sa Amerika… Si Nimfa, na yadto man kapirmi sa Italy…. maogmahon ada ini…’ Luningag na siya sin kadali sa asawa, habang inbibilad an inbabasa. Bunalad an headline na bagaw ‘Ramona, kasama na sa most wanted’.

‘Kay ma’o man kami’, simbag ni Oya Deling na sige an hugot san mga bado hali sa istante. ‘Si Donato kuno, nangako sin litson…’

‘Kami’, bagaw ni Inoy Tura na unalto na pagbasa, ‘didto nganyan sa Villa Celeste. Reserbado na ada, binay’dan na ni Buyok…’

‘Maparada ada’, dagdag pa ni Oya Deling. ‘Ambot kun mataragal sini san paso an mga ka’il na, ha ha ha.’

‘Aw, badi burungyod kita so’n nan san iba pa na may reunion man. An kamiseta mi kuno, areglado na, hatag man ni Estong Lak’is…’

‘Si Estong? Kay hain ba yo’n kapirmi?’

‘O, na masarig an negosyo san ‘laki do’n sa Abuyog, sa Quezon… May tistisan ada…’

‘Ba’adaw ha, an kagidon sadto, na an sarabi baga, katunga san duga san lawas, dugo, katunga man, nana, ha ha ha!’

‘Aw. swinerte man an ‘laki. Mala yo’n kay malin madara kuno sin sadiri na sarak’yan…Badi nagkapira sira na may mga dara…’

‘Tsk, atog ma’o, malin daghan an mauruli na de-berlina… Kun mayon man kunta kita, maski arkilado, di makapaangay kita san oras nan san bagahe…?’

‘Tsk, mabatog ka na naman. Mayad ngani na wara, kay, ho, abot na sa langit an presyo san gasolina…’

May tunag’ok na bata hali sa luwas. ‘Nanay, itatapon na ba itong mga unan?’

Kurag’it man an simbag ni Oya Deling. ‘Atog bagaw ko baga, ibulad, kay maangputon na? Pagbati ngani kamo…’, nan nagpadagos san ergo nira mag-asawa. ‘Aw, malin an Francial Clan, may reunion man, ma’o man an Gabrentina Clan…’

‘…Ma’o man an Deocareza Clan, an Fortajada Clan, nan san Escanilla Clan… ba’ah, durungan nag’ud san reunion san Fortades Clan nan san Fuentes Clan, ha? Diin daw kita sini masab’it? Kun di’ kita magpaimod sa Francial, madumot si Manoy Gayho. Kun di’ kita umupod sa Gabrentina, madumot si Manay Lourdes. Kun wara kita sa Fuentes nan sa Fortades,   masurugad, nakiglain kita…’

‘Ma’o. Iya pan’o pa man an mga reunion san klase? Nan kun intero ta upudan, di intero ta man bibitbitan sin ambag na pagkaon? Nano man an pangbibitbiton ta? Ma’d kun may pahuro kita na maski ipasuruman o ipa-iribos…’

‘Hmh, nakadto sa sayo, nan kun magsukot an iba, sugadon ta na hamok, wara kita pakahali tulos… Tutal, badi ungod man… Kun magkahurubog na do’n…’

May tarag’ok gihapon hali sa luwas. May naghihiran na kabataan. ‘Akin ‘yan! Gago! Akin ‘yan! Tangina mo, magnanakaw!’

‘Hindi iyo ‘yan, lukaret! Kita mong maluwag sa iyo, tapos magiging iyo? Gaga!’

Lunuwas si Oya Deling. Sinita an duwa na bata na nagpapaagaw sin san’glas. ‘Hoy! Pagkunong kamo so’n ha? Di’ na kamo inbarati dini sa pagkararani, sugad kamo sin mga preso kun nanuru-sur’maton! Hala, ako na ‘yon. Himu’a na yadto na inpapahimo ko sa iyo… Sige na! Sige na!’. Rinabnit niya an san’glas, kinusnit sa hita an babaye, nan kinulingling an lalaki. Nagkururag’it an duwa, nagmuruda maski naturumparing pakadto sa inpapahimo.

Nagpadagos sira sin ergo na mag-asawa. ‘Iya, an ibarakal ta ngay’an tiket… Mayon ka do’n…?’

‘Aw, bagaw ko man sa imo kay namisay ka na, may pinahuro ka?

‘Mag-ano man ba’ na pinahuro? Dinagdag ko baga sa pinangtwisyon, kay kulang man an hinatag mo? Saka? Mauli pa kita, o diri…?

Wara tulos pakasimbag an inhapot. ‘Tsk, nakasabi na ako kanira, na manguli kita… Maraw’ay kun di’ kita bumurot-burot. Ambot di’ na ini ma’otro…’

‘Di’ ha’k yo’n. Ini na kabataan, namaglaom man, kay nabati kura Manoy Tagoy na manguruli. Wara na yo’n sin hinilwas kundi kararigos sa Dancalan nan sa Dolipay. Kun di’ mag-uruli, mag-aarano man yo’n dini, na puro man ha’k paghinugak, masakiton pagturugalon…?’

Wara gihapon pagsimbag an kaistorya. ‘Tsk, iya, hala, kay ban’uhon ko si Pareng Greg. Basi pa kun pahudamon gihapon ako sin pangdagdag, maski wa’ pa kakumpleto an inhuhulugan ko kaniya… Na’ ba’ niyan an Semana Santa?’

‘Mala kay an Byernes Santo, says…’

‘Iya, tama-tama, nakasweldo na so’n… Sugad san dati, ‘hali kita dini na Martes na katutnga, basi abutan ta didto an prusisyon na Myerkoles, makaimod tulos an kabataan, kay malin nakaretratuhon… Ma’o man na Byernes Santo…’

‘Ma’o, kay ipangbutang na naman do’n sa Facebook…’

‘Tsk, ikaw liwat…. pabay’i hamok, kay ma’o na yo’n an uso niyan… an tuyo pag-uli kun Kamahalan…’