Libro: Ergo san nakaagi

Titulo: Talking HistoryCoversations with Teodoro A. Agoncillo
Awtor: Ambeth R. Ocampo 
Nagpublikar: UST Publishing House
Taon: 2011

San ako nasa eskwelahan pa, nadumduman ko an diyo na engkwentro ko sin sayo na maestro. An ngaran niya, Merito Espinas. Kaupod ko an sayo na kaklase, nadumduman ko an wara direksyon, todo-bakay-arin na erergo manungod sini nan so’on, kura ku’an nan san didto. Estudyante kami nan siya paratukdo. Di’ man tanto, pwera hamok na siya maestro sa sayo na eskwelahan na iba man san sa amo in-eskwelahan.

Sugad sin tsismis, o pakihalyaw basi maki-notisya. Para kay dako pa so’on. Sa pagbati mi nan pakitukal sin huna-huna, may napurot kami na ideya hali sa sinabi nan sa pagkasabi. Sugad sin pakatyempo san pagbuk’ad sin burak na bihira matuparan. Wara balor an nasarihan.

Sa  mas dako na eskala, sugad ada sini an engkwentro ni Ambeth Ocampo nan ni Teodoro Agoncillo. Panahon yadto na di’ na maawat an buhay san maestro, kaya bulawan an tyempo, nan san mga kabatiran na nakuwa san estudyante.

An Talking History diri hamok dagdag na kabatiran sa nag-aadal san nakaagi, surumaton, nan paghanap sin mga ebidensya sa pagsurat san historya. An mga sinabi ni Agoncillo manungod sa kaniya basehan nan estilo sin paghanap sin ebidensya nag-uuntali manungod san kaniya obra, sa obra san kaniya mga kadurungan na parasurat nan paralista san historya, nan san paralista mismo. An manungod sa iba na paralista, nakaumagid sa sayo na Huwes na inhihunguro kun makatutubod o kun angay pa tubudan. Pero saday-saday yo’on na bagay kun ikukumparar sa dedikasyon nan importansya na kaipuhan ihatag sin sayo na paralista san nakaagi. Kay kun wara kanira o kaniya, sugad kita sin tawo na naglalakaw sa maalopo’op na dalan, kun di’ man may bulog an duwa na mata; wara kita sin sigurado na pakadtuan. Nan kun diin kita sadto katikbayo, dako an posibilidad na maotro gihapon sin magkapira pa.

Advertisements

Bag’o magkwarenta na kihát

Nagbatog sa pasayô-sayô na huyam. Pasayô-sayô na halagba an bal’ot. Mamangno, hunaralip’ot an bal’ot, maski padagos sa pasayô-sayô. May arat na an mata, nagtataga-luha.

Nadumduman ko san may magsunga. Nagbatog sa sayô, nagkaduwa-duwa, nagkatolo-tolo. Naging upat, lima, sa sayô na ugsuhoy. Binatugan na san paghothot san sip’on. Didto na pagdesidir pagtumar sin bolông. Kaya niyan na sige na an abot san panghuyam, mayád pa, turugan.

Makadanon pa an imahen sin nagsusup’ay na tubi, sin nag-uula na mga liso. Sugad man san tubi kun nagsusup’ay na, sinisira na an gripo o inaalto na an poso. Sugad man san liso, kun sup’ay na sa gantangan, kinakalhod na.

Di’ na angay mag-ruha-duha. Ho, do’on taod-taod, magbabatog na an tura’ok. Kun magdaghan na, kun turura’ok na, madali na mag-aga.

Kay sa pagturog, mayon sin nakadanon kun nabibilang. Mayon man sin nakaulang.

An kahoy na may kalág

Nabati ko na ini na manungod sa Kalág. Ini nganyan an gitawohi. Pwera san naiimod, nakakap’tan, o nababati na tawo, mayon pa so’n sin mas tawo na tawo. Ma’o nganyan yo’n an kalág.

Nangalág-kalag ako, naglingut-lingot maski diin ako pumakarin. Wara man ako sin nabagat na tawo na mayon sini. Pero padagos na nauunabihan ini; sa mga iristorya, pasuruhay, mga babasahon, sa mga sermon, maski sa mga balita nan noro-notistya.

May nalabayan ako na balay na madulom. Natatan’aw sa banaag hamok sin sayo na kandila na may pugkot, sa salóg, may nagkapira na namaglumpiga, an sayo na kamot nakatukdo sa ti’ulob na baso sa butnga sin papel na may mga kurit sin bito’on, sudang, bulan, mata na burarat, salampati, trianggulo, sirkulo, letra na Griyego. Sugad sin may ingagahoy sira. Nataod-taod sira sin kahirimunta san baso, hanggan sa magkiwa ini. An nangaturog sin kahulat, nginarat nan unagrangay sin sugad sin agumod sin ayam na lagalag. Nagkaharadok an iba pa, nagdaralagan paluwas. Nabilin an namungaw-mungawan. Nangahka siya san alimpupuro. San maisip-isip an nangyari, lunuwas nan inistorya an kaniya nasarihan, na siya nganyan, nasulod sin kalag na may mensahe na bo’ot ihatag. Kun aram mo hamok, diri nag-awat, may bag’o na siya na karera: parabulong, parahilot, para-uli, parasantigwar, paraubat, paratangkod, nan para-orasyon.

Bunaya ako. Naglakaw ako sa bitad na mas magaan, na malin may naiban sa huna-huna. Ma’o man sa intutubudan. Kada igtapo ko inhihinayod ko an pandok, maski pasikrap: sa mga agihan, entablado, pila, rilinya…

Nagsari gihapon ako pagkadto sa lugar na inkakaradto kun kapistahan nganyan san Kalag. Mahawan sadto, matawo-tawo, masuna hasta katutnga. Ungod man nag’ud na pista, kay an nagtatarapo, puro tinawa. Ma’o man ini an nagpakumbinsir sa ako, na wara dini an Kalag.

Panahon pa an lunihis. Kun diin-diin pa na kasurut-surot nan kasuru-sagrap. Naimod ko sa mga tawo sa dalan, may makalulu’oy na tinawá, may makatitinawa na nagbabakhô. Sa mga panit sin babasahon, padagos an pasuruhay, an paurunit, an gurunitan, an patarala. Sa pag-itan sin mga letra, di’ man nasisilhag an Kalag. Kinadto ko an sayo na bantog na balay san Diyos. Pahuman na an pagbutang sin mga sabong; sa pinto, sa ingkudan, sa agihan, hasta sa altar. May nagsabi sa ako na diri nganyan ako pwede mag-sulod, kay mabatog na an seremonyas. Maski bagaw ko madali hamok, wara ako katuguti. Mahal nganyan an binayad sa templo na ini basi masadiri nira niyan. Nadumduman ko an padagos na insasarabi, manungod sa paglimos. Kun iba na naghahatag man ako, maski sensilyo hamok. Niyan, naadman ko na kun mas dako an ako iduhal, mayon tulos sin bweltada, an masadiri ko ini na templo sin madali, sasabungan pa nira para sa pag-abot ko.

Sayo na adlaw, dini sa Bulusan, nayango ko an Pungko. Didto sa itaas san bungto, kun hain mas harayo an natatan’aw, nan kapantay mo an haratag’as na kahoy. Sinagka ko an tinampo hali dini sa bag’o na eskwelahan. Linatay ko an semento na panabot ko, harayo an abot nan parantay an lapad. Di’ man ngay’an. Linipat hamok an malilipaton, kay ini ngay’an na tinampo, do’on man hamok sa un’han diyo san bag’o na eskwelahan. Pag-iraya diyo, nawara an butnga sini na tinampo. Pag-uru-unhan pa, nawara na an bilog na tinampo. Natuda hamok an dati na labayan. Inhanap ko an tan’awan sa Pungko. Wara ko tulos kaagihi. Malin nagtupas an bulod, may nabuwal o pinulod na puno, nan may banti na hinimo, kaya iba na an hitsura niyan. Maalupo’op liwat, di’ man sadto nahihinayod an dagat.

Whsshhhsssssst

Tunan’aw ako paun’han. Diri harayo dini, an Eskwelahan na Hababa san San Jose na Mas Hababa. Syempre sa mas un’han pa, an Eskwelahan na Hababa san San Jose na Mas Hata’as. Harani sa eskwelahan dini, an balay nira Oya Delma. Banda dini pa, an kura Oya Thelma na asawa ni Inoy Badong; magurang nira Mulo, Peyoy nan Atin.

Krrriiiikukkkiikk

Do’on so’on sa wala, an dalan pa-Bamban. Tapan pa man an kakaragumoyan. Di’ ko na  nasilhag an balay nira Inoy Ange.

Wwwhhhosssshhhhssstt

Bunirik ako palugsad. Yadto ako sa butnga sin katinampuhan na magkasaranga, na sugad sin mga linya na kinurit sa suratan na diri pantay, kaya mahod natipay an isururat. Kun uya ka, an pag-imod mo, didto sa kakadtuan san manglain-lain na kurit, basi di’ ka malagalag.

Nabati ko na an boses.

Kun an hangin habagat, an dalugdog makangangarat
Kun timog, an dampog may lain pa na tingog
Whhosshh, krriiikkkuukk, shhhh

A, may nagkakaraw sa ako. Pinukpok ko an ako alimpipingig san puno san ako palad. Wara man sin nagkikiligo na tubi. Siyerto ako, na ini na ako nababati, hali sa irarom san ingod, o didto sa langit. Pamilyar ini. Nabati ko na. Sa telebisyon, kun an boses sin sayo na testigo habo ipakila, ginagamitan sin pangraot, basi lumuwas na boses sin dako-dako na hayop, kun mayon man so’n. Sugad man ini san boses sa sine, sa Lord of The Rings, an surumaton san mga kahoy…

Silhaga.

Kun badla an tukdo san mata
Sa di’ naiimod
Ihatag mo an pagtubod
Kkkkhhhhh

Nangalag-kalag ako. Haragni’ay an boses… Dini ini.. Naimod ko an puno na an lawas, badla sa luyo. Inparahinayod ko. Mabaskog man. Di’ man parhag an panáhon, malin tama man kadaghan an mga sanga.

Ako ini.
Awat mo na ako inhahanap
Hhhhhhpphh
Mati’a ako, bati’a, asdanga
Ikaw na an magsabi

Siya yadto. Kun nalingag ako, di’ ko siya nababati. Ikaw? Pan’o ka magiging ikaw? Aw, ku’an… nano na inhahahanap… Pan’o mo naaraman kun sin’o ako… an inhahanap ko…?’

Di’ man pirmi sa Sirangan nagbubutwa an Suna
Hali man yo’n sa natutugbusan mo
Nalilipunan san sadiri mo na pagtindog
Nairirong san harayo mo na pag-imod
Hhsssshhhkk

‘Inhahanap ko an Kalag, Gusto ko ini maimod. Gusto ko maimod kun puti ini, o itom, o wara kolor. Gusto ko ini haramihamon. Kun matayunas, o talagud-tagod, mapinit, o mapaso. Gusto ko man asdangon, silhagon, sayudan. Gusto ko man pamati’an, bati’on an insasabi, sabuton, kun pwede…’

Daghan an buwa na makatutubod
An nakasayod kunta, napupuling lugod
Matubod ka ada kun ako sabihon
na pira ka na kabeses kamatay?
Sa kahahanap mo sin maiinom
An imo pagkauhaw mas naghahararom

‘San yadto ako sa… ku’an…, yadto ka man…? Pero wara ka man didto… Iba man an naimod ko. Wara ka didto. Di’ yadto mangyayari kun yadto ka…’

Naglaom ka na mababagat mo ako dini?
Niyan? Pangalag-kalag.
Arin na puno an marambong, an daghan an bunga?
Diri ako. Wara sin nagrarani sa ako
Maski an nagpupulak, nalihis, pagkaimod san lawas ko na silhag.
Na angay man hamokkkkhhhh…

Namungnan ako. Nag-isip sin isirimbag. Mamangno, nahagrapas an bato, nan nakalapa-kapa an tamsi. Bungyod an duwa na bata, handa an mga bato sa salbatana. ‘Yadto, ho! Yadto, ho!, Kan’a, yadto paghapon sa may dita!’ Dalagan gihapon an kabataan.

Nalim’tan ko an ako isarabi. San madumduman ko na, may guru-guro sin malabay. ‘Huh! Mapagalon ini na darale. Rinaraot san taga-Upper an mga gripo, abay pa, kita dini sa Lower, di’ na inaabot san tubi…’ ‘Iya, wara mo sabihi an munisipyo, basi danunan ka?’ ‘Huh! Madanon mo yo’n na perde yo’n dini san eleksyon, ma’o man an ama… Atog kuntrahon kami so’n…’

San lumampas na an naglalabay, nan bumalik an silensyo, nadumduman ko an ako iharapot. ‘San yadto ako, di’in ka didto? Sa tawo ka? Sa pader…? Sa seradura? Sa mga kurit? Sa mga rebulto? Di’in ka didto???

Para kay wara na siya pagsimbag. Hasta san waguswos nan ragitnit, wara na kabati. Lunuya na liwat an hangin. Taod-taod pa, hinimunta ko siya san ako kamera na dara. Ambot kun siya ini. Kun uya pa siya sini (retrato sa itaas).

37. Di’ ko ikaw mahihimo na mamo’ot sa ako

Nagtitinawa an kaistorya ko manungod san naimod niya: sayo na motorsiklo, inmamaneho sin Bumbay, sakay sa likuran an sayo na babaye. Nasa taraytay sin mga motel an lugar, malin doon sa Pasay. Pag-agi sin sayo na motel, wunala sa entrada an motorsiklo. Maluway ada an trapik, o badi wara man kaawat, kay naimod naman san kaistorya ko na bunutwa an motorsiklo sa luwasan, nan wunala gihapon sa kaabay na motel, nan dagos man butwa sa sunod na luwasan, nan wunala gihapon sa masunod, basi lumuwas uli sa durho… An in-iistorya, syempre, na natinaw’an, di’ man an Bumbay na nangaipuhanon sin masirungan sadto na Valentine’s Day, kundi an pagiging mabentahon sin mga lugar na sugad san motel kun adlaw na ini. Posible man na dahil sa mga espesyal nganyan na diskwento. Kun mayon sini taon-taon, badi niyan pa hamok na Sabado-Domingo, batog na an pila sa mga sirungan.

Dako na na negosyo ini na kaadlawan, kun imudon hamok sa presyo san mga rosas, na singkwenta pesos an sayo na pupunghan, hali sa piso kun ordinaryo na adlaw. Mas daghan man an mga konsyerto na maiimod.  Kun iba na ngani, mayon pa sin, sa pito ka-adlaw ada, nakabilog pelikula na pang-Balentayn. Maski sa telebisyon, bigla nasabihan an demograpiya san mga daraga nan soltero sa kada probinsya. Ambot daw kun may istatistik manungod sa pabarakal sin kondom bag’o an kaadlawan, nan sin antibayotik pakatapos, o an bilang sin kabataan na nabubuhay makalihis an siyam kabulan batog niyan. Napaboran man ada sini an mga website na aratol-atol.org nan burugaw-bugaw.com. Ambot kun kan’o mababati an mga surat-pastoral manungod sini na pairipli na hayag.

Kaadlawan nganyan sin pagkamo’ot. Di’ man ada bo’ot sabihon na pakalihis sini, maghaharabu’an na, o dahil sini naalto an paratayan. Ambot kun ungod na dahil sini, nadudumduman san iba an manungod sa bagaw romansa. Sa iba na surumaton, ini na termino di’anis, bagay na badla sa pag-imod na masayon i-esplikar nan mas makusog kun iba na sa rasyonalismo. Malin dini sa Bulusan, an romantiko, sayo na lanahan o makatitinawa, na kun mabati ka na nagsasabi sin Darleng, namuoton ‘gud ako sa imo, badi masugad pa sayo ka man na buwaon. Mas mayad pa an Duday, ah…eh..uhmm… ay lab yu… kadungan san pangahka san alimpupuro nan pagyango sa panganoron. Kun bati’on pa an iristorya, malin an pakahulugan dini san romansa, an bagaw sa Ingles foreplay ugaring.

Sa kaadlawan na ini, mayon man gihapon sin napepwera, sugad sadto na maski grabe an panguruwut, naran’og man gihapon. Pwera san wara katrato, mayon sin di’ naruyagan san inkakatrato. Naubos na an delihensya sa kareregalo, oro-adlaw na sin kaaagad, nag-aalog, nagsisiak, nanirbihan sa pamilya san babaye, di’ pa gihapon nakapadulot. An iba sa kanira, uninom na sin Thiodan. An iba, puna-Manila, wara na pagbalik. An iba pa, punatais na hamok, inako an swerte, nan wara na pagpurbar sa iba. Malin bagaw nira sa Tagalog:

Kung ayaw mo, ‘wag mo.

Sa Irosin, an nabati ko na sangay:

Kun ikaw habo, si Pay mo, asbo.

na kun ipalis ada sa Bulusanon,

Kun di’ mo ako maruyagan, si Papay mo, kabalang.

________________________

Niyan na kaadlawan, hinguru’on ta ini na kanta:

Titulo: I can’t make you love me
Nagkanta: Bonnie Raitt
Nagsurat: Reid/Shamblin
Taon: 1990

Daghan an pagtala sini na kanta, diri hamok ada dahil san dinanis na melodiya. Sa bersyon ni Bonnie Raitt, piano an gi-instrumentuhi. Lugo-lugo na di’ man sa desperasyon, kundi pagsumitir, na maski naaako, padagos an pagkamundo; maski punila na, may natutuda gihapon na kugang.

Bagaw san iba, an ungod nganyan na namomo’ot, kapay, o may nakakapay sa pagkamo’ot. Nakahimo nganyan sin desisyon na sa pag-imod san iba, maburong. Napipili an di’ man dapat, base hamok sa bagay na nakakablit san atraksyon, sugad san mata, pirok, siko, hiwa, paghiyum-hiyom, pagtinawa, parantay na ngipon, siriwal na ngipon, etsetera. Sugad sadto na babaye, na sendensya sin mga maykaya nan madunong, na naruyag sa sayo na lalaki na, pwera san halaba na pispis, wara man sin daghan na maisugpon sa kaniya katungdan.

Kay ma’o man ini an kinab’an san mga kapay sa pagkamo’ot, an relasyon na sayo an dalan, sayo hamok an naruruyag, an naghahatag, kay an sayo pa, nagreresibi hamok, ma’o hamok an nakinabang. Sunakada na, kunompra-diya, dunelihensya na ini sin dako sa pelikula, an gwapuhon na lalaki, na sigi hamok an panghiwod, na insisirbihan hamok san babaye na naruyagon sa kaniya, diri na siya nag-uubra, may alawans pa na pang-inom nan pangtong-its. Sa ngaran nganyan ini san pagkamo’ot.

Sa sayo na banda, mayon man sin naaangayan sini na kanta. Ipamutang ta na hamok, sayo na politiko. Maski di’ man intero, daghan sa kanira, an obheto man hamok, pagkubra sin komisyon, tong, nan kupit sa pondo na hali sa mga tawo. Kun iba na ngani, an gahoy sa kanira, buaya. Di’ na importante kun makahihibi o makatitinawa an boses, kun halimbawa sira an kumanta sini, badi sugad sini:

Di’ ko mahihimo na mamo’ot ka sa ako
Taraski an paborito ko na himo
Kontra san kaayadan mo
An dugo mo an gikan san kusog ko
An pagti’os mo an kinadangba ko
An pagkuspa mo di’ na sa ako madulot
Maski gahuyon mo ako na pambansang hayop
Maski oro-adlaw mo ako paglibakon
Sa ako ka man gihapon
Pag-abot san eleksyon.

36. Ikaw na may (mapasô-pasô pa na) badil

Bagaw san maaram sa pag-aro-aro, may mga sakot nganyan na diri angay pagsarakuton. Kun piriton, mayon sin mararaot, mayon man sin mawawara an data. Kun diri, badi sa tiyan maghihiriran. Maski ada diri na pagpurbaran, madali man ini uyunan.

Syempre, mayon man sin mga kaisipan na masakit magsarakot. Kaya ngani ada mayon sin wala nan sin to’o, sin moderno nan sin klasiko, sin radikal nan sin konserbatibo, sin katu’igan nan sin kanganaan. An pagkakairiba, di’ man hamok sa pasuruhay na maringsal. Maski sa pagbati hamok ada, makamati na sin pagkahudong. Sugad sini na pagsakot sin kanta na nagtatala sin badil, nan sin sayo man na nagwuwutwut manungod sa karat’an sini. An nagsururat, pareho pambihira na musikero nan parasunod sin arte. An sayo kanira, namatay na—sa badil.

HAPPINESS IS A WARM GUN/IKAW NA MAY BARIL

She’s not a girl who misses much (do-do-do, oh yeah)
Ano ang sukat ng halaga ng isang buhay
She’s well acquainted with the touch of a velvet hand
Kayamanan ba, o di kaya ay pangalan
Like a lizard on a window pane

Man in the crowd with the multicoloured mirrors on his hobnail boots
Ano ang titimbang sa husto o kulang
Lying with his eyes while his hands are busy working overtime
Ng katuparan ng adhikain at paninindigan
The sole confession of his wife
May gantimpala bang dapat pang asahan
Which he ate and donated  to the National Trust
Upang kumilos nang tama’t makatuwiran

I need a fix cause I’m going down
Saglit lamang ang aking buhay
Down to the abyss that I’ve left up town
Tilamsik sa dakilang apoy
I need a fix cause I’m going down
Ang bukas na nais mong makita

Mother Superior jump the gun
Mother Superior jump the gun
Mother Superior jump the gun
Ngayunpama’y simulan mo na

Ikaw na may baril
Happiness is a warm gun ( bang bang shoot shoot )
Mabigat ang iyong pasanin
Happiness is a warm gun, yes it is (bang bang shoot shoot)
Pagpisil mo ng gatilyo
When I hold you in my arms (oh yes)
Ilang buhay ang kikitilin
When I feel my finger on your trigger (oh yes)
Ilang anak ang iiyak
I know nobody can do me no harm
O di kaya’y di maisisilang

Because
Pagpisil mo ng gatilyo
happiness is a warm gun, momma
Isip-isipin mo lang
Happiness is a warm gun -Yes it is.
Ang balang tingga ay walang mata
Happiness is a warm, yes it is…
Kung saan ka nakaturo
Gun!
Well don’t ya know that happiness is a warm gun, momma? (yeah)
Doon sya pupunta

Purbar hamok ini. Sa di’ man ungod na musikero, di’ man ada marauton an tunog sini na kontrapunto. An burong, nasa tema nan mensahe na magkaiba nag’ud. Sugad san deklarasyon na an armas kaipuhan sin, o basi maabot an, wara kariribukan, o bagaw matoninong, na sosyedad.

_______________

An mga kanta dini, Awit ng Mortal  nan Ikaw na May Baril (ni Joey Ayala, kinanta san Joey Ayala at ang Bagong Lumad), nan san Happiness is a Warm Gun (ni Lennon-MacCartney, kinanta san Beatles)