Wdp #^@*%!?

May maniobra na hinihimo basi makila an di man kila, maimod na mayad an di’ man mayad, masabi na di’ man mabang’ogon an nangamyong. Pwede man an manungod sa pagkuwa atensyon san di’ man labut, an pag-alaw san di’ man nagkikiwa, o an pagdara san harayo an bo’ot. An Tagalog na patalastas, diri makangingirhat, o makauuyam, pagbati’on.  Sa Bulusanon na propaganda, iba man, kay kun manungod sa inpapabakal o inpapahamot, mas anad siya niyan san termino na patalastas. Kun sa trabaho, an termino, wanted.

Epektibohon an propaganda sa pagdagka. Ginagamit an maski nano. May mga artista na nag-eendorso sin pagkaon, kandidato, mga gamit sa balay, arak, kadaghanan na barak’lon. An mga proponente sini na planta sin geothermal dini sa Bulusan, punadara sin mga eksperto nganyan nan pinasurumaton. Para kay, mga Bulusanon man hamok an hunampang kanira, nan dunistrungkar san kanira mga deklarasyon. Manglain-lain man an paagi. May sa torneo sin uruyag. Nasa mga karatula ini sa piliw san tinampo, sa itaas sin kabal’yan, sa mga kudal, sa karatula sin mga tindahan, sa mga lunob sin sasakyan, sa mga kamiseta. Kun ma-eleksyon, an mga pakupot, tapan sa mga kudal, tulay, latayan, agihan nan sasakyan.

May maburong na propaganda. Halimbawa, kun nano an koneksyon san Marlboro sa pagbisikleta, san ini na sigarilyo, nag-iindono sin parareha. Nagkariribok man sadto na karatula na bagaw Nakatikim ka na ba ng kinse anyos? Sa kadaghan sini na mga propaganda, di’ masakit na may matuparan na iba man. Halimbawa ini na karatula, bagaw ‘Wanted: Boy & Girl’. Di’ masabutan kun akay naghahanap sin bata na lalaki o babaye. Kun sugad sini kalinaw an lubog, makusugon an bo’ot san mahatag san kaniya talambuhay. Kay badi sugad ini san nagtitinda peryodiko, na sige an tag’ok: ‘1000 ang naloko! 1000 ang naloko!’ Mayon sin nadagka magbakal. Pakabaton san bayad, an tag’ok na san nagpapatinda, ‘1001 na ang naloko! 1001 na ang naloko!’

Daghanon man sa ato an mga espesyalista sa manglain-lain na bagay. May eksperto sa bo’og, na eksperto pa sa mga saluksok, na masteron man an pagpedikyur, manikyur, kopyur, nan nakatangkod pa sin magiging swerte, nan kun iba na nakahingayad man sin barado na inodoro. Ini an bagaw sa Ingles all-around. Kun pataririkon, maski diin na hampang umalto pagtaririk, may mahihimuan. Sugad san propaganda sini na doktor o doktora, na kaya magbulong sin nasibang, mag-uli sin nonot, gatud, anab, ungab, magsantigwar, magbulong sin kuykuy, hapo, riyok-riyok, riyuma, mag-ubat, magtambal, magbintusa. San una, binutang niya an abilidad niya magbulong san di’ nagbuburod, na binalanse san kakayahan niya maghali san inbuburod san habo magburod. Mamangno, nakaseminar ada, dinagdag niya an pagbulong sa nangluluya na bag’o mabuhayan. Ekonomiyahon liwat an eskwelahan nira. Imbes na magpa-imprenta sin sayo pa na sertipiko, sinuratan hamok an daan, dinagdag an bag’o na espesyalidad.

Kun iba na, may propaganda na iba man an mensahe. Halimbawa, ipamutang an pawikan dini sa Bulusan diri pribido an pagpabakal, kun igpatala pa, sugad man kita sin nagsusungo-sungo san iba na lugar na ungod an pangataman san kanira natural na yaman. An badil kay popularon sa ato, kun tugutan ada maski sin’o magbakal, badi magiging mabenta pa ini kaysa sa selpon, di’ na sabihon an pagkaon. Kun sugad, di’ na ada kaipuhan ini ipropaganda, sugad sini na nakapaskel dini sa kudal, na nalabayan ko doon sa Laguna. Ini na lugar, malin kun may maagrabyado, di’ na man mangaipo sin pambihira na armas. Kun diri kumo, sundang an gagamiton basi makabawi sin aburido. Ambot man kun akay kaipuhan dini magpropaganda sin badil. Harani dini sa kutay, mayon sin duwa na bata na nag-uuyag sa tap’ong san kanira ina. Kun bilugon an imahen, sugad sin makahahadok an puturo. Kay dati an naiimod san kabataan an propaganda na sugad san sa gatas na pangpahataas ni Nino Muhlach, niyan propaganda na sin makina na iparatay.

Bagaw ngani sa Ingles, Wdp#^@*%!? Kun sa Bulusanon ada, Wara daw paghuna-huna#^@*%!? Di’ na kunta ini igparapadayag. Kay sa popularidad niyan sini na bagay, badi umabot an panahon na an mabakal sini na wara ibarayad, ibayad an kanira kabataan.

Kurumplót

Di’ ko pa human an libro, an Talking History (Conversations with Teodoro A. Agoncillo) ni Ambeth R. Ocampo (UST Publishing House, 2011). Sugad sin may naiimod na naalto kay matag’ok: Kaní nganì! Imudá! Asî, imudá!

Bagaw dini, The people around him, General (Mariano) Noriel, (Pio) del Pilar, there was komplutan against the Bonifacio brothers. Surumaton nganyan ini ni Agoncillo.

Bagaw ko san komplot, Bulusanón hamok. Ambot kun gamit ini sa Albay, kay san yadto ako, wara ko man ini kabatî na ingamit. Batangueno si Agoncillo. May sayo pa na surumaton sa Batangas, an tugâ, na gamit man sa Bulusán nan sa Albay, na pareho man an gamit nan kahulugan. Ini hamok na komplot, pareho an kahulugan nan tunog san Ingles na co-plot. Makunswelo na pagkatupar.

Naunabihan man dini an asó san Batangueno, na asó man sa Bulusán, maski sa kadaghanan na Tagalista, usok ini.

Historya an hanap ko dini sa libro. Nakuwa ko man an mga pag-imod manungod sa surumaton nan mga surumaton ta. May ideya manungod sa Eskwelahan. Ini nganyan diri man pisikal na istruktura, kundi pagka-uruyon manungod sin ideya. Kun iba na ada, an pagka-uruyon, bunga man sin arapinay, sin mga para nan sin mga kontra. Nahahasà an mga pagtubód sa paagi sin tirigbasan sin rason.

Kun an maluya na rason adâ habo mag-akò sin pagkadaog, nabibilog an komplutan. Para kay di’ man ini nairirong. Sa kaawat-awati, tinutugâ ini sin asó.

Makáw sa Bulusán

Panirum-sirum. Myentras an kadaghanan nagdadalagô-dagô san panigab’ihan, mayon man sin nagbabati san anunsyo sa telebisyon. Nagbabati, kay siribot ngani sin pangaro-aro, kaya an telebisyon, inbabati na hamok, sugád sin radyo na bag’o. Kusog an tunog, basi intero makabati; hasta san yadto sa hawan nan sa kararani, hasta san may telebisyon man na kararani, nan san nasa harani na nagtuturuwal-tuwal san baso.

Aw (hik!), nano niyan an okasyon, kay pista opisyal?

Ku’an ada, malin (hik!) kaadlawan san mga Insik.

A, di’ kaadlawan niyan nira Baoy….(hik!)…?

…Ma’o nira Alvin Son, nira Roy Gonzales…

…Nira (hik!)…Amon Mendizabal, nira Pael…

…Ma’o nira Roger Fulo, nira Eddie Frando, hasta (hik!) kura Makwa…

…Ayaw (hik!) paglilim’ti si Erwin, nan si meyor…

…Nan si gobernor…(hik!)…

…Nan si presidente…(hik!)…

…Nan so’n na baso, kay (hik!) malin wa’ na yo’n pag(hik!)-aandar…

Tunaragay ngon’a. Nasagirót kun nahihinggop an sulód san baso. Kun natipáy an himunta san bote, nauula’an pa an arak. Bag’o magpadagos an iristorya, nagsurumsuman ngon’a; may nangutsara, may pinurot hamok san kamot, nan namahik-pahik sa saruwal o sa ingkudan.

An gahoy (hik!) sadto na gilay mi (hik!) sini na mga Insik, Makaw. Kada pagsusugo, bakal nganyan sin pandisal sa Makaw, dalagan ngon’a sin sortidos sa Makaw, (hik!) pangutang na sin galyitas sa Makaw…Panabot ko lugod, an Makaw, panadero…(hik!)…

Nano man?

An Makaw baga, parte yo’n san Tsina? Badi (hik!) an mga una na Insik na nagpakanhi, (hik!) hali sa Makaw. Kaya intero na Insik, an gahoy na dini, Makaw…

Awh…(hik!) bagaw ko man, doon hali an Makwa, nan san makawat…he he he…(hik!)…

‘Laki inih…iba man yo’n…

Iya (hik!), akay man di’ man sa Insik an apelyido sini nira Ba’oy nan nira Roger, ma’o man sira (hik!) Amon?…

Aw, syempre, kay, nagpaburunyag na yo’n sa Katoliko. An pinangkuwa (hik!) nganyan na apelyido, an sa padrino…

…A, kaya man, ha?…Iya sira sin’o an aram mo na (hik!) mga Insik dini batog sadto?

…Nadumduman ko (hik!) sira Lama, Inggam, Eng Ang, Ponga, Sintong…Si Sintong, (hik!) unuli sa Tsina. Si Lama, san ilubóng, pambihira. Sadto pa’k ako (hik!) pakaimod sin lubóng sa tradisyon sin Insik…

…Pwera (hik!) san lubong, nano pa an mga naobsebaran mo (hik!) sa kanira?

…An kinadak’an ko na imahen nira (hik!) dini sa Bulusan, an mga medya agwa san kanira tindahan, an mga pisaran san lukad, bandala nan pili, an pamanit na maputi nan mata na singkit…Sira (hik!) an sakadahan, utangan, pisaran, kumpra-diyahan. Kun diin may binulad na bandalà, lukad, pili nan kalò, may tindahan do’n sin Insik.

Ma’o (hik!) baga? Mala yo’n na panaderiya nira Inggam nan Ponga…Bagaw ko so’n (hik!), magka-iriba, kay magkakumpitensya…Sayo man ngay’an ha’k yo’n na pamilya…

‘Di’in mo man (hik!) kaadmi?

‘Laki ini, mag-adal ka man sin internet, di’ kay (hik!) puro ka’k tangway. Sa internet, mayon sin website si Abraham Tan, an Bulusan Genealogy, didto ko kaadmi an pamilya nira sin ka-Insikan dini sa Bulusan…Di’anison man…

Sira sin’o (hik!) sira?

An pamilya ngay’an (hik!) nira, Tan nan Lim na an iba niyan, dahil pa ada sa pag-arasawa, mga Garcia, Galos, nan Lagata na.

Aw, ma’o? Yo’n (hik!) sira Tubay, Insik? Bagaw ko so’n, mga (hik!) Ispanggol…(Uninom gihapon, hininggop an ikog san arak sa baso, nan kinamhag an sumsumanan). Ma’o man (hik!) sira Didoy?

Daghanon. An mga (hik!) Balaoro, Espedido, Fullon, Fumera, Gamil, Garrate, Gutierrez, Halim, Lagamayo, Reyes, Sesbreno, ambot kun (hik!) arin pa…

Ambot ini si Dike Insik man, kay maputi-puti…he he he (hik!)

…Namuti-puti…san panaw? He he he (hik!) (Tuniyok man san arak nan hunungit san sumsumanan).

Pwera karaw, bagaw ko san Reyes, Ispanggol man?

Diri. Lim ada yo’n. Ma’o man yon an (hik!) napalain nan san Lim-Garcia. Mga edukador, diri nag’ud negosyante…

Kunsabagay (hik!) niyan, intero na na kolokasyon, may Insik, hasta sa politika. Mala ini, kay an meyor san Irosin nan san meyor san Gubat, puro man Insik…

Sluuurrrrp! Ahhh, ba’daw na pait… Nano daw (hik!) kun wara pagkanhi an Insik sa Bulusan? May pagkakaiba ada?

Ambot baga. Badi an negosyante dini, dayo man gihapon, kay (hik!) malin wara man sin nangahas na kadaanan na Bulusanon pagrigaton. Paghali sa mga negosyo, nag-iriba pa sin mga propesyon. Niyan, may mga maestra, doktor, abogado, inhinyero…(hik!)…

…Mayon pa sin (Slluurrrp!) kapitan, konsehal, meyor, ex-meyor…

Badi medyo menos man an populasyon (hik!)…

Aw, syempre…(hik!), bagaw ngani, naturalmente…(hik!)

Nano man an masasabi mo na may mga Insik dini (hik!) sa Bulusan?

An (hik!) kunswelo sa ato, kay hasta niyan, an pag-imod ta kanira, dayo pa gihapon. Pwera ada kun Sintong, ini na ka-Insikan dini, wara na man sin iba na bungto kundi Bulusan. An Insik sa San San Roque nan sa Central, kala-oo. An Insik sa Buhang, kutum…

Ma’o baga? Si, Baoy (hik!), maski dilot, kala-oo man…

Ma’o pa yo’n…(hik!)…mili kay dilot san surumaton ta, panabot ta, dilot man an hutuk. Inpagkasarayuan. Di’ ta aram, sira, nagkakasarayo man. Mala kun ini-inInsik, nadiskwento man pagbakali…Kay sira-sira, nagdadaranunan, diri sugad sa ato na diri Insik…

Kunsabagay…(hik!). Di’ man ada gusto sabihon na mili kay Insik, awtomatik na asensado an negosyo. An diri napagka-iristoryahan, an Insik na poto. Bo’ot sabihon, kun diri maghinguha nan magsuru-siklot, hahalhalon man.

Ma’o (hik!). Kunsabagay, maski sugad sin kawaraon, namagpakaamot man sin kakabataanan…

…Aw, daog man gihapon (hik!) san makamas an (hik!) malaksi…

…Nan san (hik!), aw, na’ ba? Wara na man inih…Hoy, kadto na kura Pael, sakadahi sin maski duwa pa na dyin…

…Sin’o an (hik!) intutugal mo, ako?

…Diri. Ini na (hik!) kaupod ta. Hain na baya, kay ho, wara na ini…(hik!)…

…Oyon, ho (hik!) sa kudal…

…Nag-aano (hik!) ?…

Bdwaaahhhhh!! Gwaaarrkkkk! Ptuh! Ptsweh! Hah Hahh Hhh Bdwaarrrkkk!

…Ah. Ma’o na ada ini an bagaw san Insik, dragon…(hik!)

…Ma’o (hik!). Ma’o na ini…(hik!)…ma’o na ini…Bdwaarrrkkk! Bdwaaahhhhh! Ptuh!

Sa pagbayà

Mayón sin mahalî. Malà kay sibot-sibot sin kapamisay. In-atado an darahon nan san ibirilin. Hasta san awat na warâ kabubukad, nagkaburukad. An mga awát na na hinanip, namagpakaluwas gihapon.

O, ini an kamiseta na awat ko na inhahanap, bagaw ko kun nawara na, uya man hamok ngay’an.

O, ini na sweter, san magpara-uran, nahanapan ini. Mala, ho, kay uya man ha’k…

O, ay, ba’adaw, mga karetratuhan pa ini san di’ pa naruruba an Gabaldon…! Ba’ah…sira ku’an ini…Mayon ngay’an kita sini?

Ho, imura ini na surod ni Manay Teray.  Di’anison pa baga?

Ho, Diogenes, ay, baadaw ka na tikugas ka…hasta sini na mga holen mo, intatago mo pa? Aan’hon pa baya ini…?

Habang nagbubukad, naghahararom man an ukad san ugát na nagagabot. Kay apritado, inutod na hamok kun diin kaya abutón, kayâ may ti’unay man gihapon na natudâ. Ini an kakabit na pirmi magpapadumdom. Sugad sin pusod na inutod, may kasugpon na masususog pag-abót sin panahon.

May luha na na’turo. May sip’on na na’huthot. Salamat nganyan san mga masirám na panumduman, san mga di’anis na memorya. Salamat nganyan san mga amigo nan san pag-aramigo. Abáy pa, an pataliwan, natahuban sin mamundo, imbes na sin paglaom. Naghahali pan’o patalikod, pahampang sa inbabayaan, imbes na atubáng sa pakadtu’an.

An ungód, an pagtaliwan dini, kasugpon man hamok sin pagpaabot didto. Pagpadagos man hamok. An maluya na nasarihán dini, balon na pangpakusog basi di na masarihán o aram na kun papan’ohon kun igbagat gihapon. An di’anis na nasarihán, balon na hilangkagan, ehemplo sin bagay na pwede man himuon gihapon.

Mantä, masakit gihapon didto hanapon an pag-aramigo. Magbabatog gihapon sa pagpuru-purbar, pag-alabát, nan paghingpit na naman. Iya kay sugád man nag’ud so’on an pag-aramigo; di’ man padaraghanan. Nan an pag-aramigo na nabilin di’ pa man minatáy. Ini na pagburulag, paagi sin paghingpit nan pagpasarig. Kun paglihis sin panahon mabukadan gihapon, nan maimod na yadto pa man, buhay, mabaskog sugád san dati, patunay yo’n sin ungod na pag-aramigo.

Kaipuhan an pagbaya. An data sini nasa kinaadman san pagdiskubre sin iba na lugar, paagi, ideya, kamutangan, nan posibilidad. Wara man data na pakahuman san pag-alabat, san makusog na an tunob nan bitad, mag-iingkod na hamok sa palhugan, mag-iimód san naglalabay. Pan’o na an mga Di’in sira hali? Pakarin sira? May nano didto? Kanugon man na san makaaram na pagkalapá-kapá, san makusóg na an pakpak, di’ ha’k maglalayog, o maglalayaw? Mili kay may tuda pa na sangá na hugdunan?

An paghali, di’ man katapusan, kundi sayo gihapon na batog; badi sa naghahataas hamok na talód. An pag-uli gihapon, lain pa yo’n. Kay kun iisipon, an nagbabayà man hamok an nagbabalik. O, posible magbalik gihapon.

Manghód sa hubál

Sa luwás, berde; sa samirá, makudát pa. Pag-abrihi, mabagá na an sulod, maski daghan pa an pulót. Sa Bulusán, an gahoy sini na kapáyas, gi’arón. Guráng sa tugás, manghód sa hubál.

Kun piriton pagsuliha, madali maglamúy-lamoy, nan apektado na an timpla san nagdadangadang na tam’is. Kaya diní sa Bulusán, an hinihimo sini, pinapanitan, tinutudók sin patóng, nan pinapang’os; kun sa baláy, may dutdutan na asin o suka na may sili. Pwede man maglihos-lihos, gapót an gi’arón.

Hali sa pagkagi’aron, nagkapira na hapít-hapít pabalik sa liso. Hali gihapon dini, may pira man hanggan sa pagkahinog gihapon. An turu-tarirík, malin sugad man san buhay sin tawo.

Sugad sin daraga kun kahampang sin espiho. Mahod nagkikibad-kibad, nagbuburu-baluad’ad,  buru-biribid, kihat-kihat, nguris-nguris, turu-tamiri, turu-tinawa. Kun pwede pa hamok ada, pipiyungan pa an espiho, basi maimód an hitsura kun siya turóg.

May espiho na mabubu-ungon, may espiho na di’ man salming. Kun iba na, naiimod sa iba na tawo, kun iba na, sa mensahe sin kamutangan o nangyayari.

Pwede man maging panalmingan an edad san mga prutas. Sugad san buhay san tawo, nagbabatog ini sa semilya, saday na liso na inhahalian sin daghan na posibilidad. Bagaw ngani sa Bibliya, an pagtubod na sugad hamok kasaday san liso sin mustasa, makatugal sin bulód basi umuswag. An saday na liso sin mirinda, paghahalian sin madamo na kurumbot sin bilog na kahoy o kuguhan sin balay. Sa saday na lagting hali an higante na puno sin pili.

Bag’o maging sayo pa na tinanom, mayon ngon’a sin burak, na naging bukdo, na naging langbo, na naging tugás. Hali sa pagiging hiláw, naging hubál, hanggan mahinóg. Sa dalagan pabalatás sini na proseso, an bunga posible mataróg. Hanggan dini na hamok an buhay sini. Kun makalampas man sa pagkahiláw, posible labayan sin pagliwan sin panahon, kaya naging luyagóy; sugad sin hinóg an kolór, maski an lawas, kipíl, an pamati, makudat, nan an rami, matapsi. An edad san tawo, pambihira pag-abot san panahon na may kinaadman na nan may kusóg na malin diri nauubos. Sugad man san prutas na hubál, na nangimbitar an kolór, makuból pa, nan maragamô. Kun umabot na sa pagkahinóg, diri na angay pag-paawatón, kay kun maatraso pa, malipas na sini an karuyagon, kun maging tum’ong. Iba na an rami, marugitâ na sa pamati, may langaw na na nagtataga-layáw. Para kay hali man sa hinóg an liso na pagbabatugan gihapon sin bag’o na posibilidad gihapon.

Sa panalmingan na ini, hain kita?

bukdó – bag’uhon pa
langbô – di’ pa nag’ud pwede
hiláw – hiláw
tugás – madatahan na
hubál – tuig na na pudu’on
hinóg – ma’o ini an inhuhulat
tum’ong – madali na an buhay
lupâ – lihis na
taróg – naalto sa batog
luyagóy – hinóg na langbô
kusbal – hiláw pa, inpipirit na

Ini na napag-iristoryahan, pwede man i-angay sa panahon. Sa pagbatog, daghan an posibilibad, mga panuga nan plano. An sukol sini intero, maiimod sa hinanapos gihapon san taon: Kun arín an nautob, nan arin an wara; kun akay wara kautob an iba…

Katul-angán

Sa lunabay na taon, tilinawi na imahen na nabilín, an distroso san bagyo nan san karagíng san papurutók.

Di’ man hamok na daghanon an danon nan akudir na nakalap tulos para sa mga biktima san bagyo. Sa irarom sini, yo’on an mga hapot manungod sa kun nano an nawawara san mangyari, basi naibanan kunta an rara, san delubyo. Kun tuig an wutwut, nagsurunod ada? Nano, kaintra an pagpurulod sin kahoy? An mga balay na inanod, nakabugsok adâ sa angay na bugsukan? Ini na mga hapot nan san mga posible na simbag, nakapairarom gihapon sa mga ati nan ramok san distroso.

Sugád man san taon-taon na kinapáy san paputok. May kampanya na diri magpaputok, pero wara sin kampanya kontra sa paputok  mismo: an paghimo. Kun wara sin hinimo, wara sin ipabakal. Kun wara sin ipabakal, wara sin paputukon. Mayad pa ada, sa masunod, himuon na krimen an pag-akudir sa naputukan sin paputok, pwera san natamaan sin lagalag na bala. Unahon na paghimu’a na krimen, an pagbakal sin pulbura na susubsuban man hamok, mapápapâ sa sulód sin pira na segundo, imbes na pagkaon o badò o isuruníp sa kuguhan, o libro.

Para kay bag’o na an taon. Kun diri napurisawan san bagyo, nakapuntok kunta an atensyon sa aresto, impeachment, nan iba pa na iskandalo. Niyan, badi balik gihapon an atensyon sa aresto nan  impeachment, pwera hamok kun may bag’o na naman na iskandalo, o iskandalo na daan, na bag’o pa hamok mabungkalan. Nan ini na naman an pag-aaradung-adungan. Imahen sin mga gutom na ayam. Pagtapuki sin tul-ang, mag-aaragaw. Habang nag-aaragaw san una na tul-ang, tapuki gihapon sin sayo pa na tul-ang. Imuda kay buburut’san an una na tul-ang, basi mag-aragaw naman san bag’o na tul-ang.

Parareho man hamok tul-ang. Hain na an tul-ang san mga heneral na makalit? An tul-ang san daghanon na kape? San labandera na ombudsman? San mga preso na namasyada ugaring? Kada pagbaha, malin nabubungkal an mga tul-ang san Real, Quezon nan san Ormoc, Leyte. Kun iba na, sa kadaghan, may tul-ang na diri tulos o diri masyado narereparo. Sugad san tul-ang ni Palparan.

Daghanon na pan’o an tul-ang sa ato palibot. Nagkakatarahuban sa katataplak sin bag’o na tul-ang. Kun kalapon ta ini, butangán sin mga tag nan iiskaparate, diri ta ada malimtan? Umepekto ada sa ato memorya, sa ato ugali o pagdesisyon? Kun ilubóng, matunaw ada ini, nan maging abono, basi tumaba an ingod san ato pagkanasyon? Badi kaipuhan gihapon malimpyahan ini na mga tul-ang; mahingurô nan masayudan sin mayad. Sugad ada sin hilo, na kun diri hali’on, makaraot sa ingod. Kun may tumudók man, badi mga mutant, mga bagay na mas nganâ pa sa dalám.

Pwera karáw, di’anis kunta kun an tul-ang san unagi, maging abono san bag’o na taon.