Patapô sa Bag’o na Taon

Niyan na maabot na Bag’ong Taon, kun gusto mo sin masirám na mirindalan sa disperas na katutnga, masiram an tawho nan sin tahada, o kape nan sin galyitas. Kun pinaparang’an, pwede man maglukay sin mapulót, o maglusak sin bilanghoy, o magpakrô sin hilaw na saging.

Di’ ano kun kaya pa, nahinguha sin diyô na dinugô, nan atulan sin lanson. Kun dini sa Bulusan, wara sin iba na makuwaan, dini kura Oya Rose Narvades sa Central. Wara ikaduduwa an siram san kanira lanson. An pulot, an rugi nan san yumhok, saramahon. Hanggan niyan, sadiri nira na kamót an gamit sa panarabaho, batog sa pagparugi san bugas, hanggan sa pagmasa nan paghulkab hali sa hurma’an na talimon. Kadaanan pa man an kanira sistema san pagluto: dako na karaha sa sug’ang na may gatong na kahoy. Kun halaba man nan maluway an pila, di’ man hamok dahil sa kadaanan na sistema, kundi mayad man san pambihira na siram. Maski nagsaday na an lanson nira basi nganyan bumarato sa konsumidor, wara man gihapon pagsaday an rami. Kun gusto mo, pwede ka na magpadaan. Kumadto ka sa Central myentras atab pa.

Kun sayum’an ka, kay kun daghanon na an nagpadaan, ayáw kahaghag. Kun kaya mo, kumadto ka sa Sorsogon. Doon sa harani san sa’od, harani san Goodluck Commercial nan likuran san Jollibee, hanapon mo an Eppie Jazmin Carinderia. Do’on mayon sira sin pang-okasyon na lanson. Ini na lanson nira, an giniripad na sugad sin diyamante baga, na malin ma’o an kadaanan na itso sin puto (kutsinta, lanson, sapin-sapin, biko), na sugad man san inlilibot kun iba na. An kanira lanson, nasa nigo, mga dos kilos an kadako o kagub’at. Mayon sira do’n sin yano hamok o plain na a-syento-singkwenta, an may keso sa ibabaw na a-syento-sitenta, nan an may hamon nan keso sa ibabaw na a-dos syentos man. Basi di’ ka magpila o maghulat, pwede ka man magpadaan sa paagi san kanira numero na 056 2114305 nan 056 2113830.

An kadi’anisan san lanson kay pwede mo asayon, nan pwede man isuda sa isuruda. Madali pasu’on kun habo san bahaw na lanson.

Kun nakapaputukón nan nahadok mabungkag an kamulmóg o an mga guramóy, pwede ka man bumakál sini bagá na pan de bomba doon kura Oya Basyon Manda o kura Oya Paring Tan. Sadto nan niyan, di’ man nagluluya an kanira tinapay, maski nag-iiba hamok an kadako. Insusunod nira sa kakayahan san konsumidor, basi nganyan padagos na makatadi. Ma’o ini na kaisipan sin pagnegosyo an dahilan kaya hanggan niyan, ini na duwá na makáw san Bulusán, diri nawawara.

Rebyu: Lima na libro

Niyan na taon, mayon kita sin diyo na libro na nabasa. May nahuman sa sulod sin sobra sangbulan. May nahuman sa sulod sin pira ka-adlaw.

An To suffer thy comrades ni Robert Francis B. Garcia (Anvil, 2001, 5th printing, 2007), manungod sa nangyari na sadiri na pagpadugo san mobimyento san mga komunista sa palibot san hinanapos san dekada otsenta. Sa salaysay san awtor na dati na myembro nan naging biktima, madulom na panahon san mobimyento kun kan’o inuli’an, kinastigo nan pinaratay an kanira mismo kaurupod. Sa kanira, an kaupod, hatok pa sa kabungyod o kamanghod o kaamigo, kay nagkaurupod sira sa mga ekspiryensya na pangbuhay nan kamatayon. An pag-urupod nabale-wara san uruli’an nan turuklinan; an bagaw Purga. Mamamati’an sa mga linya an ngalas, aburido, nan kamunduan manungod san nangyari. Kaganahan man na ini na obra, diri kontra-akusar o pagpakaraot o pagbalos, kundi malin obhetibo na paghanip (basi diri malim’tan) nan klinikal na paghinguro (basi masabutan) sini na panahon sa historya san ato nasyon. Kaipuhanon na babasahon para sa pag-adal san kontemporaryo na kamutangan san paburugnutan na politikal nan klase sa ato sosyedad; Pilipino o maski sin’o na nag-aadal sin historya. An dako na data sini, an memorya na dara-dara, kun iisipon na sa mga istorya sin nasyon o tawo o panahon, mayon sin mga detalye na nahuhubon, tinuyo o aksidente na nawara, na kun wara, dako an magiging impluwensya sa pagpalin san interpretasyon, sugad man san detalye na dinagdag o nadagdag. Kun ungod, sayo pa na patunay na kun iba na, makulog an ungod. An pagpasepara o paglikay sini na tema, pagpiyong sa bilog na kamutangan san nasyon nan panahon. An paglakad sini na nangyari, kaulangan sa paghanap sin pag-uswag sa nano man na paagi nan hitsura.

Awat na aram an pagkaparasurat ni Ricky Lee. Pwera san mga sinurat niya na sine, mayon na siya sin koleksyon sin mga halip’ot na istorya. Kangalasan na an Para kay B (Writers Studio Philippines, 2008), una nganyan niya na nobela. Bagaw niya sa tibi, mas gusto niya makila bilang nobelista. An ungod, sugad man hamok ini sin koleksyon sin haralip’ot na istorya, na kinarabit basi maging sayo na mas dako na istorya; sugad sin sinaragday na suy’ab na nabilog na balay. Makunswelo an istorya, na sa likuran, yadto an pakasabot san kamutangan na politikal san Pilipinas na maluway na pinaipit san awtor sa mga pahina. Sa paaagi man san manglain-lain na relasyon sin tawo, naihukip man an padagos na hababa na pagtimbang san kabilugan na sosyedad sa mga relasyon nan pagkatawo o sekswalidad. Butnga san bulos an istorya, maski diri an lenggwahe. Gunamit man sin manglain-lain na estilo, o badi impluwensya. Malin nasisilhag an nobela na From a Buick 8 ni Stephen King, an mga pelikula na The Curious Case of Benjamin Button nan Stranger Than Ficton. Iniskets man dini an kusog san panurat bilang arte o kun nano man. Kun isasine, tipikal na ini sa Pilipinas. Bilang babasahon, nakapira man na bitad paun’han.

Dati na na nababasa an sugad kura Jun Cruz Reyes nan Teo T. Antonio. Diri si Bob Ong, na di’ man kila. Kay malin mga magub’aton an tema san duwa na libro na nauna, kinaipuhan timbangan sin magaan. Base sa putos, malin makunswelo ini na Bakit Baliktad Magbasa ng Libro ang mga Pilipino? (Visprint, Inc., 2002). Sugad ada sin libro na kanta ni Yoyoy Villame. May pagkaumagid, kay binatugan sin patinawa, o pagtinawa sa mga kaugalian san Pilipino, batog sa pagdumdom san mga inagi-agi batog san di’ pa uso an text nan internet. Kaurupod man dini yadto na manungod sa mga kontes sa tibi, na malin awat na inpara-urusung-usong sa mga email. Hininguro intero na bagay na Pilipino, tradisyon, kaugalian, ugali, himunta san kaburut’on, mga simbolo san Pilipino, sugad san dyip. Mayon man sin paglingag sa historya, basi masabutan halimbawa kun akay may misa de gallo kun Pasko o may pasyon kun Kamahalan. Batog sa patinawa nan pagtinawa, naging pagsabot kun akay sugad sini an Pilipino o sa Pilipinas, nahuman sa paghanap sin pwede na solusyon o takpol sa kamutangan. Seryoso na kinapay o kinapay na seryoso, sugad san pelikula na Kakabakaba Ka Ba? nan san Kick Ass (‘with no power comes no responsibility’). Makunswelo na an ngaran na Bob Ong, na di’ man Pilipino an tunog, kundi kumbinasyon sin Kano nan Insek. Di’anis na malaksi na basahón o iharatag kun Pasko o kumpleanyo.

Aram na man an kadi’anis san panurat ni Lualhati Bautista. Nabasa an libro, naimod an sine. Masayon magdesidir kun pupuruton o diri an libro na may ngaran niya: Desaparesidos (Cacho Publishing House, 2007). An istorya sini, malin yadto man sa panahon san To suffer they comrades. Hinapitan man, maski diri pinuntok. An lugar, masakit tangkudan, na pwede sa Mindanaw o badi sa Nueva Ecija. Pinaimod, pinamati, nan pinasabot an buhay san mga gerilya, kun pan’o sira nagliliwat-liwat sin lugar, na dahilan sin pagburulag, diri hamok san magka-urupod, kundi hasta san magparamilya; an pamilya nan san gerilya, an gerilya nan san bata nira. Istorya ini sin sayo na gerilya na ina, na naghanap san kaniya bata sa sulod sin baynte anyos. Inilustrar dini an kanira mga kaluyahan, an nahadukan, nan an kamutangan san kanira buhay maski o labi san sira diri na mga gerilya. Ma’o man an padagos na paghapot nira sa sadiri kun akay nira pinili an sugad na buhay. Sugad sin pagpadagos ini san Dekada ’70. Maski mas busog sa istorya an Dekada, nangahas man ini magsulod sa tema na masakit suludon: an mga sala na desisyon san gerilya na tawo man ngay’an. Imudon an tinaas pa san kalidad san pag-istorya san awtor. An To suffer they comrades, mayon ada  sin catharsis sa pagsurat san istorya. Ini kay fiction, napahino-hino hamok na may closure sa katapusan. Sa pag-itan sini na duwa na istorya, an ungod nan san hinimo, badi sayo na pagmaw’ot: Nano daw kun

Sa punto na ini, kaipuhan gihapon sin magaan na basahón, na sinimbag sini na sayo pa na libro ni Bob Ong, an ABNKKBSNPLAKo? (Visprint, Inc, 2001). Nauna pa ngay’an ini suraton. Kun an Bakit Baliktad koleksyon sin mga anekdota manungod sa Pilipino, ini, koleksyon sin mga essay nan halip’ot na pagdumdom sin buhay hali sa eskwelahan. Batog sa mga inagi-agi san awtor san siya nasa kinder, hanggan bumalik siya sa eskwelahan sa luyo na lado; bilang paratukdo, diri na an intutukdu’an. Sa patinawa, pinaipit niya an leksyon san tunay na buhay, pinitik an prejudice kontra sa edukasyon na wara diploma, tinagan sin mas mahiwas nan hararom na kahulugan an tema na edukasyon, nan sinabot an tunay na impluwensya san paratukdo na tawo sa eskwelahan, nan san paratukdo na diri tawo sa buhay, an eksperyensya. An pagbasa sini, lyabe man na magpipihit san seradura basi maabrihan an mga memorya san sadiri na byahe sadto sa eskwelahan, hanggan sa magbyahe na sa luwas, madusay, magbuhat gihapon, nan maglakaw na sin masarig nan may kumpyansa. Sa punto na ini, makusog an hapot: Sin’o nag’ud baya ini si Bob Ong? Bagaw sa Google, lulo man hamok san awtor ini. Wara sin nakaaram kun sin’o siya. May sununod lugod na hapot: Kun sugad, ini ada na mga istorya niya, ungod o imbento? Malin may pangalang-alang na nagburu-bungyod. Para kay an sapak na nabilin san istorya, areglado na. Sa kaniya binuang na seryoso, nabilog an imahen ni Bob Ong na sayo na pwersa sa kontempararyo na literatura na Pilipino. Kaya man ngay’an, sa lista san Inquirer na Top 10 books for 2011, may sayo na hali gihapon kun Bob Ong.

May maghahapot pa: diin hali an interes san pagbasa sin mga sugad sini na babasahon? Nano na klase sin tawo? Nano na klase sin Pilipino? Bag’o an pagbasa, mayon ngon’a sin pagsurat. Ini na hapot, pwede man irabak sa nagsurat. Malin wara man sin parasurat na nagpapaliwanag kun akay sugad an kaniya sinurat: Ma’o ini an gusto ko isurat, sugad sini an gusto ko na pagsurat. Kun habo ka, mangiwi-kiwi ka. Sa parabasa, iba an hapros san hapot, kay kada libro na nahuhuman, sulay sa kaburut’on nan hurma san pagkatawo.

An iba, gasgas na an simbag na ‘Madrama na ang buhay ko, ayoko nang magbasa ng drama. Posible na ungod ini. Di’ man bo’ot sabihon na ‘Ganghawon na ako, habo ko na magbasa sin manungod sa mabang’og‘. Manungod hamok ada ini sa pagpili, sugad man san pagpili na hinihimo san mga tawo sa istorya sa libro, kun nagiging istorya na an ungod nan nagiging ungod na an istorya.

35. Lalaki San Ika-toló Na Kinab’an

Sugad siya sin napabutnga’an sin naghihiran na puno sin luktob nan sin nangudyuton na dump truck, sin nag-aaso pa na kaingin nan sin bag’o inagurarán na megamall. Habák-habák an kabatiran san santigwar habang nagtatagadawdaw man san siga san Facebook. Nagpapaharuros sa talukap habang nagyayango sa aso san eroplano san budget airline.

An mayád, an tunay na lalaki para kaniya, nabubuhay sa kusog san braso nan nasusukol sa bilang san natutuwal na baso. Sugad man san kadaghanan, mayad siya na amigo sa maaram mag-apresyar san kaniya nahihimo.

Mas gusto niya dini hamok, kaupód san mga kinaan’dan, kinadak’an, pagtubód, nan panugâ. May aram siya na diri mo aram. May kakayahan siya na diri mo kakayanon. Sa kun nano na dahilan, wara siya tiwala sa diri taga-dini, nan san taga-dini na pirmi wara dini. Sa diri masabutan na dahilan, hataas man ugaring an pag-imod niya sa lahi na hataason an irong, mayad-ayad an pamandok, nan di’anison pagbation an surumaton.

Pwede man siya magpurbar, magkadto sa iba na lugar. Kun diin man siya makaabot, makasalbar siya kay madali man siya makibagay. Para kay an bo’ot niya, pirmi man gihapon pakanhi sa kaniya hinali’an.

Inlilingág niya an pintuan hali sa nakaagi, na giya niya niyan nan sa maabot. An disgusto niya, kangalasan man kun iba na, an padagos na pagbag’o sin mga kamutangan, paagi, hitsura, kagamitan. Sugad siya sin uragay na nakareparó san nagsasaday, naghahababaw, nan naglulubog na kalé na kaniya istaran. Nareparo niya an iba na uragay na hunali: may bunalik na uragay na mas halaba na an bungot, may bunalik na may kaupod na na olók, mayon pa sin kabungyod na agamá. Nagngangalas siya niyan kay malin di na natangkudan kun kan’o an ungod na tag-uran, nan san tunay na tagsudang;  malin kadiyo-diyo, nagbubusabos, nagbabaha, nagtutupas an lugtä.

‘Bosong ada ini…’, bagaw niya manungod sini na mga kangalasan. Kaya siya, padagos na nagkukuntinwar sa bulan bag’o maghimo sin desisyon, ma’o man sa rilinya san mga bito’on, sa mga nangyayari sa kaniya pamilya. Madali siya makitabi sa di’ naimod na tawo. Nagpapadugo siya, nag-aaya, nagpupugkot kandila basi wara sin mapuringot, nan di’ siya manunutan, maanáb, makarawán, magatud, o masibang.

Nagtataga-sunod man siya sa uso; kay nano, maluya? Sadto, kun naluyahan san tubâ, nasakada sin anisado. Niyan, Red Horse na an naruyagan o kaya Emperador. Sira kumade, na-payt na man sini na bagaw red wine, an bagaw san iba ladies’ drink. Mayon man siya sin kakila na kun naabot, may dara na malburo na istitsayd; mayad man gihapon an rami, kun ikumparar sa dati na Rosalina. Libre liwat. Ma’o ini an inhahali’an san kaniya kaogmahan: an aramigo nan san kaparyentisan. Kun pwede hamok kunta, pirmi ha’k urupod, di’ na magburulag. Pwera san giloy/gilay, mayon pa sin manoy/manay, tata/nana, padi/madi, nan sin igso’on.

Sa pagkararani, siya na hamok ada an wara sini na pidyider. Di’ bale. Kun gusto sin mapinit na tubi, kun may inhaharampanganan na kaipuhan sin panghalo, madali man magbakal sin yelo sa tindahan. Syempre, mayon na man siya sin telebisyon, an bag’o niya na hilangkagan. Mayad ngani niyan kay mayon na sini na selpon; madali na an paki-istoraya maski yadto sa Buhang nan uya man sa Madlawon, san yadto sa Manila maski uya man sa Bulusan. Di’ pa naawat, kaipuhan pa magpa-Sorsogon, maghulat sa pila na halaba, basi makapadara sin dilot na dispatso sa telegrama.

‘Nag-aasenso man’, bagaw nira san kaniya kainuman san sayo kahapon, manungod san Bulusan o san Pilipinas. Napag-iristoryahan nira ini na mga bag’o na kagamitan nan mga natadihan. Mas daghan an harampang nan san inhaharampanganan kun may eleksyon; kun nagdadangadang, pagkahapon san borotohan, mga pira pa ka-adlaw pakahuman, hanggan maubos an mga kabahinan.

Mahod may pasuruhay sa porolitika. Bagaw niya, ‘Bahala na sira so’n.’ Mayon man siya sin opinyon, na pinabati niya sa harampang nira san mga kaamigo. Maribok siya, sigurado sa kaniya pagtubod, san kaniya gusto.
_____________________
Ini na sinurat may inspirasyon hali sa kanta san Steely Dan na Third World Man. Ini na kanta, maluway na jazz na dominado sin organo na may pasambang na slide guitar nan electric guitar. An bitad sini sugad san kiwa sin tawo na namahik ngon’a san siki sa pahikán, bag’o lumumpat, nan maluway na nahugpâ man gihapon. Mamundo an tono, sugad liwat sini an liriko:
           
I saw the fireworks
I believed that I was dreaming
Till the neighbors came out screaming
He’s a third world man

Sa Tagalog ada,

Isang magsasaka si Pedro Pilapil
Walang kaulayaw kundi ang bukirin
Nguni’t isang araw may biglang dumating
Ang saka ni Pedro’y kanilang inangkin…

Bagaw sadto sa eskwelahan, may toló nganyan na kinab’an: an Una, nahimo na. An Ikaduwa, di’ pa nahihimo. An Ika-tolo, naghihimo. Sa himo, bo’ot ada sabihon. asenso. Sa liriko san kanta, malin an tawo, taga-Africa. Kunsabagay, mayon man sini dini sa ato, labi do’on sa Sur, nan dini sa pagkararani, kun nagkakaturupar. Sa India, pirmi man sini mayon. Sa Mehiko, paborito man ini, pwera san putbol. Kunsabagay, di’ man hamok pisikal na kariribukan an isuruda san Tawo. Ma’o man an bayolensya san kurakot nan san mga koneksyon. Awat ko na inhahanap an dahilan kun akay mayon sin Una na Kinab’an nan sini na Ika-tolo na Kinab’an. Maski sa teorya mayon, malin wara man sin Ikaduwa na Kinab’an. Badi dahil duwa man hamok an grupo sin tawo: an malaksi nan san maluway, an makusog nan san maluya, an buwaon nan san nagpapabuwa, an paragamit nan san nagpapagamit, an amo nan san uripon, an konkistador nan san kolonya. Syempre, ini na duwa na grupo di’ man kaipuhan na nasa magluyuan na kudal; pwede man na nasa sayo na hawan mismo.

Wara man ada sin kudal na makasakop sa kabilugan san Tawo San Ika-tolo na Kinab’an. Bilang sayo na nakalibre sa manglain-lain na delubyo nan remalaso, malin mas may kakayahan kunta siya kun iabay sa Tawo San Una na Kinab’an, kun diri hamok san kaniya ugay nan kadali pagpahunod.

Di’anis ini na kanta, maski an ungod, mas gusto ko pagbati’on na kanta sini na grupo an Haitian Divorce. Para kay di’ ta man dini aram ini na Haitian, mayad pa an Hawaiian na insasarayaw dini sadto. Wara man dini diborsyo maski may nagbuburulag man. An mayon hamok dini, mga lalaki (nan babaye) san Ika-toló na Kinab’an.

34. Istorya

Sa makabasa sini na istorya ni Elmer, daghan an mapiritíng-pitíng, matagütô, makagát san ngawî, nan masugad ‘Marasa pa…’ Sigurado, mayón man sin matinawa, mangiyâ-ngiyâ, maganya: ‘Tara, nahatû…nakabaró…’ Para kay ini na istorya ni Elmer, di’ man makatitinawa. Ugaring, makapupuringot, makadidisganar sa sayo na banda, makaiinit sa sayo pa. Atóg kay nagpapakabuhay, napaparaót uga’ng. Naghihinguha para sa pamilya, nagburulag ugaring an pamilya.

San arin man yadto, mayón sin lalaki na sa una na imod, mas harayo na mas di’anis kun Elmer an naging swerte. Hanggan sa airport man hamok pauli. Kay an nasak’yan na taksi, dinara ugaring siya sa mga holdaper, na unubos san kaniya mga dara-dara nan sentimos. Di’ bale nganyan, si’apo kun wara na sin patapo, basta uya na, nakauli na… Nagpirit makauli sa kanira balay, malin do’on sa Caloocan. Paglusad sa dyip, nahanapan an balay. San may makakila kaniya, didto niya kaarami na nasunog an kanira balay, namatay pa an tisadayi na bata. San inhanap an pamilya kun diin pakisangpot, may nakaunabi na inbarahin an kaniya iba na kabataan, ambot kun kura kunay, kay an asawa niya, may inupudan na na iba. Tunaririk ada an pag-imod sadto, kay an una na bata na naimod, ginap’tan sa liog, nan hinostage. Kun sa nano na dahilan, syempre diri malinaw, pwera san puringot nan desperasyon, nan pagkamundo. Bunaya siya kay basi mahingayad an buhay, naparaot ugaring. Sugad sin mayad na batog sin selebrasyon sin Bag’ong Taon, na naraot sin sayo na putok sin rebentador.

Daghanon na an may istorya na sugad sini. An mga ngaran nira, Elmer o kun nano pa. Kun nababati, madali man hamok an pagkatimli, nan padagos man gihapon an pagpurbar sin mas mayad pa na buhay, na nagbabatog ngon’a sa pagburulag. Naging paraataman sin bata sin iba, paralimpiya sin balay sin iba, parapu’as sin lobot sin paryente sin iba, kun nano pa na kolokasyon…sa iba. An iba kanira, nauli dini na naka-kahon na.

Inlalanahan sira na bag’o nganyan na bayani, habang sige an pabayad sin mga membership dini, buhis do’on, policy dini, rehistro doon. An mga tawo sini na mga ahensya, batog sa hepe hanggan sa gwardya sa lakdanan, na magdadanon nganyan kanira, malin mga serbihan pa ugaring.

Pwera sini, naging inspirasyon man sira sin mga obra; mga mural, imahen, pelikula, istorya, nan kanta. Maski diri eksakto na kapareho, nakahitsura man diyo sini na kanta na uya sa internet:

________________

Titulo        : Istorya
Nagsurat   : Jaime Jesus Uy Borlagdan
Nagkanta   : Bandang Jimple Borlagdan

Madali’ay sabuton ini na kanta, diri hamok dahil sa pamilyar na istorya, ma’o man sa lenggawahe na Bikol, sa panurat nan pagkanta na Bikol (parasurat nan banda na taga-Tabaco, Albay). An liriko, makaráw na may palanit, may tuya-tuya na may pagsabot (‘si Josefa na mamundo..’), may pag-agyat (‘Masasabi ta daw…na ini tama?’).

Kun iba na, an maluya na koneksyon uya sa ato. Kun iba na man, yadto sa luyo san lawod. Di’ man kunta kaipuhan mangyari, di’ man masakit likayan, nan di’ man kaipuhanon. Para kay may mga sugad kura Elmer, na sugad sin nagpipirit mag-alóg hali sa harayo na bubón, na sa kaharayo nan katalagud-tagod san dalan, kada bitad, nauulaan an tubi na inalog. Mahal an bayad sa ina-alugan, ma’o man sa mga nalabayan sa dalan. Daghan pa an naiiban sa tubi. Para kay sa kanira, si’apo, kay pag-abot so’n dini na balde, mas daghan pa gihapon an tubi na tuda, kaysa san tubi dini na hali hamok sa tun’og.

Mayón sin kanta na Bikol. May kantor na Bikol. May kakantahon na istorya na diri hamok san Bikol kundi san Pilipino. Basi pa maghiwas pa an panganoron san tunóg na Bikol, sugad man san paghiwas sin mapagpilian san mga sugad kanira, basi mag-iba man an istorya nira Elmer. Mangyayari ada. Kun kan’o, diri ta hamok masisyerto, diri pa niyan.

33. Nagbabátog na Magíng Sugád na Nag’úd sin Pasko

Maluwáy-luway ini si Inoy Dyunyor. Maski nano an kaniya inhihimo; paglakáw, pagbuhát hali sa pangingkudan, pagpurot, maski an pagsurumaton o panuru-simbag. An malúya an pasensya, mahod nakamati sin pagkauyám. Mahod may nasugad, ‘ay ba’adaw ini na ‘laki, sugád pirmi sin naghihikap sin padi-padi’ay’ o ‘…sin darag-angan’. An iba man, bagaw ‘Bat-ugon. Badi hasta paglûlo sini, isklomosyown’. Siyempre, an iba man, bagaw ‘sugád sin pirmi naghuhulát san Pasko’.

Maski bagaw maluway, di’ man ‘gud maluya si Inoy Dyunyor. Batog na gred wan, pirmi man siya ro wan. Piringkitan man kada gradwisyon. San in-urusong pagkandidato sa ingkomun, daghan an nagsugad sin ‘Hmh, nano man an nahimu’an so’n san opisyal pa hamok na bulan-bulanay? Mas bale si Inoy Gordon kay masaba’on, o si Inoy Awel, kay maingudon’. Pag-upras, lunuwas man si Inoy Dyunyor na opisyal.  Para kay, ma’o yu’n, daóg san iba sa kamas.  An iba man liwát, sobra man ka-ober an kamas. Si Inoy Raul, pinakáng an pondo na ipabarayle. Ma’o man si Inoy Tiago, dinará paManila an iararkila san orkerstra. An tiurhii na presidenta, yo’on ngani si Guyâ, kinalit hasta san ipaharal’it san kuguhan san ermita. Dahil ada sini kaya san iusong na naman siya pag-presidente san ingkomun, gunana gihapon si Inoy Dyunyor.

Bagaw ni Inoy Dyunyor, diri nganyan pwede ipasepara an mga pangalít. Kun wara nganyan makalít, diri magkukulang an mga badyet. Dapat nganyan, an mga nangalit, rapaduhon sin tumagíktik. Kun diri mo aram, ini baga na tumagíktik, puno sin saday na patóng o uway na uyon irapado sin mga para-uma sa kanira karabaw. Pwera na hamok kun ini si Guyâ may sa karabaw an panit, maagrangay ini sa lanit. Ideya hamok na lu’oy kun Guyâ, an totoo, hadok man kun sira mareparuhan, kaya an mga kapwa makalít, nagkasarayo man na danunan si Guyâ. Kun nano-nano na pangpaburong an inpaparasarabi, basi hamok diri maaresto si Guyâ. Iya kay daghanon na man an naungís dini kun Guyâ. Intero sira, namagdanon kun Inoy Dyunyor, namagsuporta, namagpakusog san bo’ot.

Sa mga urhi na notisya, naaresto man gihapon si Guyâ.  Wara pag-aser an bagaw riyok-riyok, na malin diyo na kumplikasyon man hamok sin kurikong. An masunod na indidiyu-diyuan, an kaniya bespren na huwes, na malin pirmi hamok yes an boto pabór kun Guyâ. San mabasa an mga peryodiko, bagaw san kadaghanan, ‘madali na, nahihitsuraan na an Pasko’.

____________

Titulo        : It’s Beginning to Look a Lot Like Christmas
Nagsurat   : Meredith Wilson
Taon         : 1951

Ini na kanta, sugad sin dehado kun iabay sa iba pa na kanta na pangPasko. Ambot liwat kun akay an bitad sini, martsa. An tono, di’ man makadadagka na sugad san iba na malin bagaw ”mus na, masyaping!’ Di’ man makalalangkag, na sugad san ‘Pasko Na, Sinta Ko’. Di’ man makaruruyag na sugad san ‘Pasko Na Naman’. Kun nano, malin ini na kanta manungod sadto na namintana, na malin may inhuhulat. Taon-taon, naghuhulat siya, mahod nag-ibabatóg an itso, nan di’ man madadagos, sugad sin bunga na naluluyagóy, di’ nahihinóg. Batog sadto, kada paghulat niya, may paglaom, maski may reserbasyón: ‘O, malin ma’o na ini…ma’o na man nag’ud adâ…? Ambot…?’

Sa daghan na paagi, malin sugad kita sini. Naghuhulat, naglalaom, para kay sa kadaghan kabeses ta kabuyó, puman’os man ini o diri madagós, diri kita masyado ngangaraton o madidisganar.  Mahulat kita gihapon sa masunod, nan masugad kita, sa ato luway na pagtungkahal, ‘O, malin ma’o na ini…Madadagós man adâ gihapon an Pasko…?!’

Manungód sa pamáklo

Di’ man ha’k pagsimba an may kaadlawan kun Domingo. Ma’o man an panglaba o pamalantsa, an panilhig sa hawan, an panap’ong, an paghali san mga lapat-lapat nan san agiw-iw, nan an paghuruhingayad sin raot na gamit na di’ nalalalam kun iba na adlaw. Kaadlawan man ini san panunas, panursi, pagluto sin awat na kaibugi na kaunón, pagraska san gitara, nan pagbuong pili. Adlaw man ini sin pamáklo.

Bagaw so’n, makasilhag ka sin kaisipan, kabisayan, o katoninóngan sa pagbati san sermón sa misa? Sariha, kay sugad man sini an makukuwa mo sa pamaklo, o badi mas daghan pa. Myentras na inhihimunta mo an haralagbaon mo na kuló, badi kun hain man ugaring an isip mo. Badi didto sa mga tawo na awát mo na wara kababagat (hain na daw sira?), sa mga di’ mo na nakakaistorya (si’apo, pan’o so’n, na wara pagsarabutan), sa mga desisyon na dapat himu’on (nano daw an mayad?). Pwede ka man maghiyum-hiyum san paborito mo na tono, habang namaklo.

Pasalamati, kun an kuló mo nagtutubo pa, kay gusto sabihon, buhay ka pa. Para kay kun may makaimod san kuló mo na di’ napapakluhan, maski sabihon mo na wara ka panahon mamaklo, wara so’n maniwala. Kumparar liwat sa disposable na pinggan nan kubyertos nan baso, wara man sin disposable na kuló. Nan wara man sin tawo na madali mag-ako na siya makalit o buwaon. O hugakón. Kaya, hihinguhaon mo, na maski kada Domingo, mamaklo ka. Syempre, sugad na ngani san nasabi, prebilihiyo mo ini, kay buhay ka pa, sugad man san pagpaburóg mo kun may buhók pa.

Nagkapira an paagi sin pamaklo. May gamit an nail cutter, gunting, kutsilyo na inhihilap, mayon sin inkukutkut ha’k san ngipon. Mayon sin didto sa manikurista, mayon sin sadiri na himo.

Pwede man kunta sabihon na an an pagpatubo sin kuló, sayo na itso sin empowerment. Ikaramras, ikaramhag, ikurudot ini. Kay kun wara pakiarami san Kano, badi nakamras sin daghanon na kuló an sayo na diktadór san 1986 hasta san kaniya mga kabakas. Para kay, sugad man san mga makalit nan buwaon na nagsurunod pa, hanggan niyan, sigi man hamok an hurulat sini na mga kuló na tikakamras, tikakamhag, nan tikukusnit. Mayad pa, pakluhón ngon’a. Di’ bale, kay basta mayón ka sin iparaklo, may kusóg ka, kay kun nareparuhan mo, daghan an inpapasepara an pagdara sini, na maski di’in lugód makaimód, didto napirit maghudam. Kun di’ pa naimód an iparaklo mo, di’ makapamaklo.

May lugar sa tradisyon an pamaklo. Mayon sin di’ namaklo kun gab’i, kay nakapauran nganyan; kun Byernes, kay nakapadimalas; nan kun may ilaw, kay may kakila nganyan na mamamatay. An Gilay ko sadto, kun may orig na bag’o, bag’o pa halion an bakgong, tinitipon an mga kuló na pinaklo, binubutang sa bagól na may uring na may kalayo, nan pinasinghot sa baktin an asó san kuló, basi nganyan umanad.  An gahoy sini, tuob. Ma’o man nag’ud. Asi, uru-adlawi pagtubungi an orig, kay maruyagon man sa imo. An naimód ko pa, an pinaklo, tinitipon nan binubutang sa may puno san hagdanan, pangpasulód nganyan san swerte. Badi ugaring pang-uláng san dimalas, kay an kuló pwede makasurá sin tawo na diri inlalauman an pag-abót.

Diri man basta-basta an pamaklo. Kun diri ka tupido, mayón sin saday na tarais na mabibilin sa mga piliw, pagtubo gihapon san kuló, iusóng ini na tarais, itusok didto sa panit. Ini an bagaw in-grown na kuló. Mag-uuk’ok ini sa panit, makulóg kun nasasampil, malang’og kun natataod-taod. Panabot mo dako-dako na ti’unay, saday-saday man hamok ngay’an. Sugad san saragday na buwa, saragday na kupit, may paagi ini magpakulibat. Kun nasasampil, labi kun nagtuturog na kunta, pwede ka sini pukawon gihapon, nan diri na paturugon sin bisay. Ma’o man an intuturumus-tumos, kay an katungdan bagaw saragday, panabot an diretso, di’ na pagbabalihon, si’apu’a na, pabay’i, ayaw na pagtunguhi. Mangulibat ini, manudya. Asî, hulát-huláta.