32. Warâ Butáng

Gusto mag-abrod ni Guyâ. May riyók-riyok nganyan, kaya kaipuhan kumadto sa luyó san lawód, basi didto magpa-santigwár. Naadman ini san mga opisyales san barangay. An napagkasarayuan, diri ngon’a pagtugutan maghali si Guyâ. Humanón ngon’a an pag-bati sa mga reklamo kaniya. Sugád san akusasyon ni Oya Medying na payong na kinalit kanira, kun Oya Biyay na warâ nganyan kauli’an an hinudám na sangnan, kun Inoy Dikoy na may inbabawi man na kaguran, kun Inoy Sabas, na kinalitán man nganyan sin san-glas. Nagkapira pa an may mga reklamo kun Guyâ. An tidakui syempre, an reklamo ni Inoy Uwan, na bunuwa nganyan ini si Guyâ. Di man ngay’an siya an dapat na naging presidenta san inkomun, kay tinurukalan an mga boto; inikugan an o, hinimo na a. Kaya an boto para kun Guyô, nabilang para kaniya. May nawawara pa nganyan na pondo an ermita, an ipaharal’it kuntâ. Kaya bagaw san bag’o na presidente, si Inoy Dyunyor, humanón ngon’a an imbestigasyon.

Hinatag an kaso niya sa sentensiyador san baryo, na bagaw, ma’o, diri dapat pahali’on, kay kun di’ na nganyan bumalik.

Nangutiil man an kaniya kwenta abogado, na mabalik siya, matapos hamok an pagsantigwar. ‘Kun di’ yo’n bumalik’, bagaw san atorni, ‘ipatalkas ko an bunáy-bunay ko…’

Nginarat an mga namagpakabati. Hunaranga an mga lalaki sa isog sini. Karawon ka na in-gagarantiya an itlog? Niyan pa’k ini pangyari! Nangirhat man an mga babaye. Malin mahadlaton daw nganyan, bagaw san nagkapira. An mga binabaye, nag-irisip man. Nano daw kun ayu’on na’k nira, benepisyaduhon, higután, nan isab’it sa uluhán san higdaan; panghimaturóg bagá? Nagkamurungnan didto sadto na pasuruhay sa ermita. Kun haros pa’k hubâ na an atorni kay inpapadayág na an kaniya itlog, matataód-taod an hulát niya, mag-dadagka na sin buyungaw, o badi turu-tabako.

Sayô sa nagyayanghad, si Inoy Barit. Dahil san itlog, may nadumduman siya. Hinanap san mata niya an bata, nan tinugál. ‘Nono, kadtu’a ngay’an, sikupá sa kudál kun may bunáy na an mga itik. Kuwa’a kay kun kalitón o kun matungtungán…’ Dalagan man an bata na insugò. Pag-uli ni Inoy Barit, wara man siya sin naimód na bunáy sa kanira butangan. Hinapot niya an bata. ‘Aw, nano? Wara nag’ud sin bunáy maski sayo?’

‘Mayon tabi, Papay. Para kay may mga ipot…’

‘Na lalaki’, bagaw ni Inoy Barit na nagpipiriting-piting. ‘Para so’n? Kadtu’a. Puruta. Di’ bale kun may ipot, basta wara lagáy…’

__________________

Sa ato na mga Pilipino, sa pangluwás, kontra ta an pagsuhol, an pahanlás, an regalo, an pakunswelo, na sa pakuspâ na termino na Tagalog, lagáy; o kun sa Bulusanón, butáng. ‘Kun di’ ka magbutáng, di’ mapipirmahan an papeles mo; an transaksyon mo, di’ maabante…’ Para kay pag-abót sa sitwasyon, nauuna pa kita magduhál, kaysa ban’o san nag-aayo.

Sa Bulusanón, may lain man na kahulugán an lagáy. Sa yano na termino, ma’o ini an klase sin ipót na hatukon an lang’og. Kaya kun nakatungtong, bagaw dini, ‘di bale ipót, diri ha’k lagáy.’

__________________

Titulo: Walang Lagay
Nagkanta: Inang Laya

Una ko ini mabati sa cassette na Inang Laya. Sa kabilugán, malin wara sin pagsagin-sagin an kanta; sa tono, sa bitad, sa liriko; sa pagsudyâ, sa pagtuyâ-tuyâ. Syempre, naunabí man hamok dini an ordinaryo na hitsura sin suruhulán. Aram ta man na daghan an paagi sin pagsuhol, maski intero, hali sa pagpaasér san kusóg sin poder.

Namumulikat ang paa sa kapipila
Bigla ka pang naunahan ng iba
Nakapagngingitngit ang ganitong sistema
Palakasan na at mayrong suhol pa

Sumipol ang pulis at ika’y pinara
Ang akala’y titikitan ka
Ang hinihingi pala ay pangmiryenda
Kung hindi ka magbigay ay kawawa ka pa

Kay saklap ng buhay kung panay ang lagay
Anumang pagbabago ay walang saysay
Kung di mo lalabanan nang walang humpay
Ang lahat ng uri ng paglalagay

Ikaw ay sinita sa binayad na buwis
Ang hanap lang pala ay konting panglangis
Pagkuha ng lisensya o kaya’y kontrata
Kailangang mag-abot sa ilalim ng mesa

Alahas, tahanan at magarang sasakyan
May pera pa sa bangkong dayuhan
Posisyon sa gobyerno ang puhunan
Ang sambayanan ang ginatasan

Makahali man adâ gihapon si Guyâ? Posible. Kun niyan maláymay siya pag-imudon, diri pa ini angay hatagan sin luoy. Daghan pa an mga remedyo niya na pahulad. Kay malin tinangkudán na niya ini. Kayâ ngani inuna na niya paghatágan an kaniya suhol, an pwesto san tidaku’i na sentensyador san barangay, hasta san nagkapirá niya na asistán. Bag’o siya bunutás sa pwesto, nagkapirá pa an kaniya inarabrása. Sa butngâ san kanira mga palad na in-aabrása, mayon sin lagáy.

Advertisements

Pagdumdom, pagpadumdom

Duwa na niyan ka-taon an massacre sa Maguindanao, o an Ampatuan Massacre. Maski an iba an gahoy sini anibersaryo, para sa ato, pagsulit hamok ini. An anibersaryo, malin pagdumdom sin bagay na di’anis.

Duwa na ka-taon sin kahuhulat. Singkwenta i-syete na biktima. Sayo na nasyon na nagmamasid, naghuhulat.

Pan’o ini nangyari? Mayon sin mga naghadi-hade. Basi magsugad sin ungod an kanira paghadi-hade, hunimo pa sira sin mga hadi-hadi na magsasaludo kanira, nan magbabahin kanira san mga kinalitan. An katukal, proteksyon sa nano man na reklamo o asunto. ‘Kahkahon niyo an gutok mi, kay kakahkahon mi man an gutok niyo’, malin ma’o ini an kurundisyon. Wara pag-awat, nagkahurubog sira san kanira poder. Panabot nira, maski nano, pwede na nira himuon. Wara sukol, wara sin pagruha-duha.

Hanggan diri ini nahahatagan sin tama na hustisya, diri na maalto an intero na anomaliya sa historya san ato nasyon; batog sa pagpatay kun Bonifacio, kun Ninoy Aquino, nan sa daghanon pa na Pilipino na inurupod na hamok sa istatistika sa kadaghan nan kahulit-hulit. Kay kun wara sini sin masusudya, diri hamok an nagtugal pagpatay, kundi hasta san naghatag sin armas, sa nagpakusog sin bo’ot sini na mga hadi-hade, mas madaghan an mga hadi-hade nan magdidiyos-diyosan. Mangadye na hamok an maluya, na di’ man lugod mapakadto kaniya an atensyon san diyablo na naglalaway, nagsasagirot an dila, naghahanap sin bag’o na makakaon balagbag.

Maski diri kita anad mangadye, mangadye kita. Kay bagaw ngani, iparayo man lugod, an buhay na maisasalbar ta, badi an sa kila ta, o an sadiri ta.

Sampyón

Alsom 1

Naniringkit an mata ni Inoy Tubay. Hugút an pamandók niya. Sugád sin may nasisilhag na asó halì sa duwá na luhô san kaniya iróng. ‘Aw, nano, kay niyan ka pa’k nabutwa? Ho, malalat’ok na ini na inluluto… Akay baya awaton ka…?’

‘E, matagal sini kun Mercedita, na nagbabayabay manungod kun Lucia, na burod nganyan… An nakaburod liwát kuno, si Tikong na asawa ni Carmen, na pinsan manta ni Lucia… Ini man kuno si Carmen, naimod niya sa Sorsogon, kaupod sa sinehan si Er-er… Magayas ka…?’

‘Tsk, ikaw ada an bagaw, nagbakal ha’k suka, naging reporter na…’

‘Hmh, paano-ano mo man… naawà ka ada…?’

Alsom 2

‘Aber, kay tadihan ta ini’, bagaw ni Inoy Inggo na inhihimunta san mudóy an dako na kutsara na sinarok sa inluluto ni Oya Balbina. Hinuyóp ngon’a, nan pinasagirót, basi diri madalsu’an an dila niya. Pakasurop, yunango nan punilikat-pikat. Nan tunamiri. ‘Hmh, bagaw ko man sini, maalsom… Ma’d na tapsi!’

Diri kumbinsido si Oya Balbina. ‘Hmh, kun natapsi’an ka, tiblangi yo’n na irok mo, nan padanlaya do’n sa koron. Di’ nga yo’n umalsumon…’

Binutaklag ni Inoy Inggo an kutsara sa koron. ‘O. Di’ ka nag’ud natitin’o, ha?’

Alsom 3

Pakadto si Piswit sa tindahan kay mabakal sin suka. Nalabayan niya an naghaharantak. Nadagka siya magtaya. Iya kay naperde. An tuda na sintimos, kulang na na ibarakal sin suka. Pag-uli niya, tinin’o siya san ina. ‘Aw, nano kay suwa an binakál mo? Diri suka an insabi ko?’

‘Hmh, maalsumon kuno an suka nira, bagaw ni Inoy Tagoy, mas mayád kuno tabi ini na suwa…’

Kinulingling siya san ina. ‘Na kabayo ka, bubuwaan mo pa kita… Nakihantak ka, ha? Ha? Ha?’

Alsom 4

Sugád sin nasuri’awon si Inoy Tubay, sa una pa hamok na higop niya san sabáw san linuto ni Oya Kayang. ‘Ay, baba’adaw ini… Inubos mo man ada pag-bubu’an an sayô na bote na suka…?’

‘Di’diyu’ay man ha’k ‘gud an binutáng ko do’n.  Para kay maisog talaga yo’n na bag’o ta na suka…’

‘Ma’o’, bagaw ni Inoy Tubay. ‘Malin sugád man ha’k sa imo, di’ napaniyô-diyu’an…’

‘Salbakut na… Ayaw so’n pagsusudâ, ha?’

‘Ikaw, liwat… para nagkakaráw… Hmh, sirám…’

31. Nasyón Na Pinalabyáw

Ikatoló na boksing kahapon ni Manny Pacquiao nan ni Juan Manuel Marquez. Bag’o nagbatog, kinaranta ngon’a an bayang magiliw san Pilipinas (Lupang Hinirang), an bayang magiliw san Mexico (Mexicanos, al grito de guerra) nan an bayang magiliw san America (The Star-spangled Banner). Sa toló na nagkanta, duwa an gikan sa Pilipinas: si Maria Aragón na taga-Canada (nagkanta san bayang magiliw san Pilipinas) nan si Thia Megia na taga-America (kinanta an bayang magiliw san America). An kunanta san bayang magiliw san Mexico, siya nganyan si Lucian Castro, nominado na sa Grammy.

Malin ikmaton si Maria Aragón na diri masalâ, o badi di’ niya masyado sabot an kanta, kaya sugad sin de-kanto an kanta niya. Malin liwat wara man sin nakikanta kaniya sa mga yadto na Pilipino; diri ada si Chavit, nan si Cong. Manny, nagsusuntok sadto sa anino, kaupód si Freddie. San kunanta si Lucian, sugád sin sadiri an kanta, may emosyón nan pamatì, nan an mga Mehikano na yadto, kaupód si Marquez, nakikaranta; bati’on sira sa uyagan nan sa telebisyón. Matayunáson man an pagkakanta ni Megia, na malin anadon na san pagkanta san kanira bayang magiliw.

Di’anison man an Ispanggol na kanta na kinanta san lunuwas na si Marquez pakadto sa boksingan. An kanta kun Pacquiao, sugad san dati, an Eye of the Thai Girl, na sugad sin dagíng an instrumento; urhi sa kanta.

Sugád sin sa karantahan pa hamok sin bayang magiliw, gunana na an mga Mehikano; maski an Amerikano, maski duwa sa parakanta, hali dini. Si Marquez liwat, sugád sin ma’o an gunana sini na boroksing kahapon, maski si Pacquiao an nadeklarar. Di’anison ‘gud kun si Pacquiao an gana, labi kun wara sin duda. Kahapon, sugád siya sin nagkakanta san bayang magiliw san Rusya san nagsusugad siya, ‘ets beri kler dat ay won…’

Angay man nag’ud ada na aramón an inkakanta, labi an bayang magiliw. Sa mga makilaban, sugád man hamok ada ini sin patukâ sa iburuláng na manok, na sa pagtikâ-tikà, sugád sin nababatî an humot sa kahiran. Kaya ngani ada kami sadto sa CMT, nagpepreparar nganyan pakigera, mga mabudlayon. Sige mi an turuóm sin mga parte sin badil nan kanyón, wara man badil nan kanyón. Sige man an kapabarakal sin raffle ticket nan tiket sin kandidata sa Miss Mala’ngog, nan kun nakabakál na kami present na kami. Pagmartsa mi, nakanta an sarhento sin kautod: ‘…ang mamatay nang kayó-kayó saná…’

Bagaw ngani sin Bik-Log, ”Yan ang hirap satuyà…’

Manungód sa latô

Sa onse na bata ni Inoy Ruben, si Adela an tigurángi. San makahumán siya sa hayskul, sugád san kadaghánan, punaManila siya; nagpasweldo. An padará niya bulán-bulán, kadánon nira intero na nabilín sa Bulusán. Kaya may namagpakahumán pa sa hayskul, nakapaManila, nan nakasulód man sin paswelduhan. Diyo-diyo, may nag-arasawá nan nagkaarasawá san kaniya mga kamanghód. Si Adela, bagaw ngani dini, wara ká-agihí.

Sayo na hapon, sakay san lastrip hali sa Gubát, bunurót-burót si Adela diní sa Lomboy, may kaupód na lalaki. An pamati ni Inoy Ruben, sarakot: maogma na ngarat san pag-uli ni Adela, ruyag (na maasawá man ada gihapon), haghag san bo’ot sabihon sini (katrato ada ini, o kabiyô na? akay wara pagsabi? nano daw sini an sasabihon san pagkararáni?).

Tama an sayo na tangkód ni Inoy Ruben. Biyô na si Adela nan san kaupód. Maski diri pagsabihan, aram san pagkararani, kay sira, wara man sin naadman na kinasál si Adela. Ini man liwat si Inoy Ruben, kun sa pororók, abantehon sa mga notisya manungód sa kararani. An pagpakasal pa san bata an diri maunabi?

Nakabawi man tulos san ngarat si Inoy Ruben. ‘Naagihan man gihapon si Adela’, pabantóg niya sa harampang sa tinampo pagkaaga. ‘Di’anis, kay Bikolano man, taga-Catanduanes…Mayad man kuno ada an ‘hanap sini na lalaki…’ Wara man sin daghan na simbag kun Inoy Ruben. Sa mata san kaharampang masisilhag an ‘Aw, imudón ta…matikbayô ka nganì…’

Mayad man an performance sa una na taráp. San aragdahón pag-inom, payt man an lalaki. Masarig man sa irinóm, wara man tulos kahubóg. Tunangway man! Sa ikaduwa na taráp, hinumán niya an tudâ na si’akon ni Inoy Ruben. Wakî diyo, pero nakagamit man sin wasay.

Mayád na kunta an overall performance, kun diri sa latô.

Yadto na hapon, lunabay si Inoy Goyô Paralatò. Halì pa’k sa dagat, saklay an alát na himumunò sin latô. ‘Ho, latô, makuwa kamó?’, bagaw niya sa harampang sa tinampo. Nabati siya ni Adela na, sugad man sin daghan na bihira na mag-uli, nalî sa daghan na bagay dini, sugád san latô. Kunagrat sin ‘Ma’o tabi’, nan kunadali sin plangganisa. Sugad siya sin bata na nagalaton san latô.

Pag-kaaga gihapon, iristorya an asawa ni Adela. Marasa pa nganyan. Karawon mo, an latô, sinudaan sin kinagód? Diin ka man so’n pagbagata? Kada makabati sini, nakatinawa.

Dini pan’o sa Bulusan, an kinaan’dan sini na latô, pakasawsawi sin diyô, pinupugaan sin suwa, nan, bag’o mamatay ubos, inaasay na an latô. An iba ngani, di’ na insasawsawan, nan di’ na inpupugaan sin suwa. Hinuhumhóm na diretso, diretso paragamô. Wara dini sin nagsasari sin iba na paagi sin pagkaon o paggamit sini na latô, sarihon halimbawa, kun pwede man ini na mga imbento:

1. ibutáng sa limpyado na himituk’an san barakâ na ini-steam.

2. isakot sa kaong, sago, o gulaman na may cream hamok, maski wara asukar

3. sakutan sin hinóg na tagbak, giniris na tambis o kayubkób, kinisnit na pakó, kinisnit na sebulyino, giniris na kamatis

4. idekorár sa pritos na isda o tayubà o puto

5. ipalamán sa monay

Para kay bihira gu’d dini an naruyag magsari sin medyo iba na estilo o palaín-lain sa kinaan’dan; an bagaw sa Ingles innovation. Awát na kunta kadiskubre halimbawa na mayon pa sin mas produktibo kaysa sini na wara kahumánan na harampáng dini sa tinampo. Na pwede man ngay’an magbugsok sin lawas sini na kalunggay sa piliw san baláy, imbes na magparapangáyo sin sulihón. Na kun maghimo sin gubón sa barisbisan, tanumán sin dahon-kamote, may ugbós na makukutós, o tayód na mahihimunò. Kun iba na, nababarì man ini, kun may bag’o na naiimód, halimbawa kun may hali sa Manila na an sul’ot uso, halimbawa Bang! Bang!, posible may magpatarahi man san ‘sugad so’n, ho…’

San mamasdan ni Inoy Ruben an hinimo san bisita nira, nan san kunswelo na hinatag sini sa pagkararani, maski wara pagtugâ, malin grabe an raw’ay niya. San magpaaram an lalaki, bagaw ipreparar an kanira pormal na kasal. Pagbalik nganyan, iupód man an mga magurang nan sin mga paryentes. Wara na man ‘gud yadto pag-arim-arimi. Nareparuhan ada an raw’ay ni Inoy Ruben san hinimo niya sa latô. Si Adela, san mareparo na wara na man siya sin inhuhulat, punaManila gihapon, nan awat naman bag’o nakauli. Si Inoy Ruben, nagparapanghumot. Maski nalilimót-limutan na niya an humot, nabalik, kun may nakaunabi gihapon san manungód sa latô.

An mensahe halì sa luyó

Di’ man ‘gud ungód na an tawo nabuhay na parareho. Pangalág-kalag na hamok. An mga hitsura, magka-iriba. Sugád sin mga tanóm na maski nano na pag-ataman, may nabubuhay na mabaskóg, mayón sin tagiltíl. Maski an bunga san mabaskóg, mayón sin bus’óg, mayón sin kipíl.

An tawo kunta, may bentahe sa tinanóm.  Kay an tawo, mayón nganyan sin sistema basi an pagka-iribá-ibá, mahalì, sugád sin talagúd-tagudón na kahoy na tinatayunas sin katám. Batog sa mga tukdô sa simbahan, sa mga eskwelahán, hanggan sa mga eksamin sa mga inadálan. Sa pagpili sin mga lider, an sayo na paniwala, na intero kunta, may posibilidad na matágan sin lugár.

Para kay di’ man ‘gud ini nangyayari. Arám ta kun akay. Dirì na ini pagduda, syerto ta, kun akay.

An mamundo, mas makamurumundo, panabot ta, an tawo kun minatáy na, paratas na. Di’ man ‘gud. Maski pagkamatay ngay’an, an tawo, magka-iriba. Di’ mo na maiimód sa hitsura, na parareho piyóng. An mga dekorasyon san minatáy, magka-iriba. Sa mga korona (may daghan, may diyo, may wara), sa mga kandila (may daghan, may daragko, may manglain-lain an kolór), sa kahón (may magiláng, may di’anison an kolór, may pinutós hamok sin mantel), sa dapit (may inbubuligan, mayón sin may karo na may tugtog), ma’o man sa lulub’ngán.

Imudá an mga pantyón. An iba, may mga mensahe pa sa lapida na marmol: ‘Ako ini: di’anison ako’. An iba, wara hamok sin lapida, maski di’ man bo’ot sabihon na wara sira sin mensahe.

Aw, badi dini na an pagkaparareho: Iribá-ibá an mensahe, manglain-lain an paagi, maski parareho mayón. Kaipuhan ta hamok sira bati’ón. Kita, na masunód pa hamok kamatáy.

____________

Salamatunon tabi kun Inoy Eduardo E. Uy, Jr., Gubatnon, kaamigo na di’ pa nababagat, sa kaniya obserbasyon sa entrada na Sukol nan tupar. Binutang ko pan’o an kararom san ukad, says pulgada. Tama tabi siya: dapat, says pyi.  Tinama ta na tabi.

Sukól nan tupár (Sa sayô na pirók)

Nabuhay ako sa sulód sin siyam kabulan. Lima-lima’ay na libras nganyan an ako timbang. An kasaday ko nganyan, mga duwa ka-dangaw. Panahon nganyan yadto sin kaogmahan. Maski diri ko dará, naresibi nira sa ako an paglaom, an bag’o na kusog. Sugad sin aso sa tumpok sin diri mara na kahoy. Suyo sa lawas na nabari san bagyo. Sudang sa tinik-tinik.

Ikalima ako na bata; ikatolo na lalaki. Nagbatog ako pag-alabat. An bitad ko na san una nagruruha-duha, naging bitiis sin dalugdog, laksi sin kilat. Wara sin talod na diri ko malalakadan, sin sagkahon na diri ko mababatak. Kun nano an natatan’aw, ma’o an aabuton, o malalampasan pa. Pira ka-taon an linakaw ko sa pagsusog sin obra. Baynte an adlaw an una ko na sweldo. Sa trabaho na unom ka-adlaw sa pito. Dini, sa ingod, bunalik ako. Ini na ingod an gutob ko.Traynta anyos ako san ako mag-asawa. Traynta i-singko san ako maging ama.

Kun an bagyo byahero, dini an sigpit na uyon niya agihan. Sa kaniya isip, an danyos na bilin, patunay san kaniya paglabay. Kun iba na, napatugot siya sa ulang-ulang. Para kay diri pirmi. Pag-abot sa kurit san dalan, kukuwaon niya an awat na niya pinadaan. May duwa ako na amigo; baynte anyos na kami na urupod. Sayo na baso an inuman mi kada Sabado nan Domingo, mga alas-kwatro. May sayo kami na gitara na insasaralyu’an mi pagraskaha. Sayo hamok kami paghiriran, an amo primero nan ultimo. Napolo na bunô sa ako ginhawa, hali sa sayo na punyal na an tarom duwa. Usong sin sayo na kusog na kinumkom ngay’an sin halaba na panahon. Nadara pa ako sa ospital, nabuhay pa sin lima ka-oras.

Singkwenta anyos ako san ako mamatay. Sayo ka-semana na pinatintihan. Mayon sin sayo na korona. An kahon ko says por says por una i-medya an kadako. Sayo ka-adlaw na mauran-uran san ako linubong. Pas’an sin upat, ulay sa duwa na patong. Wara pa traynta an nakidapit. Unom na pyi an rarom san ako linubngan. May sayo na krus. San ako mamatay, nagtitinik-tinik maski masudang. Mayon sin namundo, may nakamati sin kaogmahan. Para kay di’anis yadto na panahon sin pagkamatay. Kay an panahon na dati nangalang-alang, niyan padagos na naburungan. Sa madali niya na paglingag, kadali man ako pagpaipli. Hunali ako. Sa kadaghan san kaniya nahahaghagan, di’ na niya ako madudumduman.

Mga sangtaon, kun tunaw na an krus. Kun may sayo gihapon na maghahanap sin lulubngan. Uukadon ini na linubngan ko. Mauungod na an ako katapusan.