Pagsayuma

Habo kita!

Ni Fernan Emberga

Pinulak an kakahuyan
Binuldoser an kabubudlan
San paghimo sin dalan
Pakadto sa katahukan

Pinatag an mga bakilid
Rinumpag an mga sigpit
Pinaagi sa Bulusan Lake
Hasta sa palibot san bukid

An mga dako na makinarya
Kanira pinasagka sa uma
Backhoe, jackhammer
Bouldozer, truck nan nano pa

Nginarat an mga hayop
Kay makusogon an ribok
San makina na nagbubugsok
San daragko na tubo sa bulod

Bunuhos an kusog na uran
Napuno sin tubi an danaw
Sunap’ay sa Likod nan Tarikpaw
Palugsad sa Sioton nan Mabuhay

Hasta san mga salog
Na didto sa bulod nagbatog
Nabulwang an tubi na masulog
Pag nag-uran sin busabos

Lumos an Sabang nan Poblacion
Sapngan, Poctol nan Madlawon
Sentral, Dapdap nan Looban
Baha maski na sa Dancalan

Entero na Barangay
Na yadto sa kabab-an
Delikado na agihan man
San baha hali sa kabubudlan

Mao ini an habo kita
Na mangyari sa bungto ta
Kaya magkasarayo kita
Sini na pagkorontra

Eksplorasyon san Geothermal
Sa Kabubudlan san Bulusan
An ato kusog na simbag
Habo kita! Labanan ta!

______________________________

 

 

 

 

 

 

 

_______________________________

*An awtor tabi san rawit-dawit, si Inoy Fernando G. Emberga, brodkaster na Bulusanón.

Balángtuyan

Mayón sin nag-eergo. Di’ ko man intutuyó pagbati’á, para kay kaabay ko nag’ud. Bagaw san sayo, Napakahumble ng Tita ko. Abá, nakakapunta s’ya ng Rustan’s maski naka-casual at tsinelas lang…! Talaga?, bagaw san sayo pa. ‘Galing naman… Ayaw din n’yang ipagmamaneho, bagaw gihapon san sayo.  Mag-i-insist na s’ya na lang…

Maski diri ako kaintra, nakasugpunon na ako. Kaya man ngay’an. Di’ man nagsasakay sa dyip o sa bus pa-groseri, kaya maski nano an sul’ot. May berlina. Mamili hamok kun mapamaneho, o siya mismo an ma-drayb. Diri obligado magsakay sa humble na dyip o bus. Iba man gihapon an may napagpilian.

Di’ pa naawat, dahil mahal, pilî hamok an nakasakay sa eroplano; malín an mayaman ha’k nan san mga pambihira an katungdán sa buhay. Kaya ngani sadto nganyan, an nagsasakay sa eroplano, nakapustura, naparetrato pa na nagbababay, bitbit an maleta nan san dyaket. Niyan, salamat sa no-frills flying, buru-barato na an tiket sa eroplano, maski haros ingkudan hamok nan diyo na bagahe an prebilihiyo san pasahero, wara sin intutulod na pagkaon nan dako na espasyo. Niyan, maski de-karsonsilyo o de-tanggo, kasarakay na san mga nakapustura.

An diri anád na pasahero, mayón sin bag’o na naoobserbaran. Sugad san pagbutáng sin paha san ingkudan habang nagbabyahe. May mga magasin na mababasa. Kun an dyip o an bus may sayo na konduktor, dini mayón sin mga estewardes na mga mayád-ayad na namag-asiste na haros puro tinawá. Wara hamok dini sin inspektor na nasakay sa kabutnga’an san byahe, nan nahali gihapon. Wara man dini sin mga paratinda sinapót o sigarilyo na naghuhuyabit sa may pintuan. Di’ man pwede abrihán an mga bintana basi kumiláy-kiláy an braso o tapukan sin sigarilyo, o kun matupra.

Basta umandar na an eroplano, di’ na pwede sumugád Para! Ayaw daw ngon’a tabi, kay may nabilin na pasahero! o Ayaw daw ngon’a tabi, kay may nag-iihi pa! Pag-ilalarga san eroplano, napabutnga an mga estewardes, nagpapadumdóm san mga dapat o pwede himuon kun kinakaipuhan, myentras nasa byahe. Ini na pagpadumdóm, sinasabi ngon’a sa Ingles, nan pinapalis sa Tagalog. Basi ada intero mamagpakasabot. Ilagay nganyan ang sinturóng pangkaligtasan. Didto nganyan sadto nan do’on so’on ang mga palikuran.

San arin yadto, bagaw nganyan sin Atenista, si James Soriano, an Tagalog, lenggwahe san (tawo sa) tinampo; an Ingles, lenggwahe sin (may) inadalan nan prebilihiyo. Bo’ot ada sabihon, kun mag-Ingles, madunong o klás; kun diri mag-Ingles, mumóng nan taga-umahon. Kun sugad sini an kaisipan san mga nasa likurán san pagbyahe sa eroplano, badi dako na pasuruhay bag’o natugutan an mga ordinaryo na tawo na makasakay. Badi masugád an mga hepe, Halá, di’ ngani yo’n mamágpakasabot…Ambot diri mamágpakasusog…Tagaluga an mga instruksyon…

Kaya ada mayon sin sinturóng pangkaligtasan, palipáran, nan palikuran.

An tangkod ko, an palikuran, hali sa likód…san  balay. Konsepto ini san pag-urudô sadto na didto sa likurán san baláy, naukad do’n, o napaipli hamok sa kasagingan. Maski san maghirimo na sin kasilyas, ini na istruktura, yadto pa gihapon sa luwás, sa likurán san baláy. Kun an Bulusanón maging lenggwahe sa eroplano, pwede man mabati an estewardes na intutukdo an balángtuyan.

Tama man ada si Soriano. Kay balángtuyan pa hamok, mabang’og na pagbati’ón. Diri sugád san si-ar, o washroom. Nan san syét.

___________________

Tribya

Kun ma-eroplano, hali sa NAIA pa-Legazpi, badi Php700. Hali sa Legazpi pa-Sorsogon, Php90. Hali sa Sorsogon pa-Gubát, Php15. Hali sa Gubat pa-Bulusan, Php37. Kun maarkila sin van hali sa Legazpi pa-Bulusán, Php2,500.

An byahe sa eroplano hali sa NAIA pa-Legazpi, mga 55 minutos. Hali sa Legazpi pa-Bulusán kun ma-byahe sin utud-utod, mga duwá ka-oras may tungâ pa.

Kun habo mag-eroplano, sa bus hali sa Cubao pa-Bulusán, an pasahe sa ordinary Php450. Sa aircon, Php750. Maski mga 10 oras an byahe, daghán man an patapô na madadará, kaurupod na an mga nababakál sa dalan. (Ini tabi na mga pasahe, posible bag’o na, batog na sinurat hanggan niyan na inbabasa mo.)

Ugók

Kun naglilinumpán, inlilikayán ini. Kun diri luru-luskáyon an nagkakaladkád na hatok, maglalána, mag-uugók.  An lana, ma-sabáw sa suli, habang sa iraróm, an lugdáng san lunop, dada’ugón an rami san inlulumpán.

Ini na lugdáng san hatok, ma’o ini an ugók. Kun naglalana, kun magkolór takla na ini, pwede na hali’on sa kalayo, papinitón sin diyô an lana, nan hali’on na sa karahà.

Masirám ini kun mamará sin lana, kaya kaipuhan puga’ón ini. An naimód ko sa giláy ko, mismo an bagól na magkaka’ób, an lubót nan san matá, ma’o an gamit. Linuluhò an sayô na matá san bagól (may toló bagá tabi na matá an lubí), ibutáng dini an pupugaan na ugók, ilungtód an lubót na bagól sin patikayâ, nan ipitón an ugók. An lana na magtuturo sa linuhò na matá, isalod hamok sa karaha.

An kadaánan na gamit sini, inaasukáran, sinasarungsóng, nan hinuhubót sa uruyág. Pwede man ini isuda sa sinugna na uláb, halimbawa bilanghóy o kamote. Kun may puto kutsinta o palitáw, di’anis man ini na dekorasyon, habang an handab, iparadis man sa tam’is san puto o palitáw.

______________

Sa baláy nira Inoy Bundoy, nagtatála kaniya si Oya Lunding.

‘Iya, nano, napadulután mo an kugnót ni Inoy Tura…? Tsk, mayádon ka nag’ud…’ Nagpipiriting-piting pa siya na nag-iimod sa asawa.

‘Aw, matagál siya sa nangaipuhánon? Dadagdagán ko pa kunta sin sayo na bareta na Mr. Clean, para kay kun makareparó na. Imbes na ugukon na, ambot matubod pa…’

‘Iya, an’hon ta yo’n na upo niyan?’

‘Ay, di’ ginigisá sa sardinas…’

‘Atog, maluya man liwat ako sin paggisá-gisá…ma’d kun pag-un-on…  Diri ikaw an mayád so’n…?’

‘Aw, iya, halá, para magisá…’

‘Mayád-ayád… bitsini hamok sin mayád, kay basi sumirámon…

‘Ma’o, nan altuhí na sin kalalána, kay kun umugók man… Nagtatamirî si Inoy Bundoy, na nagbubuhát hali sa sopá, pakadto sa dapóg.’

‘Ikaw liwát…ungód man bagá na maarámon ka maggisá…?’

‘Um-huh…’

Pangpahanlas

Dara san kauurán, wara pakasagka si Inoy Kadis. Naruyag man siya, kay bagaw niya, ‘pamunay man. Pakakaon niyán, nahuróy siya sa sopá, nag-iimód sa telebisyon, in-aarám kun kan’o mahuraw. Si Oya Pansay, nagtatagatan’aw man, habang tali-ungod an ‘himo kalo. Pakasapuy, nagpaldiyas. Pakapahót, naggusáp, basi may ipirisar sira, basi may isurudà. Pira man an ulî san kalo. Kaya pirmi tidong an dará niya hali sa tindahan.

Wara ka pagpurbar pangutang sin maski sardinas?, bagaw kaniya ni Inoy Kadis.

Hmh, aber daw, ikaw daw an purbar…, agyat san asawa. Makapadulót ka ngani…

Arám nira kun sarin kakugnót pag-utangan si Inoy Islaw. Kunsabagay, amot pa man an kanira tatagán, malin may maglilima na kabulan.

Ikaw liwat… Aber daw, kay sarihon ta… Bunuhát siya, nanghiwod. Nangragatok an kaniya braso san mahinat. Tinubtób pa niya an kaniya dubdob san manghuyam, biyo na kuniwit an hiwa, urád an lawas.

Nangurumô siya habang luway an lakáw pa-tindahan. Sugád sin manók na nagrurukrók.

Aw, nano, kay lunuwás…?, karáw ni Inoy Islaw.

Tsk, di’ kita nakasagka sini na urán… Nano na daw an hitsura san umá niyan…ambot inubos na san makalit an tanóm didto… Sugád nag’ud sin namundu’on siya na di’ nakasagka, maski sa kahihigda, turungkágon na an buhók niya.

Awh, mahuraw na’k yo’n… magayas…?

Ho, madampóg na naman… An panahon liwát kun sugád sini, masiramon magkaon, maski nano an suda…

Aw kay, magutumon baga an kahihigda…? Tuninawa siya. Nakitinawá man si Inoy Kadis.

Aw, magraot kun an suda, suli na kalunggay?

Hmh, nano an isuli niyan, na lut’as an lubi…?

Ma’o. Mayád ka ngani kay may tinda pa na sulihón… In-iimod niya an tinda na upo.

Aw, dini ini halì sa palá-pala ko. Mayád ngani kay wara man kaano san urán…

Di’anis ini na klase…lipuntót an durho…makuból ini…

Hmh, awát ko na ini na mamat. An kadi’anisan pa sini, diri ini mahangot na sugád san ibá…

…Nan, diri ini maliso…

Ma’o nag’ud… nakatadí ka na sini?

Hmh, mayón ako sini dati, para kay napu’o na. Pinaanó-ano mi ha’k ini. Linulumpán, inaalsumán…

Nano, gusto mo tadihan gihapon…?

Aw, nakaano man. Di, ‘tagan ko na’k ikaw paghimuno mi san bilanghoy…

Ikaw…

Kinuwa ni Inoy Kadis an upo. San pahali na, may nadumduman. Di’anis man ‘gud sini an ginisa sa sardinas… Pwede ko ini dugangan sin sayo so’n na Young’s Town nan sin piso na bawang? Upudi pa sin sayo man na kaha na Hope…

Maski luway an kiwa ni Inoy Islaw, nakumpleto an inparatukdô, nan bunaya na si Inoy Kadis.

Ba’ah, sunakada? Tin’o ni Oya Pansay, pagtangbará niya kanira na bitbit an mga inutángan.

Hmh, in-uuru-itsáran ngon’a yo’n, inhihinayod an karugi’an, ma’o mo na lahidan sin pangpahanlas…

_____________

LANA SAN LUBÍ

Pakaladkadón sa karahà an hatok. Luskayón hanggan maglana. Haunon hamok kun wara na sin puti, kun an hatok puro na ugók.

Tribya. An paglana (o paghimo lana san lubi), kaupód sa pangiwá-kiwá san mga babaye sadto; mga ina nan giláy. Mahód hinihimo ini pakapamunay pakapani’udto. Habang nagluluru-luskay an sayo na babaye, kaistorya man an sayo pa na naghihimo kalo.

An nahimo na lana (retrato sa itaas), ipriritós, isarápot, panhóp sa halagbâ nira na buhók, iharaplás sa inhihilot, gatong sa patinti, gamit sa paghasa, bulóng sa samád, iurubát sa nahilu’an.

Lunóp

Sayô ini na isurudà sa Bulusán na maski niyan na uso na an pagbakál sin dati na luto na pagkaon, di’ man gihapon nawawarà.

1) Magkagód sin maski kalibkíb ha’k (o depende kun sarín kadaghan an makaon) más di’anis kun layâ na lubí.

2) Butangán sin di’diyu’ay na tubi. Wara ha’k sin gumón o sara’an, puga’on an kinagód.

3) Saludon sa plato san kada sayo na makaon an lunóp. (Base sa tradisyon, an lunóp, inpapadanlay hali sa kamót, pakadto sa braso nan diretso sa siko nan pakadto na sa plato.)

4) Burá-burahán sin asin an lunóp nan samu’an sin luto.

5) Kumaon sin di-kamót.

6) Kun nakakompra-diya, basi pa kun nakabakál sin ugá kay masirám man ini isudâ sa sudâ na lunóp.

(Ini na resipe padara ni Kalampunay san Hunyo 20, 2008)

HAGÍS NA MAY HIPON

1. kun may puno sin hagís, pumukdî sin mga napolò na bunga. Pili’on an hubál na nagbabagá-bagá pa ha’k.

2. bumakál sin piso na hipon

3. girison an hagis sin pino (hali’a man tabi an liso bag’o girisón)

4. isamò an hipon sa hagis.

Masirám ini na sudâ kun may kaatól na lunóp.

(Dagdag ini na resipe hali kun Buskay, san Hulyo 9, 2008)

An bag’o na tukdulon

Kun napa-Manila si Inoy Dandoy, gusto kunta niya magdará sin sulihón o, kun mayád an dagat, sin lab’as na isda. Para kay arám niya, na pag-abót didto, di’ na di’anis an klase san sulihón o isda na dará niya. Kaya kun mayón, pwera sin bugás o uláb, mga benepisyado na hamok an patapô niya.

Kayâ man adâ sugad sini an sistema na nabilog dini, na an kadaghanan na produkto, parauso. Sa kaharayo sini sa  sentro san komersyo, kun may gaganáhon man sa produkto na ibabyahe pakadto, badi ibarayad hamok sa nagdara. Kaya imbes man nag’ud na darahón pakadto sa parabakal, an parabakal na hamok an dagkahón pakanhi, sa paagi san turismo; ipaimod an bulkan, an danaw, an mga salog, nan an mga baybayon.

Dini sa Danáw, daghan na an nabag’o. Di’ ha’k an daghan na kahoy na nawara; mga daragku’on na kahoy na badi pira na na dekada an edad. Harayo na man an hinukód san tubi. An mga dati na pasilidád dini, pinangtukalan na. May reception area na na may paradahán sin mga awto. Mayon pa sin mga kayak na inpapaarkila. Hiniringayad man an mga cottage. An padalagán sini, dako an kontribusyon san mga trabahador na boluntad san AGAP-Bulusan. An delihensya na nakukuwa, inbabarahin pa sa AGAP nan sa gobyerno.

Mayón pa dini sin mga lugar na mahalaga kunta sa lado san kultura nan historya, maski daghanon na an naraot, rinaot, inraraot o inpaparaot. Halimbawa, an bilog na kudál san simbahan na dati nganyan na depensa sa pag-atake sin mga Moros, tahob na sin mga baláy na di’ na man kaya pahali’on, sugád man san sa kamposanto sa Sabang. An simbahan, bag’o na, matapos ruba’ón an daan. An kumbento, binag’o na man. An daan na tore san kampanaryo, linungtudan sin bag’o. An prentera san simbahan, tinahuban sin osanahán na sugad sin dako-dako na kaság. Mayon pa sin gasolinahán niyan. Sa piliw san simbahan, may binugsok na eskwelahán. Basi ada halip’ot hamok an lakáw pa-simbahan san namag-okupár, linuho an kudál na daan. An iba pa na tore san Punta Diamante, inpapakutol na hamok sa mga ging’ot nan balagon. An Gabaldon, basketbolan na niyan. An daan na munisipyo, rinuba. An natutuda pa, an daan na balay ni Dr. Jose S. Reyes, dati na delegado sa 1935 Constitutional Convention nan Executive Secretary ni Presidente Osmena, sugád sin naghuhulát sin akudír, o sayo pa na aluy na mapirma.

Kun turismo an bag’o na tanóm dini sa Bulusán, kun diri na mapapakusóg an agrikultura, ini an alternatibo na pagbuhay san Bulusanón. Basi pa magsangá nan mamunga sin daghán, nan daghan an makatukdol, labi an mga tagadini. Kay sugád man sini na planta sin geothermal na inpipirit maibutáng dini, badi iba ugaring an makinabang sini, diri an taga-dini. Batog sa mga komisyon, iburuyboy kun borotohan, nan garantiya sin pangutang na tawo an magbabayád.

Kulantíng na sadto si Inoy Dandoy nan si Inoy Igel.

‘Hmh, ako, Pale, si’apo ko kun wara magkanhe sa Boloshan. Gunururang man sira Gilóy sadto mashki wara sin nagpaparakaránhi,’ bagaw san sayo.

‘Ako, Pale, si’apo kun may magkaranhi, bashta tawo, diri bagyo, kay mapagalon an pagbishay shin layhon na bulwang…he he he’, bagaw man san sayo.

‘Aw, mashayon man ha’k, Pale, basta may ashadol, he he he…’

‘Ma’o. Tama ka, Pale (hik)…tama ka…’

Magkararani

Kararani ni Inoy Dandoy si Inoy Igel. An sayo pa na gahoy kaniya, si Asadol. Bagaw san istorya, san bag’o pa’k manipo si Inoy Igel, tinubuan siya sin duwa na daragkuon na atubangan na ngipon. Maski san may tunurubo pa na ngipon sa kaarabay na hilera, wara man pagdaragko na kaisan san nauna na duwa. Hanggan dumako na si Inoy Igel nan mag-iskwela, prominente na yadto na duwa na ngipon. An gahoy sadto sa kanira, an duwa na asadol ni Igel. Pirmi man liwat pista opisyal, may bagyo, nan bakasyon, kaya daghan an adlaw na diri niya nalalam an panghinis. Mahod nasugad an ina niya sin, ‘Aw, nono, kutusi na do’n sin biyawas, kay taklaon na yo’n na mga asadol. Hinisi man…’

Mahod nalabay si Inoy Igel na may pas’an na asadol. Mahod an tirin’o kaniya, ‘Aw, ‘pakarin yo’n na magtukayo?’ Di’ man siya nainit sini na bansag kaniya. An rason niya, ‘Tungo-tungo so’n na intrimis, ma’d kun makadanon yo’n sa pagbuhay…’ Para-uma siya, maski di’ man kaniya uma. Nagpapasuhol siya sa tag-uma. Sadto, pwera san kanira nabalayan, mayon man sira sin in-uuma na sugad san kun Inoy Dandoy. Awaton na yo’n.

Sayo pa nira na kararani, si Inoy Junior. San arin yadto, dinara niya an kaniya pamilya pakadto sa Cavite. Didto nganyan mayad magnoro-negosyo. Ikapital nganyan niya an kabaklanan san kanira nabal’yan. An nakabakal, maestra na taga-San Roque na an asawa sa bapor an trabaho. Pinabugsukan man tulos an ingod. Sim an bubong na nakudalan sin rimot, may lansang na lakdanan. Kun hapon, pakahali sa eskwelahan, nakihalyaw an bag’o na kararani na babaye. Naglalabog-labog an siki sa ingkudan, siya hamok sa magkaharampang an wara inhihimo na kalo.

Mayad pa daw nganyan ini na bag’o na kararani, bagaw nira kun iba na, kay malin trangkilohon na hamok. Wara nagu’d sin haghag maski sa saluksok, diri sugad kanira na posible kagaton sin halas, mahulog o malugtok, o matabardilyo do’n. Marasa pa nganyan na an pag-ubra sa ingod, malin hababa’ay an balor, kun iimodon sa kabaklanan san prinodukto. Kun i’abay sa iba na kolokasyon, sugad sin haragyu’on an distansya. Abantehon an iba, an pag-uma, pirmi kapurit. Ambot kun ma’o ini an dahilan, o talagang mararaw’ayon hamok sira, kaya di’ nira masyado intitin’o an bag’o nira na kararani.

Kun nadu’ong ada an bapor, nauli an lalaki na kararani. Mahod may patapo man kanira na arak o sigarilyo. Kun diri, hinuhukipan man sira sin itarangway. Dini naiban-ibanan an kanira distansya. Pag-taod-taod, nabalik man gihapon. Awa ha’k yo’n, hagumhom san mga asawa nira. Paghinguha man kamo, sunggod pa san duwa. Diri sini naruyag sira Inoy Igel nan Inoy Dandoy. Para kay di’ man nira nasabutan sin mayad. Di’ ngani ada yo’n maaram magpalaw o maglatak san lubi. Badi sakiton yo’n mag-alsa sin duwa na sako na paray na lungtod habang naglalatay sa layhon, bagaw nira manungod sa kararani na lalaki. Sa kanira, an kusog kunta an angay na basehan sin delihensya, katungdan, o respeto.

Kun naghahampang sira, nauunabi man nira ini. Nan kun nano pa.

Nano daw an di’anis, basi umasenso man kita, hapot san sayo. Hmp, parareho man ha’k ‘gud, bagaw san sayo. Maski di’anis an bado nan san balay, may problema man, dagdag pa niya. Bagaw baga, kun dako an butones, dako man an uhales. Ma’o, pero sugad sin inlalabay-labayan na hamok kita dini. May nahali, may naabot, di’ ka nakareparo?, bagaw san sayo. Kay mapakarin man kita? Maski nano an himu’on ta, ma’o na ini an ato gutob. Maski sin’o pa an umingkod do’n sa pwesto, ma’o na kita ini, simbag san sayo. Wara man ako labot san nag-iingkod sa mga pwesto, bagaw san sayo. An sa ako, an kabataan ko, kun mapakararin man, sini na nagsasaday an uma, nan an mga tanom ta nagdidiyo an bunga. Hmh, mamagpakasusog na hamok yo’n, bagaw san sayo. Bahala na man sira, ayaw na so’n pamroblema.

Sa luwas, kalmado an panahon, matapos an kauuran san arin yadto. Lunuwas gihapon an gayon san bulkan. Badi pangreretratuhon na naman ini. Pangkakarkolohon an hahakuton sini na mga turista.

Sa kaawat-awati, inhihimo na an dalan. Pagtatapuon nganyan sini an hali sa Calagoto san didto sa Danaw. Badi daghan sini an mag-aako san kredito. Kay ini nganyan an kaipuhanon basi mas kumusog an turismo. Kun di’ pa nangyayari (kay mahod di’ man naaadman san publiko), badi isunod na sini an pangutang basi nganyan madagdagan an mga pasilidad san mga pasyaran dini sa Bulusan. Pwera sini, mayon pa niyan sini na planta sin geothermal na ibugsok nganyan dini.

(Huhumanon tabi)