An ultimo na karabáw

May karabáw sira Inoy Dandoy; awát na nira na mamat. Kun may natí taon-taon, masakit man nag’ud kunta mapo’o. Kadanon niya ini sa pasakáy; sa pag-arado, pagsuród nan pagpagulóng. Sa umá, kun pinadanas sin patulóy o pakámang, nasayon an pagdará sin magub’at, sugád san kinalap na patóng, o pili na si’akon. Kaya di’ man napawot sira Inoy Dandoy san pagpalab’og kun hapon, o pagliwát san karabáw pakadto sa matambong hali sa nahihig’tan na madagaang, pakadto sa kun diin madangbä an gabon na sabsabon.

Sayô kaadlaw, may naresibe sira na telegrama. Mahapdos nganyan an sayo nira na kamanghod. Pwera san dispatso, nag-aayò sin danon kay kun mataód-taod nganyan an pagpabulóng. Wara na pagruhá-duha, pinabakal nira Inoy Dandoy an sayo na karabáw. San may ipakasál sira, naibanan man sin sayo na pinabakal, mayon man sin ternera na binunô. Nagkapira pa na biglaan nganyan na pangaipo. Paglingág sa karabáw, di’ na nag’ud nakasayuma an karabáw. Sugad man san puno san naga, kun naaasdang, di’ na naawat bag’o mapulak. An ultimo nira na karabáw, an torilyo na naruyagan ni Inoy Dandoy kay madali’on mamánso. Pinabakal san magdesidir pag-abrod an sayo niya na kamanghod. Ginasto sa mga dokumento, nan an tidaku’i ada na gasto, an binayad sa edyensi.

Niyán, kun may ubrahon sa pasakay, naarkila sira Inoy Dandoy sin traktora. Sa syete syentos, bilog na y’on na bagaw bungkal: trabaho batog na pag-arado hanggan pagpagulóng, o pwede na tanuman. Di’anis man an traktora, kay di’ na pagpaparaliwaton an pwesto, may sudang o wara, may gabon o wara, naglalab’og o diri. Kay menos na an lalamón, mas nalalalám ni Inoy Dandoy an harampang nira nira Inoy Pater, Inoy Badong, nan Inoy Inso.

Haros kaedád san pamilya nira Inoy Dandoy an kanira kakarabwán. Nadudumduman man niya, sadáy pa siya, haragtaas na yadto na mga naga sa kanira umá. San pinamagpabakal nan pinangpulód, mga malaksi’on man.

San una, malin mayád an kamutangan san kamanghod ni Inoy Dandoy na unabrod. An batî-batî niya san iristorya san iba niya na kamaranghod, may nagkapurundar na nganyan: may nabakál na traysikel, may inhuhulugan na baláy sa Bacoor, kunandidato pa ngani nganyan an asawa na konsehal sa kanira baryo, maski perde. Naruyag man sini magbatî si Inoy Dandoy, maski sa likurán san isip niya, di’anis kunta kun makapadará sin ibarakal sin iriliwan sadto na pinabakal na torilyo. Wara man ‘gud. Nalimutan na ada.

Mamangnó, nanotisyahan niya, unuli, kay malín nagkagera didto sa kinadtu’an. Malín sugad hamok sin tuód pag-abot; wara nag’ud nganyan sin nadara san mga gamit. Bagaw pa, an kubrahon na sweldo san unagi na pira kabulan, wara na kakubra. Wara pag-awat, gusto na naman nganyan mag-abrod. Unuli dini kay nakihuron na iprenda an kaniya kabahinan, kay may gastuhon sa dokumento nan sa edyensi…

Di’ pa man kunta sira nagbabarahin. Tutal, puro man nakaabáy. Para kay habo nira sin pasuruhay. Bagaw san iba na kamanghod, si’apo nganyan, tutal, sa pagbuhay man makadto. Di’ hala. Nasunód yadto, nagpabakal sira sin sadiri. Ambot kun akay, malín bagaw mahalì nan, nan masugad, wara kadagós. Hanggan wara na nag’ud kadagós, hasta madagós an pagbulág san mag-asawá. An dati na di’ man parahubog, niyan pirmi na nganyan hubóg. Naluoy man sira, kaya sira-sira man gihapon na magkamaranghod an daranon pagsulay san pagbuhay sini na sayo na kamanghod na may kabataan man.

Si Inoy Dandoy, padagos an pamaranga sa pasakáy. Kun iba na, nasagka man siya sa umá, kun may kaipuhan na tadlok, o kun mabisita man, o kun sinasabihan san tawuhan nira na maglulukad sira. Pero mas napirmi siya dini sa pasakáy. Bagaw niya, siya na nag’ud an ultimo nira na nagtutugbos na karabáw.

Paráuso

Batog makatánom san hinanapós san Mayo, naghuhulat si Inoy Dandoy sin duwa pa kabulan bag’o mag-anihán gihapon. Pakaani, mayón hamok sin magsasangbulan na ulut, taránom gihapon. Kun sumáhon an inani sa bilog na taón, kun diri patas, badi pyerde pa si Inoy Dandoy san gasto sa kemikal, sa arkila san traktora, an kaniya pagal, sa suhol sa diyo na dumadanón pagtánom nan pag-ani. Kunsabagay, mas buru-barato gihápon an bugás na pinamolino kaysa san kinilo na inbabakál sa tindahan. Ma’o man ini an kinaandan nira, batog pa san saragdáy pa sira, san buruháy pa an kaniya giloy nan ama, na ma’o man an nanarabaho sini na sadáy na pasakáy sadto.

Paráuso nganyan ini. ‘Para man ha’k sa ato, sa pangaipo ta.’ Ma’o man an abaká sa umá nan san lubi, nan san karagumoy. An kabaklanan pagpisár, ipangbakal man ha’k sin isurudà, habón, yamít, gamit sa iskwelahan. San magdaragkô sira na trese na kabataan, si Inoy Dandoy hamok an natudâ dini sa in-uumá-uma. Mayad man na wara siya kadagka paghali, kay badi kuntâ naubos na ini pagpa-ubraha sa iba na tawo, na magiging protektado na san bagaw agraryan, pagsasadirihon ini na ingod, pagtatagabahinán na hamok sira, kun may matudâ.

Syempre kay di’ man niya sadiri, nagbabahín man si Inoy Dandoy sa kamaranghod na wara dini; inpapadara niya an kabaklanan san inani, o an bugás mismo. Kun nanguruli, sira man haros intero an sa pagkaraon, maski puro man may mga ambag na dara. San magkanya-kanya na sira pamilya, nagdaragko man an pangaraipo, maski an kaya niya ibahin duniyo ugaring, kay an tawuhan nira sa uma, pareho nira, dunaragko man an pangaipo. Kun sa lastiko, grabe na an pagkahinat san kanira sadiri.

Dati, haros parareho man ha’k an bilang san barúng-baróng kada taon. Niyan, pwera san mga bagyo na mas daghan nan mas makusog, mayon pa sin mga tagmarahan nan tagbaha’an. Badi dahil san kapurulak sin kahoy basi may mabanti’an, nagparaturupas pa an mga bulod. Kada mag-asawa, nangaipo sin bugsukan; kinakaon an ingod na dati na tanuman, na padagos na magpapakaon sa hiwa na nagdadaghan.

Kun iba na, napaonra man siya san imbitasyon sin kamanghod, pakadto sa syudad. Didto, naiimod niya an si’ok san palibot; an balay na suruksukan, an mga tinampo na maramok, an mga pasyaran na di’ man nakaaling, nakadagdag ugaring san pawot. Kun iba na, di’ niya napupugulan an mahaghag sa kabataan niya. Kun sira sadto, na sira pa hamok, sinakit, ma’o pa sira niyan?

(May kasugpon tabi)

Patapô sa bulos

Makaruruyag an pinaimod san mga Bulusanon san Hwebes, Septyembre 22, 2011. Sa halip’ot na hururon, nagkasarayo na kumadto sa pagtiripon sa Looban basi sabihon an kanira pangontra sa planta na dyotermal na gusto ibutang dini. Ini kunta, base sa mga nababasa na impormasyon, prubado nan episyente na pagkukuwaan sin enerhiya. Kita kay may bulkan, di’ na kunta kaipuhan an iba na pagkukuwaan. Masakit ugaring isugal an kaayadan san publiko, base sa maluyahon na implementasyon sa mga dati nan nag-eeksistir na inprastraktura. Kun maluya an mantensyon, an brawn-awt magpapadagos. Dahil sa kurapsyon, napapasepara an kalinigan nan kaayadan, makadelihensya hamok. Ini na kuryente, malin diri man direkta na ihatag sa taga-dini. Idagdag ini sa iba pa nan pagbabarahinon gihapon.

Sayo na dahilan san mahal na kuryente, na malin timahali dini sa Asya, an daghanon na iligal na koneksyon nan koneksyon na an bayad naaareglo. Sa mga ilegal na paggamit, an nagbabayad, an ligal na paragamit. Kun diri ini mahali, masakit bumarato an kuryente, maski magdagdag sin planta. Kun napulod na an kahoy nan raot na an palibot, di’ man madali an pagsulit. Mas bale di’ na pagpurbaron. Mas bale magkunung.

Bag’o pa an bagaw konsultasyon san Hwebes, mayon na sin mga diskusyon sa social media. Madagaang an turukalan sin punto, pero naimod man an bagaw maturity san mga nakidiskusyon, wara sin labi na emosyon nan personal na atake. Wara man sin pyerde o gana, kay puro man may punto.  Sa mga diskusyon, wara sin nabati hali sa munisipyo. Kun nano an aram nira, wara sin nakaaram. Hinilwas ugaring, na kun diin nganyan an mayoriya, didto sira.

Daghan na Bulusanon an sinurat an kaburut’on sa mga plakard. San maimod, tinugal nganyan san meyor an pulis na an may plakard, diri pagpasuludon. Mayad ngani kay napakihurunan an pulis. San sumur’maton, bagaw nganyan san meyor, ‘diri (niya) tutugutan na labutan an Bulusan para sa geothermal exploration’. Malin salungat ini sa diri pagpasulod san Bulusanon na may plakard. Duneklarar sin pauyon, basi diri mapalain sa kaburut’on san tawo. Sugad san namaglutaw hamok, di’ bale kun diin idampig.

Haros intero na sektor nan grupo, representado. Intero man na eskwela nan maestra sa elementari nan hayskul, yadto—pwera san Bulusan National High School. Wara nganyan tuguti san administrador na umentra an mga estudyante nan maestra. An pursigido hamok an nakaabot, kay nagdurulag. Nawara lugod an oportunidad san mga eskwela na makapartisipar, makasari sin praktikal na kinaadman sa demokrasya hali sa bagaw eskwelahan sa tinampo.

Sayo pa hamok ini na taráp. Sa masunod, mas preparado na ini na mga nasopla niyan. Mapurbar gihapon, labi kun mayon na sin ginasto na regalo. Kun daragko an madedelihensya, napirit maglangoy maski patapô sa bulos.

(Retrato tabi sa itaas, kuwa san AGAP-Bulusan. Salamat po).

30. Nagbabayle sin luway sa naglalaad na kwarto

Titulo: Slow dancing in a burning room
Nagsurat: John Clayton Mayer
Taon: 2006

San Myerkoles, myentras na nagkukusog an gubu-gubó sa Bulusán manungod sin planta na dyotermal na inhihimunta itindog dini, malin kunalit na naman paglabay an petsa baynte-uno, an pagdumdom san deklarasyón san marsyalo. Dini sadto, di’ man saday an partisipasyon, maski sa diin na lado. Daghan an binilin, diri hamok sa pisikal na komposisyon san bungto, ma’o man sa pagmangno. An pinaka-imahen, an mga soldados na sigi an parasa-pasa na panabot mo sinakop na ini na bungto sin pwersa hali sa iba na nasyon. Sa irarom san bagong lipunan, an pagbabag’o na dinara san marsyalo dini, malin pabalik uga’ng, base sa daghan na diri di’anis na nasarihan: mga Bulusanon na kinaipuhan mag-ibakwit, magdulag, mamatay, makulugan, mapreso, mahadok. Marasa pa na ini, nagninipis, naglalasaw, nan nagraraparap na sa pagmangno ta.

Sa daghan na kaulangan nan kasibutan, runayo na ini sa panumdom nan atensyon. An mga nakinabang liwat, basi humamot gihapon nan mailuwas na an mga tinago-tago, syempre nagparapahulad man sin kwarta nan mga istorya na lain. Daghan an naburungan na san ungod na istorya. An pagkabuntol pa san nagsurunod, nagpasugad man san iba, ‘Mayad pa san marsyalo…’

An mga nagdurulag san panahon san Edsa ’86, nagbaralik na sa pwesto. An dati na kwestyonable, niyan kanira na, sugad san coco levy na inparakolekta sa mga parauma kada pagpisar sin lukad. Niyan, sira an namuno sa senado, may mga pwesto pa sa kongreso. An bag’o na myembro san elite, an mga opisyal san militar, naging mga politiko, embahador o komisyoner, kun diri tagsadiri sin daragko na ingod o negosyo. An iba pa na nabilin do’n sa bulod, malin kinahadukan pa man san taga-do’on kaysa san mga tawo na nag-alaw kanira pakaón.

Sa pelikula ni Michael J. Fox na Back To The Future (nalimutan ko na kun II o III), may parte na mayon sin nabag’o sa nakaagi na wara kasulit bag’o siya bunalik sa presente. Kaya an nabalikan niya na presente, sugad sin runumarom an adlaw, unisog an mga tawo, naibanan sin kolor an palibot. Kun balay na himo sa palito, mayon sin sayo na kada’ilan na kunaplós, naapektaran an bilog na istruktura, uniríg an balay, kuníbad, masakit tadungon, maski nano na banting nan laki-laki. Sa nasarihán ta, ma’o ada ini an hustisya na di’ pa naaagihán hanggan niyan. Di’ naaagihán, kay kada sayo na umingkod sa pwesto, imbes na sudyaón an tinukalan, iniirog uga’ng. Kita liwát, malin di’ man ungod an pagkadisgusto. Malin an paglaom ta, di’ man sa pagliwát, kundi sa pakasarí man. Sugad kita sin nagbuburubayle, habang an balay o an baylehan, nagluluway-luway pagrabá-rabá. Kun diri reparuhon nan akudirán, mapápapâ, di’ pa nahuman an bayle, badi kaupód pa kita.

__________________

An kanta ni John Mayer na Slow dancing in a burning room, sayo sa mga kanta sa album na Continuum, pangumbinsir na mayon pa sin matutuda na gitarista, kun magretiro na an mga B.B. King, Buddy Guy, nan Eric Clapton; sin lirisista sa hurma nira John Lennon, Sting, nan Donald Fagen.

Irístorya sa paburúgan

Namahaw si Inóy Dadoy sin pandesál na intutunlod sa kape. Maski atábon pa, yadto na siya sa lugar san kaniya trabaho.Dini sa bungto, siya hamok an may ingkudan na nagtataririk, na sa tagiliran mayón sin bitay na kautod na anit. An kaniya gamit, di’ man daghan: sudlay, gunting, labáha, polbo, habón, hasaan, eskóba, nan sin puti na alikmód. Syempre, sa mga lunób, mayón siya sin espiho, nan sin kalendaryo na di’ man masyado insasayudan an taón nan petsa, kundi an mga retrato na bagaw topless.

Sugád man san daghan na aga, niyan, naghahasa si Inóy Dadoy san kaniya mga ibururog sa hasaán na bató, luway-luway na hapit san taróm sa hasaán. Intatagá-himunta an taróm, nan hinaharamiham diyo san tangan; insisiguro na tuig na an kataróm. Do’on, kun ingagamit na nan may parukyano na umadáw, hahapiton gihapon, di’ na sa hasaán na bató, kundi sa kiláy-kiláy na anit.

Di pa awát maglampas sa katung-anan an naiban san kaniya kape, san may natangbara na sa kaniya barberya.

‘Aw, nano, natayaán mo an baynte-syete kahapon?’, bagaw ni Sitóng, na diretsuhon pakadto sa tokadór, inhikap an labáha. An pag-istorya, tukal sa pagsarit na makahudám san gamit.

‘Wara. Baynte-nwebe an natayaan ko.’ Simbag ni Inóy Dadoy, na anád na san mga sugád sini.

‘Atóg tatayaan ko kunta yadto’, bagaw ni Sitóng na inhihimunta na an buhok sa pandok, pugol an labaha, ‘Para kay wara nag’ud ako sin inbagat na koridór…’

Taód-taód, unabot man si Guyô na taga-Looban. ‘Nano, pwede ka na tabi, Inóy Dadoy…?’

‘Ingkudi ngon’a do’n, kay humanón ko ha’k ini na ako kape, na…’, tiniyok na niya, ‘…mapinit na man ngani…’ Binutáng an tasa sa may espiho, inalikmudán an kostumer, nan bagaw…’Nano, armikát gihapon?’

‘Ma’o tabi…an may pispis’, simbag san hinapót. Sa kasusukáy, may naimód an paraburog. ‘Aw, nano ini na sugád sin hulás-hulás sa li’og mo…? Makatól ini…?’

‘Aw, ku’an tabi kunó yo’n, alerdyik sa pomada…Kaya unalto na ngon’a ako…’

‘Hmm, badi pareho ini san kun Kabesa, an bagaw soryásis. Yadto ngani, hanggan braso nan kiray, mayón…’

‘Ibá man ada ini…’

Sunalagbat an nag-aahit. ‘Iya, nano man kunó an inbubulóng?’

‘Naglalandág sin haló, nan dinudupò an panit do’on sa mga samád…Ambot kun diin sira namagdakóp sin haló, badi sa kamposanto…’

‘Badi ugaring sa Mindanao yo’n hali, mga kabataan so’n na dakô-dakò nganyan na buaya na nadakóp…’

‘An si Lolong? Ma’o, grabe man nagu’d yo’on kadako. Kun buritón ada yo’n, badi birilog pa an tawo na nagkakaraon so’n…’

‘Mayón pa ada sin inhaharanap, kay may nagkakawarara pa na mga tawo…para kay sige an haranap, wara man sin nadadakóp…’

‘Di’ paunan kunta nira…’

‘Nano, tawo, kay ma’o an gusto? Di’in man makuwa, sin’o man an ipaon?’

‘Si…ku’an…basi tumuga na, si Ampatuan…nan si Garci…Di’ nga yo’n mag-arayò tawad…’, bagaw ni Sitóng, na nagluluway-luway na pa-pintu’an, nagpapatinawa, basi diri mareparuhan an palibre na ahit.

‘Iya pan’o man kun habu’an san buaya, kun masugad, di’ pa mag-iriba?’ Tirinawa sira. Natan’aw nira si Payô na naglilingót-lingót. ‘Nano an inhahanap mo?’, tag’ok ni Inóy Dadoy, na unalto pagrarik.

‘Mayón tabi kamó sin aram na nagpapaarkila sin butakál?’

‘A, si Tawì. Kadtu’a sa Sabang…’ Hunali man tulos si Payô, matapos magpasalamat.

Unabót man si Omeng na taga-Iraya. Uningkod ngon’a habang naghuhulát sa inrararikan na na nauná. Nautadlan an kalendaryo. ‘Ba’ah, di’anison ini na mga retrato sini na kalendaryo mo ha? Mas angay ini pangpakup’tan sin lapit-lapit…Pamati ko, wara mareklamo…Sugád sadto na artista na nag-eksibit nganyan sa Manila sin retrato ni Kristo na may mga pakupót sa agtang…’

‘Hmm, di’ ako nangontra so’n, kay bagaw baga dini, magbo’ot an magtira? Maski lahidan pa niya sin udo sin kanding, sin baka, karabáw, o maski tawo pa…Kundi, sin’o an magbobo’ot kun kunáy retrato an pakup’tan? Matugot ka kun retrato mo?’

‘Aw, kun gamiton an retrato ko, maglalátuban kami…Pwede man yadto na hinimo niya, basta isab’it niya sa sadiri niya na altar…’

‘Pwede man sa publiko, basta gamiton niya an retrato niya…’ Tirinawa naman sira.

‘Kun dirì lugód, dagdagan na hamok an retrato na may pakupot sa agtang…’

‘…Kunáy pa man?’

‘Idagdag pa an sa iba pa na dyós, nan sa mga dyós-dyósan…Ibutáng man an sa mga senador, konggresman, obispo, gobernador, meyor, gabinete, henerál, medyor, tsip, kumánder, komisyoner, huwes, piskal…ibutáng na intero, basi wara magdumót…’ Silensyo sira sini. Sugad sin suneryóso an iristorya. Binu’ong hamok san may sumugád, ‘Pagkukulangón daw sin hiníngpit na lapít, ha?’ Dini sira uli pakatinawá.

May lunábay, naghapót. ‘Inoy Dadoy, sin’o tabi an arám mo na may tanóm na kamód?’

‘Do’on sa Lomboy. ‘Kay? Aan’hon mo?’

‘Si ku’an..pan’o, mayád kunó yo’n sa nagpapara-ubo?’

‘A, pag-uringon an hanápa. Didto sa Madlawón, sa kahampang nira Ending…’

‘Iya, hala, kay kadtu’on ko lugód tabi. Salamat.’ Hunali na an naghapót. Padagos an buróg nan san iristorya.

‘Pwera karáw, mayón ada siya sin mensahe, para kay di’ man na’sabutan…’, bagaw ni Guyô na nagduduhál san bayad, yadto na sa may pinto, namahik-pahik pa san mga buhók sa badò.

San umingkod na si Omeng, lain na man an inabrihan na istorya. ‘Sa karkoló mo tabi, pira na kataón ini na tinampo dini sa ato?’

‘An halì sa Gubát pakadto sa Irosin? Pa-sisenta na ada, kay malà sadáy sadto an potó ko, singkwenta i-tres na siya niyan…Naghurnal pa ako do’n. An kapatás mi, yadto si Inóy Tuyáy Gapas, na maIninglison. May naimód yadto na pala na nakahurandig sa kilometrahe, napuringot, bagaw, who put the shovel in the kilometer? if will be lost, who will be the pay? Ay, makunswelo yadto. An sweldo mi, traynta sentimos an adlaw…’

‘Taód-taod na man ha? Mala yo’n niyan, kay badì mahingáyad man gihapon…’

‘Daghanon na so’n an report na humán na. Kun sa manok, pira na kabeses kamatáy, niyán pa hamok in-iihaw…’

‘Di bale, kay basi dumaghan na an makaabot dini na turista…’

‘Aw, ma’o kay, naimód mo yadto na bagaw Daralaganan sa Kadlagan? Di’anison sadto an publisidád, kay daghan an unupód na kun diin-diin hali…’

‘Ma’o, mala kay tali’ungod an pareretrato, awaton pa ngani an eleksyon…intero pa may mga bandera…’

‘Hm, badi kapitalon, halimbawa sa pangutang do’n sin ipahirimo utay sin kun nano; hulátan, altuhan sin dyip, arko…’ Nagpapalpag na san buhok si Omeng, tunangbará man si Dikóy, na bagaw tulos, ‘nano tabi, may nakapila pa?’

Tinukdo man hamok siya sa ingkudan basi maghulat, nan nagpadagos an iristorya. ‘…Di’anison man an obheto, kun pag-ataman sa kadlagan…Di’anison kay intero kaintra…nan may taranóm pa sin kahoy…Para kay, imudón mo yadto na kadaghan san kaintra…’

‘…Mga sangribo man ada nganyan…’

‘Pira an nahimo nan nabilin sadto na basura habang uyá? Maatraso adâ sadto an pagkaubos so’n na tahok pagkaingina basi matanumán?’

‘…Iya, paan’hon man, kun nangaipo?’, bagaw ni Dikóy habang in-aalikmudán.

‘Mas bale pagkahumán san ralakáw o daralagan, an kada sayô na kaupód, pinangduhalán sin kondúm, panumduman, nan pagpadumdóm, na an dakô na kakóntra san kadlagan, an populasyon man gihapon…’

Nagbabatog pa’k si Dikóy pagburugi, naburut-burót man si Mando. ‘Makasunod pa tabi, Inoy Dadoy?’

‘Halá, ikaw na hamok kay, ho, ma-alas dose na ngay’an…Ingkudi ngon’a do’n…’

‘May miriting kunó manungód sini na dyotermal, ha? Nano daw sini an manggana, yes o no?’, batog ni Mando.

‘Hmh, badi di’ man yo’n borotohán. Ipaliwanag utay sa tawo, basi wara magsugád sin wara konsultasyon. An desisyon so’n, kanirá man gihapon…’

‘Ma’o ada, kay awaton na so’n sin kahururuding-huding, nangluya na hamok an primero na pangóntra, niyan pa hamok magmimiriting…’

‘Ambot inukad na ugaring yo’n…An aram ta, iristorya pa hamok…’

‘Aw, kun an munisipyo tugot, di’ man yo’n magtutugâ.’

‘Diri mayád man yo’n, kay basi bumarato an kuryente, nan di’ na sin ka-brawn’awt?’

‘Hmh, ma’o yo’n an panabot san iba. An diri insasabi, na an kuryente hali do’on, makadto ngon’a sa Manila, nan didto naman maghuhumali para sa intero. An presyo, parareho, maski san diri inhahali’an sin dyotermal…’

‘Mahál man ada an bayad sa mga sadiri na tataraan?’

‘Ambot. Maski pira an ibayad, mauubos ‘gud, pero di na nira matatanumán an ingod, sugád san dati. Hasta san mga kararani, badi apektado…’

‘Magsusungaw kuno do’n an asupre? Badi magkamaratáy hamok do’n an manók hasta san mga tinanóm…’

‘Posible, kun pakangón an badyet sa paghingayad san epekto san sungáw…’

‘Angay ada, yadto na daralágan, diri ha’k para sa kadlagan, kundi kontra sa dyotermal, ha?’

‘Ma’o kunta, iya kay kun hinimo na sugád so’n, badi naibanan man an isponsor, o badi diri tumugot an mga may ngaran didto sa mga bandera, nan san mga nagpareretrato…’

Sa pirá pa na arabót-harali, haros hulít-hulít man hamok an irístorya, sugád man sa telebisyón nan peryódiko, nauutadlan an bag’o na nangyayari o nadidiskubre. Sa iristorya, angkla an paraburog, sugad sin kadaanan na Google, Wikipedia, o internet, nahahapót o nakokonsulta sa maski nano, na haros pirmi may simbag, opinyon o solusyón. Sadto pa, sa kahuhulit-hulit nan pasa-pasa san mga notisya nan huruding-huding, napapraktis na niya an bagaw message forward nan cut and paste.

Pinusô nan sinarúngsóng

pinusoPwera san adobo, eskabetse, kandingga, molido o balikutsa, daghán na pagkaon o linutò, malin nginaranan base sa kun nano an hinímo o paano prineparar.  Halimbawa: linunggóng na hagís, kinílaw na pakó, sinugba na buráw, linandág na tubò, kinagáng na pokót, kun nano pa. Mayón sin ginahoy base sa pagkapakete, sugád siní na pinusô nan siní na sinarungsóng.

Pinusô

Mga kasakot: Ginalpong na bugás, lukarón, asukar, dahon sin saging o hagikhik.

Masáhon an ginalpong, lukaron nan asukar sa sayô na butangán. Tubi’an na diri hamok maglamóy-lamoy. Sarakuton pa hanggan masaráma.

Magsarungsóng sin dahon sin hagikhik, o saging, mga sang-dangaw an lapád. Ibutáng an minasa na ginalpóng sa sarungsóng. Pilukón sa ibabáw. Sanigán an iraróm san koron, kaserola, o kaldero. Ilungtod patugbos sa sanig an mga sinarungsóng na ginalpóng. Tubian sin sayô na gurót san guramóy. Isugnâ sin mga 40 minutos o hanggan maluto.

Dumdumón: An ginalpóng na bugás, di’anis kun diri pinuhon, sugád san ginalpóng sa lusóng. An lukarón na lubi, mas mayád kun kinagód, imbes na kinaruskós. Kun warâ asukar, pwede man an binuruká na tam’is sa bagól. An dahon sin saging, dangdangón ngon’a tabi.

Sinarúngsóng

Magsarúngsóng sin papel; peryodiko, komiks, o kapareho. Butangán an sarúngsong san paborito na supa’on: hinigtô, polborón, o ugók. Pilúkon sa ibabáw. Patugbusón sa kamót. Gisi’on an matarais na durho. Dini mag-aagi an sulód na intataktak sa hiwà, myentras yadto sa tinampo, naki-uyág o nagyayanghad sa uruyág.
___________________

Tribya

Kun iba na, an gahoy sini, tipusô. An pinusô, malin hali sa ‘korte sin kapusô’. Maski pwede man ini gamiton sa pagbambán o pagsuman na an gamit pino na ginalpóng o bilog na mapulót na bugás, an pinusô, garamitón hamok sa ginalpóng na bugás.

An sarúngsóng, badi hali sa saruyong o sagurong, o parareho an hinali’an.
___________________
Retrato tabi ni Sg. Salamat po.

Kaláyo na langaw

ANINIPOT

Sa pagsunlop san sudang sa likod san bulkan
Inhahanap ko an amo pugkutan na gaserahan
Kay taraski madulom sa ako hawan
Hasta sa amo payag mangitngiton an agihan

Kun imo iisipon kun wara sin ilawan
Sa dulom san palibot bituon an naasahan
Ughoy tag-ok kun ikaw makihalyawan
Sa kararani mo na yadto sa uru-unhan.

Kun gab-i mahanap ka san imo balangtuyan
Mahod napangkog o madusay ka sa dalan
Wara ako maisip ilaw na mapupugkutan
Kundi an aninipot na dunapo sa ako agtang.

An suna san aninipot labi na kun siri daghan
Sugad san krismas layt kuryente wara babayadan
Makawili-wili pagsayudan nakahali gaos kun ikaw nagutidan
Ilimat-imat san ilaw nakayungka deretso tipla sa duyan.

An aninipot kun nasuna o na-ilaw
Sa mga hubog ikaw sugad san bulalakaw
Kaistorya an sadiri nasiyak nakurahaw
Di malagalag atras abante an lakaw.

Tunay na danon sa langkag nan laom
Sa mga dalan na siway lalo kun madulom
Sa saday mo na ilaw badaang na pagdumdom
Sa pagsirang san sudang pagmata nahiyom-hiyom.

_________________

An gahoy sini sa Ingles, kun ipalís sin literál, kaláyo na langaw. Matutupáran ini kun panirúm-sirum nan mapinít-pinít, sa mga pilíw-pilíw na may tinanóm o may tubì, sugád san kalí, salog, sapâ o subâ. San budít-budit pa ako hanggan niyan, intataga-sikóp ko ini kun nagdudulom na. Wara na ako pakatupar siní, taód-taod na, maski diin. Kay iní, malín di’ man awtomatik an pamasyáda. Ambot kun may mga maaram san mga senyales san pagluwás siní.

Badì an tidághani na aninípot na naagihan ko, didto sa haraní sa duungán san isla san Cagraráy sa Albay, san sayu-sayu’ay na pakaabót ko didto, mga katung-anan san dekada otsenta. Mag-aalás-syete an gab’i, hali sa dagat, nagsusog an sakayán na inlunadan mi, sa subâ pasulod pa san isla, likô-likò sa butngâ sin kanipáan. Magluyuan san subâ, namagpilikát-pikát an banaag san grupó-grupo na aninípot. Sa dulóm, sirá man hamok an naiimód. San maabót mi an punduhan, ralakáw pa kami sin mga ‘tungâ sin kilometro na lapok, pakadto sa amo indagusan.

May naimod ako na bag’o na retrato san isla na asensado na nganyan. May mga pasilidád nan mga istaran na daragkô, nan mas mayád nganyan na sistema sin pagbiyahe, kaupód na an pag-agi sa dagat. Sementado na an duungán. Syempre, wara man ako sin nasilhag na aninípot. Badì yadto pa man sira, badi uniráya hamok, kun diín mas silensyo, o mas kaipuhan an kanira natural na sunâ.

Ambot kun sarín kadaghan na kwarta an binutang doon basi dumi’anison an lugar, basi nganyan daghanon man an kumaón, nan magbilin sin mas daghan na kwarta. An mga sugád siní liwát na aninípot, an kaya hamok bugnutón, di’ man kwarta kundi sentimyento san mga sentimentalista na sugád sa ako.

____________________

An rawít-dawit tabi nan san drowing, hali gihápon sa ugay ni Inoy Recto Fortes Galón, parahikáp sin aninípot, Bulusanón na tagá-Sabang.