Biribídi Nan Siyáki: An Beatles, kun Bulusanón

Upat na dekada tunà sira magburulag, diri pa napipihig an Beatles sa iristorya sa mga peryodiko nan magasin. Sayô san mga gurú-guro, an manungod sa pagsurat nira san mga kanta.  Kangalasan an mga istorya. Mga nano, o manungod sa nano daw ini na mga kanta? Sinari ko pagpalisán sa Bulusanón:

Paruyága Man Tabì Ako (1963)
1.  Naimód Ko Siya Na Nagtutugbos Didto
2.  Pagti’os
3.  Anna (Kadto Na Kaniya)

4.  Mga Kadena
5.  Mga Batà Na Lalaki
6.  Haputá Ako Kun Akay
7.  Paruyága Man Tabi Ako
8.  Kamuutí Ako

9.  Palanat: Namu’ot Ako Saimo
10. Ikaw Palabyaw
11. Gusto Mo Makaaram Sin Sikreto
12. An Rami Sin Dugos
13. Mayon Sin Lugar
14. Biribidi Nan Siyaki

Kaupód San Beatles (1963)
1.  Di’ Na Maaawat
2.  An Himu’on Ko Ha’k Dapat
3.  Bilog Ko Na Pagkamo’ot

4.  Ayaw Ako Pag-lalab’ti
5.  Saday Na Bata
6.  Myentras Warâ Ka Pa
7.  Patabi’a Man Inoy Kartero
8.  Buligidi Beethoven

9.  Gap’ti Ako Sin ‘Kusóg
10. Gapot Mo Nag’ud Ako
11. Gusto Ko Maging Lalaki Mo
12. Diyablo Sa Kaniya Puso
13. Wara Sin Ikaduwa
14. Kwarta

Kagab’ihon Sin Mapagal Na Adlaw (1964)
1.  Kagab’ihon Sin Mapagal Na Adlaw
2.  Kun Aram Ko Ha’k

3.  Kun Mahulog Ako
4.  Makaadò Ka Hamok Maogma Na Ako
5.  Namo’ot Man Ako Kaniya
6.  Sabihi Ako Kun Akay
7.  Di’ Ko Maikabakal Sin Pagkamo’ot
8.  Maski Nano Na Oras

9.  Mahibi Na’k Ako
10. An Mga Sinabi Ta Niyan Na Adlaw
11. Pag-abot Ko Sa Balay
12. Di’ Mo Yo’n Mahihimo
13. Mabalik Ako


Beatles Na Inpapabakal (1964)
1.  Wara Simbag
2.  Maluyahon Ako
3.  De-itom An Bata

4.  Musika Na Rak En Rol
5.  Bubungyudon Ko An Sudang
6.  Inoy Suna San Bulan
7.  Palabyaw Ayaw
8.  Walo Kaadlaw An Semana

9.  Mga Surumaton Sin Pagkamo’ot
10. Syudad San Kansas
11. Kada Sadáy Na Bagay
12. Habo Ko Ra’uton An Pagtiripon
13. An Inhihimo Mo
14. Intero Gusto Maging Katrato Ko

 Akudír! (1965)
1.  Akudír!
2.  San Sayo Na Gab’i

3.  Kaipuhan Itago Mo An Pagkamo’ot Mo
4.  Kaipuhan Ko Ikaw
5.  Sayo Pa Na Babaye
6.  Mawawara Sa Imo Yo’n Na Babaye
7.  Tiket Sa Pagsakay
8.  Kiwahí Sin Natural

9.  Pagkamo’ot Man Ha’k Yo’n
10. Grabe An Ruyag Mo Sa Ako
11. Sabihi Ako San Naiimod Mo
12. May Naimod Pa’k Ako Na Pandok
13. Kahapon

14. Si Oya Elsa Na Narururà 

Kalág Na Goma (1965)
1.  Manehu’a An Berlina Ko
2.  Kahoy Hali Sa Norway (Lunupad Ini Na Tamsi)

3.  Di’ Mo Ako Maiimod
4.  Lalaki Sa Wara
5.  Mag-isip Ka Para Sa Sadiri Mo
6.  An Surumaton
7.  Michelle
8.  An Nangyayari

9.  Bata Na Babaye
10. Insisilhag Ko Ikaw
11. Sa Buhay Ko
12. Ayaw Ngon’a
13. Kun May Kaipuhan Ako Na Tawo

14. Dalagáni Para Sa Buhay Mo


Parataririk (1966)
1.  Kolektor Sin Buhis
2.  Eleanor Rigby

3.  Nagtuturog Man Ha’k Ako
4.  Gusto Ko Na Ikaw
5.  Dini, Do’on, Maski Diin
6.  Dulaw Na Submarino
7.  Bagaw Niya Bagaw Niya
8.  Mayad Na Adlaw Sunâ San Sudang

9.  Nakakanta Man An Tamsi Mo
10. Wara Sin Intatagam’an
11. Berto Na Parabulong
12. Gusto Ko Ikaw Sabihan
13. Kaipuhan Isulod Ko Ikaw Sa Buhay Ko

14. Di’ Nakaaram An Buwas
 

An Banda Sin Mga Puso Na Mamundo Ni Sarhento Pamyenta (1967)
1.  An Banda Sin Mga Puso Na Mamundo Ni Sarhento Pamyenta 
2.  Diyo Na Danon Sin Mga Kaamigo Ko

3.  Si Lucia Sa Langit Na May Mga Diamante
4.  Nag-aayad
5.  Nagsasapong Sin Luhô
6.  Mahalì Siya Sa Balay
7.  Para Sa Kaayadan Ni Inoy Buradol
8.  Nasa Saimo Wara Saimo

9.  Kun Sisenta I’kwatro Na Ako
10. Si Titay Na Magayón
11. Mayad Na Aga Mayad Na Aga
12. An Banda Sin Mga Puso Na Mamundo Ni Sarhento Pamyenta 
(Hinulit)
13. Sayo Na Adlaw Sa Buhay

May Pagkamadyik Na Makangangalas Na Pagbyahe (1967)
1.  May Pagkamadyik Na Makangangalas Na Pagbyahe  
2.  Mumóng Sa Bulód

3.  Naglulupad
4.  Agihan San Asul Na Tamsi
5.  Dapat Aram Ni Mamay Mo
6.  Ako An Walrus
7.  Hoy, Iya Halá Na
8.  Tanuman Sin Istroberi Hanggan Na Hamok

9.  Iskinita Sin Sensilyo
10. Bata, Mayaman Ka
11. Pagkamo’ot Ha’k An Kaipuhan Mo

An Beatles (1968)
1.  Nasa U.S.S.R. Gihapon
2.  Namomot’an Na Prudencia

3.  Mga Sibuyas Na Salming
4.  Ob-La-Di-Ob-La-Da
5.  Bibingka Na Dugos Na Lagalag
6.  An Padagos Na Istorya Ni Bungalow Bill
7.  Myentras Luway Na Naghihibi An Gitara Ko
8.  Kaogmahan An Nag-aaso Na Badil
9.  Namomot’an Ko Na Marta

10. Napagalon Ako
11. Itom Na Tamsi
12. Mga Baktin
13. Si Bugkon Na Mabato
14. Ayaw Ako Paglilihisi

15. Akay Di Ta Na’k Himu’on Sa Tinampo
16. Hihimu’on Ko
17. Julia
 
1.  Kumple’anyo
2.  Mga Asul Mo
3.  Bata Ni Ina Na Naturalesa
4.  Intero May Intatago Pwera Sa Ako Nan San Ukay Ko
5.  Sadie Na Makaruruyag
6.  Maramok
7.  Halaba Halaba Halaba
8.  Rebolusyon 1
9.  Bibingka Na Dugos
10. Savoy Truffle
11. Rebolusyon 9
12. ’Banggi
 

Dulaw Na Submarino (1969)
1.  Para Northern Na Kanta
2.  Hoy Buldog

3.  Sa Luyo San Uniberso
4.  Durungan Na Niyan
5. Intero Nganaon
 

Tinampo San Kumbento (1969)
1.  Urupod Pakanhi
2.  Sayo Na Bagay

3.  Plata Na Martilyo Ni Maxwell
4.  O, Palabyaw
5.  Hardin Ni Kugita
6.  Gusto Ko Ikaw (Magub’aton Siya)
7.  Uya Na An Sudang
8.  Pan’o
9.  Di’ Mo Inhahatag Sa Ako An Kwarta Mo

10. Hade Na Sudang
11. Makuri Na Inoy Mustasa
12. Si Pam Na Plastik
13. Sa Bintana San Banyo Siya Pag-agi Pasulod
14. Mga Bulawan Na Pagturog

15. Daraha Yo’n Na Magub’at
16. An Katapusan
17. An Kaniya Pagkamahal
 

Pasigiha (1970)
1.  Balik
2.  Ukad Sin Kabayo

3.  Para Sa Imo Asul
4.  An Halaba Nan Liko-Liko Na Tinampo
5.  Kita Na Duwa
6.  May Namamati’an Ako
7.  Sayo Pagkahuman San 909
8.  Ayaw Ako Pagpamundu’a
9.  Akó Ko Sa Akò

10. Sa Luyo San Uniberso
11. Pasigiha

An tema san mga kanta haros pareho man san dini sa ato, kadaghanan manungod sa pagkamo’ot. An makunswelo, an mga ngaran sugad san Berto Na Parabulong, Inoy Buradól, Inoy MustasaSadie Na Makaruruyag, nan Pam Na Plastik. May Kalag Na Goma, mayon man sin kanta manungod sa Hardin Ni Kugita, nan sini na Mga Sibuyas Na Salming. May mga bagay na wara sin termino dini, kay wara man dini, sugad san walrus, ma’o man an iba na ngaran.

Kun iba na, natetentaran kita sin literal na pagpalis, maski diri nag’ud angay. Halimbawa, an hapot na ‘Haen ka?‘ kun an simbag sa Ingles ‘I’m nowhere, man‘, angay daw na ipalis na ‘Uya ako sa wara, pale‘? Kun an hapot man ‘Para kunay yo’n?’, kun an simbag sa Ingles ‘For no one‘, angay ada na maging ‘Wara man sini sin intatagam’an’ o yano hamok na ‘Wara‘? Dini sa ato, mayon sin ”Banggi’ na malin angay man hamok sa ‘Good evening‘, diri sa ‘Good night‘ na malin di’ ta man insasabi dini. Maburong an Lucy in the sky with diamonds. Ma’o man ‘gud kun ipalis: Si Lucia sa langit na may mga diamante. Syempre, mga kanta ini. Di’ man bilog an pag-apresyar kun sa titulo hamok.  Kaipuhan suludon an liriko, nan bati’on an tunog.

Kun sa Bulusan hamok sira, nangyari ada an Beatles? Badi dini, an mga ngaran nira, si Uwán, Ambô, Oyê, nan Kardo. Diri hamok sigurado kun an grupo nira gahuyon na U’ang, Buyóg, Putyukan, o Amamang’og. Badi kun dini hamok, daghan an kaya nira himu’on, pwera san pagtugtog.

Advertisements

Disperás

Pista buwas dini sa Bulusan. An adlaw bag’o mag-Pista, an gahoy dini, disperás. An Tagalog sini, bisperas o bispera. Badi an pagkaliwat diyo san una na letra, dara san pagkadilot o pagkalipat san pagbati. San inulit-ulit, nakaan’dan na an d, imbes na b.  Kunsabagay, an kahulugan sini, ma’o man gihapon.

Base sa eksperyensya, mas dako an kaogmahan sa adlaw na ini, kaysa sa kapistahan mismo.  Ma’o ini an hinanapos san mga preparasyon, kasiributan, nan paghulat. Buwas, an literal nan simboliko na pagdulot na hamok san handa. Niyan, magkakabarati an urugik san orig na inbubuno, an kararandol san mga kaserola na inluluwas, an raga’ak san bagol na inbubuka ngon’a bag’o idungkot.

Sadto, disperas an taramo; an pagsiribot-sibot san paghimo kakan’on na sugad san ibos, suman o dulsi, an pag-aro-aro san mga putahe, an pagpili san bugas na sugna’on, an pagluwas, paglimpya nan pag-araginsa san mga gamit sa komedor, an pagluwas san mga kurtina, ponda, mantel nan kun nano pa na mga tinago-tago, na pinamagluwas hamok kun sugad sini na okasyon.  Disperas na aga nag-arabot na an mga dumadanon na paryentes, igso’on nan kaugos. Magdadaranon an mga lalaki, habang batog na man an irinom.  An kababayen’an, daranon man paglukay (retrato), pagputos san ibos  nan suman, pugdulsi san pili o tangkwa. Dini sa tiripon-tipon, uya an iristorya san mga inagi-agi, an pagdumdom san mga dati na kaurupod pamista, na niyan wara pakaabot. Sa tema san kinaan’dan, ma’o ini an baragat gihapon, o reunion.

Diyo-diyo, luway-luway, huninglo man an hitsura san pista. Niyan, kadaghanan, wara na sin taramo, sin buruno, sin ruluto. ‘Hmh, mas madali an pag-order na hamok sin mga traynta na ibos, traynta man na suman, nan sin tres kilos na linuto na karne.  Tama na yo’n, ha?’, bagaw ni Teresita kun Jaime.

‘Aw, akay? Pan’o kun mag-arabot sira Manay Consing nan sira Igso’on Felisa?’

‘Hm, di’ na, kay sinabihan ko na baga san sayo na taon, na bagaw ko, di’ na kita magtatamo, mabakal na hamok sin daan luto…Di na liwat ako maaram maghimo kaha san ibos. Limot ko na man an mga takos san ginalpong nan san lunop…Ma’o man ngani sira…’

‘Ikaw…Sira Padi Bandoy, aram man na wara kita bunu’on…Buwas na kuno sira makanhi…’

‘Di’, mayad…’

(Na kapistahan, nag-arabot man gihapon an mga kakila nira.  An mga kaurupod na iba, di’ na man nira kila.  Menos an iristorya, nan sugad sin waki an harampang, kaya wara man pag-arawat, pwera san may mga asawa na lalaki, sugad kun Pintog, na unawat sa pakiinuman kura Jaime. Naghulat-hulat si Estela, kugos an saday na nagdududo pa, nan san duwa pa na duwa kataon nan tolo an edad.

Nanirumsirum na san maghuman an irinom, san wara na kadagdagi an tangway ni Jaime. Hubugon na si Pintog, ngamhol na an boses, pulay-pulay na an lakaw, mapungay an mata, maburong na na kaistorya.

Kilik an poto, nan bungyod man an duwa pa na namagginawi kay nagkakagurutom ada, nagdaginot pa-San Jose an pamilya ni Estela nan Pintog. Sa dalan, mahod naalto an lakaw nira, kun napiliw si Pintog kay masuka. Dati, may dara sira na diyo na isuruda. Mayon pa sin mga kakan’on nan sin mantika sa lata. Niyan, diyo na bihon nan sin suman an kanira dara. Sa dalan, hinatag na hamok ni Estela an suman sa duwa na bata basi maalto san ginawi.)

Niyan na pista, daghan man gihapon an sitseriya na an mga tinda haros sugad pa man san dati, naiba hamok an estilo san mga bado, presyo na mas mahal, nan san malin mas daghan na produkto na hali sa Tsina. Wara pag-abot an telebong. Bagaw san iba, badi nganyan namarit, kay san sayo na taon, mayon sin empleyado san telebong na nakuryente nan namatay.

Libro: An Nagsudúp

Titulo: Ilustrado
Awtor: Miguel Syjuco
Taon: 2010

Base sa mga pagtala sa likuran na putos, higante ini na libro. Bagaw sin sayo na kritiko, ini na libro badi sayo sa pinakadi’anis na obra sin parasurat na Pilipino, o maski sin’o pa na parasurat.

Sugad ini sin kalo na may kuro-kuro an paldiyas nan manglain-lain an tugda. Basi masabutan sin mayad, pagbasaha, taralkason an karagumoy hali sa pagkapahot, susugon an paldiyas, hanggan makabalik sa ririk. Habang nag-iistorya san nalumos na parasurat na si Crispin Salvador, na insusugan sin esplikasyon san kaniya estudyante, mayon pa sin mga pasuru-sal’ot na kautod hali sa mga obra ni Crispin, nabutangan pa san mga istorya man san estudyante, katukayo san awtor sini na libro. Mayon man sin mga patiprak na karaw na an iba nabati ko na sa iba na midya, na manungod sa ugali san Pilipino, base sa kamutangan o pwesto sa sosyedad. Basi mahalata na pasambang, in-iiba-iba an font, o binubutangan sin hinali’an na obra o interbyu ni Crispin.

Habang nagbabasa ako, an naiisip ko pa, basketbol. Sugad sin ini na istorya, nahahayag batog sa pagdribol san awtor. Mayon siya sin mga dribol sa likuran, mayon sin cross-over na malaksi’on, mayon sin dribol paatras na an katapusan, nasa prentera uga’ng. Kun naharani sa gol, imbes na yano hamok na lay up, syete-syentos baynte degrado na slam dunk an hinimo basi maisyut an bola. Ultimo an prentera na putos, di’ nasabutan. Sugad sin dekorasyon sa likuran sin silya na antigo.

Sugad ini sin putahe na dati na sa Bulusan, binag’o hamok an pagkaluto, dinagdagan sin garnishing, kinarigos sin banilya basi humamuton. Isipa an inun’on na bulinaw, na pinasambangan sin ubas, winisikan sin gurangon na na bagaw acetico balsamico, kinutsaraan sin pugha sin bagaw sturgeon, nan inira’idan sa ibabaw sin puti na bagaw truffle. An termino na ilustrado, bagaw dini sa libro, an naliwanagan o nakasabot. Mayaman an gikan, badi hali sa Negros. May dokumento na naghatag sin pagsadiri sa daragkuon na ingod, maismot, may koneksyon, o pagkadayaon. Hataas an inadalan. Mga pambihira an inatendiran na eskwelahan, sa Pilipinas o sa Europa o sa Amerika. Sa kadaanan (minatay na) na termino na Bulusanon, siya an bagaw nagsudúp. Kun maghanap ka sin trabaho, siya an bagaw sa peryodiko, gradwado sin good university. Sa drama sa komiks, telebisyon nan sine, siya an bata sin mayad na pamilya. Niyan, ini na istorya san Nagsudup, mababasa na sa iba na nasyon.

Siya an bukag san sosyedad na Pilipino. Aram an intero, siya an nakareparo san sintomas, an ngunaran san namati’an, an naghanap sin bulong; siya hamok, kay nadiskubre niya na an sayo na giya san hapdos, siya manta. Bagaw san iba, ini nganyan na klase, kun hiriran na ungod, wara sa prentera, kay parabulang hamok, parasulsol, paratukdag. Kun gana na, siya na an nasa prentera, an obrero na nagpagal, badi pinalutaw na sa salog o yadto na sa bulod gihapon. Sa basketbol, mayon sin Gaston na maaramon mag-Ingles, maluyahon magpasyut. Mayon man sin Tuadles na waki’on mag-Ingles, maaramon magpasyut. Mayad ngani sa basketbol, kay mas nasikat an mas maaram magpasyut.

An dalagan san istorya, sugad kahalaba san angpot san sosyedad, batog sa Kastila hanggan sa putok sa Glorietta, na dini, Gloriola. Uya man sira Danding, na dini Dingdong, si Brader Mike, na dini Reverend Martin. An presidente, si Fernando V. Estregan. Mayon dini sin droga, agrarian reform,  seks, nan Soldiers for Military Reform.

Sa mga tugda, di’anis an paggamit niya san telebisyon, na sa birik-birik nan liwat-liwat san istasyon, naipaimod an burong san atensyon san Pilipino, batog sa porolitika, relihiyon, karantahan, nan pagmaw’ot na pumuti an pamanit. Inulit pa ini san paggamit san pagsakay san bida sa taksi, na may matabil na drayber, nan kun nano-nano an naagihan. An lenggwahe san istorya manungod kun Crispin pormal na Ingles na sugad sin leksyon sa klase: masapnot. An mahanlas na iristorya, an pagbaragat ni Miguel nan san kaniya mga amigo.

Kun sinurat ini para sa edukasyon o kaalingan san mga taga iba na nasyon, o san mga taga-dini na di’ na man interesado sa istorya, kundi sa pagka-istorya san istorya, nautob sini an kaburut’on.

Pamúghaton

Agrót an lukbán nira Oya Gorya. Sa pag-imod niya, di man atataró an dahilan, kay wara man sin mga kautod o girisî na dahon.  Ini, talkas an dahon batog sa pupunghan.

Ingugurugudhan si Oya Gorya. ‘Madakop ko ngani ikaw… kun sin’o ka man…’ Inkakagat niya an kaniya bag’ang.

Mag-ihahapon, san inkikitik-kitik niya an mga manok, nalabay man si Oya Ingkay. Unalto, nan bagaw kaniya, ‘Ay, ba’adaw. Atog, Madí, may sala ako sa imo… Kunutos ako sin diyo na ugbos san lukban niyo kay, nagkarigos na si Dyiniper…!’

‘Nagka… aw, ma’o? E, Madí… kutos na’k gihapon kun mangaipo ka pa…’ Dunagos na si Oya Ingkay. Nagngungurub-ngurob pa si Oya Gorya.  ‘…Diyo na ugbos… mala kay hasta san aragirang, nautadlan… Hamamani man hamok an binagyo…’ Kundi, sa isip-isip niya, tutal, sarayu’an man hamok an pagkarigos sin may pamúghaton… pwera hamok kun, di’ man sa pag-ayo, mahápdos man ‘to’o…

Pira kaadlaw, san yangu’on niya an lukbán… malin di’diyo man hamok an dahon na tudâ; an sa mga tawinon na sangá. Nahaghag si Oya Gorya. ‘Ambot napaano si Dyiniper… Basì kun nahapdos… Usyusuhon ko daw…’

Nataód-taod man siya sin kauughóy, wara man paglulusad si Oya Ingkay halì sa kanira baláy. Sa kalilingót-lingót, natan-aw ni Oya Gorya an inhahanap, yadto sa tangkal. Runaní siya. Malà kay inabutan pa niya na in-uulaan sin tubì, hali sa tabô, an pakál nan san dose na orig.  An tubì na in-uulà, halì man sa lata na may namaglutáw na dahon. ‘Aw, Madí, mati’ano na si Dyiniper?’, intutukdö san puringót niya na matá an pakál.

Nginarat pa an inhapot. ‘Aw, e, oyón ka ngay’an, Madí… Mayád man, basì pa diri mabughat, kay marása ka sini na dose na inoríg…?’

‘Ma’o, ha, Madí? Iya, hala, atamana sin mayád si Dyiniper, kay kun sa masunod, an ikarigos niya, nagkakaladkad na tubì na ugaring, bag’o siya kagísan…’ Nan tunumparíng na siya, batî an rapák-dapak san inkukumpág na sikí. Habang naglalakaw, nagngungurub-ngurob man. ‘Hmp, bagaw ko man kun sin’o na Dyiniper…’
__________________
Pamúghaton sa Bulusán 

Diní, an bag’o mabuhayan, an una na duwá na karígos, sa gabínhod na tubì.  An ikatolo, pamúghaton:

Dahon sin lukbán (retrato)
Dahon sin lakád-bulan
Dahon sin lagundì
Tanglád
Panit san lawas san kumagálkal. An ugbos sini, linalägä man nan pinainom

Linalägä ini nan pagpinít-pinít (o pwede man tiblangan sin mapinit), ma’o an inkakarigos. Sa ika-upát na karígos, an mapinít na na tubì. Hanggan mabuhayan gihapon.

Bagaw san mga tagá-diní, mayád ini na paabong sa pagluya gihapon san halì mabuhayan (o halì mahapdos), an bagaw (pagka)bughat.

San marugok an pilsitan

Sa termino san Bulusanón, makamas ini si Tikoy. Maski diin mo dar’hon, may nahihimu’an. Sugad sin minasa na arina, maski nano na hurma’an, nahuhustu’an. Kaya daghan an naruyag kaniya.  Diri liwat hagás, diri maaram magsayuma. Basta may umagda, pirmi payt; pirmi madale.

Lima an kabataan ni Tikoy, menos sin duwa sa kadaghanan na pamilya. Nagpapasuhol pagtindera an kaniya asawa. Si Tikoy, kun iba na, paralukád. Kun iba na, nanulô. Kun may ubrahon sa pasakáy, didto siya. Kun may hawanón ka, mapasuhol siya sa imo; kontrata, bahala ka na kun pira an ibayad mo kaniya. Mapakudal ka sin patóng? Ihanap ka niya, siya pa an magbuburuka nan masapsap san balâ. Hurnalan sa iyo? Pwede siya.

Kay daghan an amigo o naki-amigo, bihira lugod an lakaw niya na wara sin naughoy: ‘Tikoy, kayna ngon’a, tagayi…’

Sugad sadto na hapon san sayo na semana. May lunabay na nagtitinda sin turós. Unalto sa yungod san kaniya inhuhurnalan. ‘Tikoy, bakal na, ho, lab’ason pa na turos…baynte hamok an atado…’

Unalto si Tikoy, pamunay man baga. Rinani nan hininayod an inpapadayag sa nigo. ‘Hmp, mga pilsitan man yo’n na turos mo…Wa’ mo na’k ngon’a pabay’i basi dumuru-daragko pa…Diin yo’n hali,  sa Dancalan…?’

‘Sa Lalud…mga lab’ason pa baga, ho?’

‘Hali sa Lalud? Aw, daog san hali sa Dancalan…’ Nag-aawat na an pamunay san katatawad.

”Mayadon na ini sa baynte…Nano, sayo man sa imo…?’

Nanghiwod si Tikoy. Nangahka. ‘Pwede utang?’

‘Aw, ayaw, kay pasuhol man ha’k ini…hudam na ngon’a kun kunay do’n…’

Bunakal an kaupod niya, si Pater, na naraw’ay ada, kay bagaw, ‘Hala, kay sakubon ngon’a…’tagan mo na’k ako sa Byernes…’

Pinumpon san paratinda an tigsayo na atado sa payaw, nan hinusod sa tigsayo man na silopen.

Habang naghuhulat san pag-abaho, binutang an mga turós sa di’ naabot san kuting, nan pinangkuwa gihapon san mag-uruli na.  Sugad san dati, luway an lakaw ni Tikoy.  Pagal, nan naghuhulat ada sin ma-ughoy.  Wara man siya kabuyó, kay di’ na harayo kanira, may unughoy. ‘Tikoy, agihi ngon’a, kay, ho, kun puman’os ini na Red Horse.’

‘Tsk, atog may dara ako na isda, nano daw kun idagos ko ngon’a ini, nan balikan ko…?’ Nangahka gihapon siya.  Pero unalto, preparado na pumayt, maski habo-habo man kuno.

An sayo na tagay ni Tikoy, nadagdagan. Inabot siya sin dulom. San makauli siya, panabot niya, maruyag pa an asawa san dara na turós.  Para kay san iksaminon, rugok na ngay’an. Basi diri masayang, nagpritos sira na madali na magkatutngà.

‘Marasa ka pa’, bagaw san asawa habang naghihinayod san inpipritos. ‘Wara mo na’k daw pangtugalá ini na mga isda, pinauna mo na kunta. Haragni’ay na man ha’k…’

Wara na siya kabatî ni Tikoy, na sa papag, naghahagong na.

_______________

San arin yadto, narugok man ini na ato pilsitan. Ini an wara na nag’ud kaayugi.  Kaya niyan, dini na hamok kita sa pamughaton.

Tagá-diní

San saday pa si Iboy, dini sa Moton-boton, kun nababati niya an hagóng san eroplano, yinayango niya, hinihinayod an saday na bagay sa itaas san panganoron, sinusundan sin tan’aw hanggan mawara, maski taod-taod pa bag’o mawara man sa pagbati an hagóng. Bagaw niya sa kauyág niya, si Edo, ‘Pagdako ko, masakay man ako do’n ho, sa eroplano…’

‘Hmm, pan’o ka man makasakay do’n, na hataason yo’n?’

‘Ay, di’…sususugon ko an hugdunan…?’

‘Hmp, di’ ka man do’n pasakayon, kay maangputon ka, ha ha ha…!’

‘Hmh, makasakay ngani ako do’n…pagyungod so’n dini sa imo, uudu’an ko ikaw, ha ha ha…!’

Dini sa kanira, an popular na lunadan sadto, an sibiran na gamit san paraisda, nan san sakayan na de-motór, an bagaw dini sa Bulusan, motór. Pwera san pagbaklay, ini an dalan san tawo pakadto sa bungto san Bulusan, pa-Belete, pa-Talaongan, o pa-Matnog.

San makaupod siya pamista, ma’o pa hamok pakaabot si Iboy sa bungto. Nakaimod siya sin motorsiklo nan sin dyip. Maaram man siya magbasa, kaya nagngalas siya kun akay sa unahan san dyip, sa natahuban diyo san pasahero na nakaingkod sa uluhan, sa lata na nakasal’ot sa goma san salming, may nakasurat na ‘Irosin’. Bagaw san hinapot niya, ini nganyan na surat, ma’o ini an biyahe sini na dyip. Pag-abot sa Irosin, mabalik naman pakanhi sa Bulusan.  Babalikón yo’n, ibutang an ‘Bulusan’. An gahoy nganyan so’n na surat, karatula.

‘Iya an eroplano, mayon man so’n na karatula? Kun pakarin an byahe?’

‘Wara sini sa eroplano, kay sa langit, di’ man makaalto an eroplano basi makasakay an nagpapara na pasahero. An karatula, para sa tawo na inlalabayan, basì diri sira masalâ pagsakay…’

‘A…’, bagaw ni Iboy Panit. Aram niya na may karaw sa sinabi san kaistorya. ‘Ma’o man an motór, ha? Wara sin karatula kay wara man sin nagpapara sa lawod…?’

‘Ma’o baga…?’

‘Iya, pag-abot san eroplano o san motór sa luyo,  paano man maadman kun diin hali o diin mabalik?’

‘Aw, di’ sa bakalan tiket…?’

‘A…Iya, pan’o man maadman kun tagadiin an eroplano o an motór?’

‘Aw, kun byahe ada pa-iba na nasyon, nakikila sa bandera. Kun dini hamok libot-libot, ma’o yo’n…sa bakalan tiket.’

‘A…’ Nagtatango-tango si Iboy, maski sa likuran san isip niya, mayon pa sin hapot na diri nahihilwas.

Sa paghinguha, unabot an panahon na nakabakal siya sin sakayan. San may magtinda man sin daan na motor, binakal niya nan kinabit sa kaniya sakayan. Naiimod niya sa iba, nakasurat sa lawas an ngaran san sakayan, halimbawa Jocelyn o Andrew o Menchie o Buyok. Siya, wara niya kalim’ti an manungod sa karatula.  ‘Pan’o kun bumagyo nan idampig ini kun diin?’ Kaya an binutang niya sa kaniya motór, iba man (retrato). ‘Basi pa, maadman san makaagi kun taga-diin ini na motor…Kun may labayan man ako sa lawod na gusto magsakay, aram niya kun diin ko siya dadarahon…’

San urhi manotisyahan, nag-aamot siya sin ibarakal eroplano.

Diri ini pawikan

Naghahanap kunta ako sini na pawikan na inpapabakal nganyan dini sa Bulusan. Madali man nganyan maadman kay an karne, nakapareho an hitsura sa karne san baka. Bagaw liwat san iba, kun may kampay, baka. Kun wara, pawikan. Kunsabagay, malin wara man sin kampay an baka. Kundi, kun iba na, maski imposible sadto, nagiging posible na niyan. Ini nganyan na karne san pawikan, kun inlilibot, di’ man sa ringka o sa ulayan, kundi nasa bay’ong. An paratinda sini, kadaghanan, pa’as, o maluya an boses.

Sa kasurút-surót ko, may naimod ako na nagluluway-luway pagkapang, na bagaw ko dako na umang, o daan na karaha na in-uuto baga sin lalag na maunas. San rinani ko, ma’o ko kasabuti na ba’ô ngay’an. Wara nagu’d ako pagtudlok, nan wara ko pagsayudi sin awat.  Bagaw pan’o dini sa Bulusán, ini na ba’ô, nakapalimot. Kun halimbawa ada pakadto ka sa tindahan mabakal sin uno singkwenta na kuyog, nan may malabayan ka na ba’ô, posible na pag-abot mo sa tindahan, an bakalón mo ugaring, salapi na sardinas nan piso na kuritas. O, badi diri ka makaabot sa tindahan. Badi didto ka ugaring makaabot sa hantakan, nalimot san bakalon mo, kay sugad sin may naghuhuring sa imo: taya’i an bagá…, taya’i an bagá

Sugad ada sini an gusto ilikay sa ato san mga gurang kaya kita intutugon manungod sini na ba’ô.  Maski diri permanente na pagkalimot, may diyo man nag’ud na iritasyon.

Kunsabagay, kita kun iba na, may pangaipo sini na pagkalimot.  Kun medyo magub’at na ada an ato indadara, naghahanap kita sin pangpalimot-limot.  An termino sini san iba, pagdulág.  Kadaghanan, an gamit, alkohol. Kun kulanting na, nalilim’tan na an pangaipo san pamilya, an hal’itan na kuguhan, an bakalon na gamit san kabataan, an ubrahon na di’ pa nahuman, an utang na bayadán. Bagaw pa san iba, kila nganyan kun maluya an pagbuhay, kun ngana an pagti’os, kay mabentahon an mga pang-aling na pelikula, an mga bagaw pito-pito.  Niyan sa ato, masayon magpalimot sa hampang san telebisyon. Kun nadudumduman hamok baga, imbes na bumakal sin tiket sa sine, o sin telebisyon, mag-arataman na hamok sin ba’ô.  Barato hamok ini, sa pareho o mas mayad na epekto.

Para kay pwede man ini na ba’ô puuhon, kun halimbawa ma’o ini an dahilan san pagkalimot san iba, sugad halimbawa san kontratista na nalimot magbutang sin lansang sa sinimento na dalan, o san opisyal na nalimot san kaniya mga panugâ…

…Nalimot na lugod ako.  Naghahanap ugaring ako sini na pawikan…