Kalág Ingkanto Ispirito


D
ini sini na parte san tinampo pasulod sa bungto, batog sa Krosing pasagka sa Orok, malin nagiging bantog na na araksidentehan. An ti’urhi’i na nangyari, san sayo na semana pa hamok, sayo na Bulusanon na di’ pa man gurang an namatay san bumalintok an insasakayan niya na motorsiklo.

Hali nganyan sira sa Porog, kay bisperas, pauli na doon sa Madlawon.

Bagaw san iristorya, an namatay, sakay man hamok sa motorsiklo, di’ man siya an nagdadara mismo. ‘Maingaton yo’n kun nakainom…’

‘Nauyu-uyo kuno san bunalatas na karabaw…’

‘Nagtitinik-tinik kuno, kaya wara tulos kaimod an nagbabalatas na karabaw…’

‘Hmmm…bagaw, an naimod na nagbabalatas na karabaw, wara ulo…’

‘Tsk, iba talaga ini na dalan dini, kay daghan na dini an naperwisyo…’

‘Ini-imod ko pa’k yadto kahapon, na binalikan an nahulog na kalo.  Maraot baga yo’on? Mala yadto si Tam…’

‘Kay nano yadto na duwa na nagkakaraoke, para nagpasensilyo sin ikararaoke gihapon, mala kay bunalintok man…’

‘Yadto si Kaloy…’

‘Puro liwat kulanting…’

‘Ma’o man yadto na taga-Irosin…’

‘Pan’o, harani baga dini sa kamposanto…?’

‘Hmh, do’on man sa karigusan, do’on an dati na Kanumay, an lubungan san mga iba an relihiyon nan san mga nagHinudas…’

‘Nano daw kun pinangbutangan sin krus an mga pinangyarihan…?’

‘Di’ magiging sugad na nag’ud yo’n sin kamposanto…?’

Habang nag-iiristorya sira, may lunabay na nakamotorsiklo, may sakay na sayo pa sa likuran.  Marereparo na wara sira sin tama na sanig sa ulo, o helmet. Ambot kun diri sira kulanting.

 

Nagpadagos an iristorya. Badi taod-taod pa, an karabaw na naging pugot, maglulutaw-lutaw na, o tutubuan sin pakpak. Kay sa katitiblangi nan kahihinglo san istorya, malin napasepara an posibilidad, na an nagmomotor na wara helmet, o kulanting, o wara helmet nan kulanting, nagiging baragatón. An ispirito san arak, malin naruruyagan parahon san mga kalág nan san mga ingkanto.

Pista sa Dancalan

Sa aga, pista sa Dancalan. An patron dini, si San Juan Bautista.  Dako ada an preparasyon san mga tagadini, mala kay harayo pa an pista, areglado na an mga banderitas (retrato sa itaas).

Bagaw san mga maaram, may manglain-lain nganyan na tradisyon kun pista ni San Juan. Sa Europa, mayon nganyan sin namagpugkot sin kalayo sa mga bulod-bulod, sa mga tinampo, nan nagkakaranta sira habang an iba, labi an kabataan, naglulukso sa pala’ad. Mayon man sin mga paraisda na durungan magpasuna san ilawan sa kanira mga sakayan, bag’o mag-uruli basi magpadagos pa san pagselebrar.

Ini ngay’an si San Juan, patron san mga paratahi, kay siya an nagtahi san sadiri niya na bado. Patron man siya san mga pastol, nan san mga mason.

Dini sa Pilipinas an nareparo nan nasarihan ko, an sugad san sa San Juan ni Erap, na may siribyaan.  Maski pusturahon, o dahil pusturahon, binubukod nag’ud pagsibya’i, malin tubi pa na hali sa imburnal an tinatapya.  Abay pa, may naghihiriran ugang kun pista ni San Juan, sa selebrasyon na nakaumagid sa paputok kun Bag’ong taon.

Dininiyan sa Dancalan, may iba na man na kinaan’dan.  Mala san arin yadto, agahon pa si Pael, mabudlay na an lakaw hali sa Dancalan. Sa dalan, linabayan niya si Ablo, naghuhulat sa kaniya motorsiklo, didto sa may Krosing.

‘Aw, nano, kay mabudlay? Wara pakadale?’

‘Tsk. Wara. Mayon kunta ako sin inban’o, bagaw ko maski tres mil an bilog, habo ihatag. Tagama na kuno sa pista…’

‘Tsk. Sayang, makuwa kunta ako maski unkilo na sumsumanan…Buwas ada…?’

‘Di’ na.  Pinanghig’tan na. Puro na padaan sa pista…’

Wara nahimo si Ablo kundi bumakal na ha’k sin Boy Bawang, kaatol sin duwa na bote na Emperador.  Sa kanira harampang, bagaw niya, ‘Mayad sini, mamista na ha’k sa Dancalan…’

‘Mayad pa’, bagaw man ni Intong. ‘Do’on liwat kun pista, puru-puro an handa, pawikan. May dinugo, may adobo…’

‘Ako, gustuhon ko an dinugo…’ sugpon man ni Dandoy.  ‘Sa karkolo mo, may napolo ada na pawikan an binubuno do’n kun pista?’

‘Ay, badi sobra pa…’, simbag ni Intong.   ‘Pinamagpana yo’n sin diri ha’k kamatayon, nan panghihig’tan sa binagong…Wara ka maiimod sa ibabaw, pero, may pakilaan sira kun hain yo’n…’

‘Aram man ada yo’n ni Kapitan Intol, ha?’, bagaw sin sayo.

‘Aw, akay magdiri. Basta tagadoon, masakit ada na di’ makabaro…Ma’o pa an kapitan?’

‘Kun ordinaryo na adlaw, daghan an nakaimod san inatado, inpapabakal sin nubenta an kilo san kampay, sanggatos man an karne.  Kun habo ka pabakalan, masayon man hamok sabihon na ‘baka ini…’ San ‘tagan ko si Mr. Sin, an dati na konsehal, bagaw nag’ud, ‘masiramon daw yadto…darhi pa daw…’

‘Hmh, bagaw so’n, madali na ini maubos na pawikan…mala yo’n kay pirmi man may intitinda dini…’

‘Hmh, milagro ini ni San Juan. Syempre kay patron, pinamag-alaw niya an pawikan, labi kun pista sa Dancalan..’

Katarungán

Lunes, mga alas-dyes i-medya an aga, sa hawan ni Inoy Apron.

Banga-banga niya an kaniya sigarilyo na may pugkot.  Mala kay huru-halaba na an agbon na wara kararadag.  Mala kay ngurison na si Inoy Apron san dagaang san sigarilyo nan san aso na hali sa hiwa pakadto manta sa kaniya irong.  Naki-ergo pa siya, mala kay kiwiton na an hiwa na 1) may banga na sigarilyo, 2) naghahangos, nan 3) nagsusurumaton.  Ini intero, habang nagtatalkas siya san glab san kaniya talisayon, na sipit niya san kaniya braso habang salo man san paa niya sa kaniya pagkapuyungko.

‘Lukon ini niyan, hali pa’k pan’o sip-unon…’, bagaw niya.

‘Aw, mga duwa pa so’n ka-semana, tama-tama na naman paradahan maski sangribo…’, sugpon ni Buyok, na nagtatalkas man san  glab san kaniya ugis, na pugol ni Dikoy. ‘Para kay malin tiduduro…’

‘Ma’o’, bagaw ni Inoy Apron.  ‘Kaya man sigi an taralkas san balukag…A, badi sa pista na ini makabulang…’

‘Mayad-ayad…’, salagbat man ni Piyoy, na gapot man an kaniya hirang.  ‘Sa pista, mas daghan an maitsaran so’n…Daragko pa na tahor…’

‘Di’anis kun pista kay may engkwentro’, intra man ni Kal-it. ‘Badi may dayo na naman na gobernador, meyor…pambihira liwat an mga manok…’

‘Aw, ma di’ mo, na an parada liwat, menos an traynta mil…’, bagaw man ni Kutoy, na tunupra sa ingod. An kaniya balawon, hinigot ngon’a sa gangat san suwa.

‘Magkandidato ka man sa otro…’, karaw ni Kal-it. ‘Malin nakapayaman man nag’ud…’

‘Aw, ma’o na ada yo’n an dahilan kun akay mga desididuhon kun eleksyon’, bagaw ni Inoy Apron.  ‘Kay diin man pangkukuwaon an bweltada san pinangbakal?’

‘Hm, badi mga porsyento man ha’k yo’n so’n na mga patrabaho…’, bagaw ni Buyok.  ‘Mapidlason man baga an kapirma…?’

‘Di man hak ada kwarta an dara san pwesto’, bagaw gihapon ni Inoy Apron. ‘May mga prebilihiyo pa ada na iba…’

‘Nano, libre na tiket sa eroplano?’, karaw gihapon ni Kal-it.

‘Aw, di’ na so’n…mga pabor do’n, sugad san mga kaso…pwede paliman-limanan an pag-imbestigar, pwede mawara an ebidensya…’

‘May napreso man baga? Sugad sadto kun Haloslos…mala niyan kay nakaluwas na ugang…’

‘Luwas diin? Malin sugad man ha’k sin hotel kuno an presuhan sadto…may erkondisyon nan sin telebisyon, badi luwas-luwas pa kun gusto…’

‘Kay nano man yo’n na si Libisti, na asawa ni Lloren, kun di pa naaksidente kaimod, malin preso ngay’an sa luwas…?’

‘Mapatipo kuno ada…kunulog an ngipon…’

‘Makatol man an siki san hustisya dini sa ato…Sinakit ha’k sin pasuruhay so’n sa korte, gunasto pa an gobyerno, pag-upras, nakaluwas man hamok maski nano na oras, mahanap ha’k sin biyawas na ihirinis?’ Tirinawa sira.

‘Kaya ini na bagaw sa Tagalog katarungán, malin wara man so’n dini sa ato…’

‘Aw, magraot kun mayon so’n…?

‘Ma’o, ha? Nan mayon pa sin kabalátungan…’

‘Kakarabasáhan…’

‘Kasilíhan…’

‘Kalubihán…’

‘Katinapahán o kasardinasan…’

‘Tsk…gutom na ada ini… Hala, kay, ho, may puhagon pa kami sa Kabugawan…’

Nagturugbos na sira. Nanghiriwod, nagpurugkot sin sigarilyo, nan kanya-kanya na hali. Magtatarapo sira gihapon sa otro Lunes. Otro pururok. Rebisa gihapon san nakaagi na burulang san Domingo. Mahuhuman gihapon sa kun nano na naman an kadtuan san erestorya.

28. An Dati Mi Na In-istaran


S
an iluwas an kaniya album na The Ragpicker’s Dream san 2002, kaupod san pagpabakal niya an paghatag sin interbyu san Ingles na kantor na si Mark Knopfler. Manungod nganyan ini sa bungto na kaniya kinadak’an, na niyan iba na an hitsura. Imbes na magsurumaton manungod sa album, an lugar na lugod an naging sentro san kaniya diskusyon. Malin sugad man gihapon sini an tema san sayo na kanta, an A Place Where We Used To Live.

This empty kitchen’s where
I’d while away the hours
Just next to my old chair
You’d usually have some flowers
The shelves of books
Even the picture hooks
Everything is gone
But my heart is hanging on

Kun nakaimod ako sin retrato sin balay na daanon na, sugad sin gusto ko maawa. Kun an balay nakatagal na diri nararaot, naruruba o nababag’o, di’ man nawawara an mga panumduman do’on: an mga nag-iristar na an iba nagharali na o nagkamaratay na. An patunay hamok na tagado’on sira, kun may retrato na natutudâ, labi kun nakasab’it man sa lunób. Kun makasurumaton hamok, pwede man ada magsaysay an mga lunób, an mga harigi nan an salóg, maski an mga talód san hagdan, kun nano an nag-aragi dini; san an kabataan saragday pa, san namag-alabat pa hamok, hanggan magduru-daragko na. May pasuruhay dini sadto. Nagkapira man an mga panahon sin kaogmahan.

Aram ko an harigi na pahurandigan san banig na linukot, an mga pakò na sab-itan san moskitero, an mga piliw na hanipán ko san turumpo, san mga takop na ginana sa taratsi’an, san lastikó na ginana sa buruk’adan. Dini, sini, an halabâ na ingkudan, na sa durho may uláng san kahoy kun nagkakatam, kun may inhihingayad an panday, uláng man sa rerasán, kun may naaagsa na karagumoy. Do’on, so’on, an kaban ni Giláy, na may mga sulod na daan na tapis nan sin saya, nagkapira na libreta sin nobena, mga medalya na sinab’it na sa nagkapira na kabataan basi mailikáy sa karat’an. Mayon man sin mga real na sinsilyo, mga tinagô-tagò nan tinungkusan. Pirmi, kada pag-abri, masasang-ab tulos an alkampor. Didto, sadto, an saday na payág; pahilumhuman san manok, hanipán san paray, butangan san sini’ak na kahoy. Dini sa bintana, mahod nalalabayan ako san mga agwason na palugsad hali sa biyawas, pakadto sa pasakáy. Dini yadto na biyawas, na sakatan ko pakadto sa bubóng, kun mapalayog ako san buradól.

Wara man kami sin mga libro. Mayon man sin nagkapira na paraknit na na songhits, nan sin mga retrato ni Nora na pinakupot sa lunob. Inaloy na an lunob, tinukalan na. Nawara na an retrato ni Nora.

If this old neighbourhood
Survived us both alright
Don’t know that it withstood
All the things that took our light
You on the stair
I can see you there
Everything is gone
But my heart is hanging on

Dumdom ko pa an ako mga kauyág, an kanira baláy, hasta san mga baláy na wararâ na niyan. Malin kada baláy na warâ na, may tunukal na upát pa. Do’on, soon, mayon sin anonang.  Do’on mi inkukuwa an ipakurupot sa takpol san buradól. Do’on man nangurutós san dahon na indadángdang, idarápog sa alimpipingig kun maraót an pamati. Dati baniká ini, puro ha’k gabon, laptukay, kilitis nan taróng-ayam.  Mayon sadto dini sin tubli, na in-uurukad kun mapa-baybay. Mabató nganyan dini, kaya diri in-uuma, higutan hamok sin karabáw, udu’an sin karabáw nan sin tawo. Niyan, daghanon na an kabal’yan. Ini na kudal, anas mga madre de kakaw. Mayon sin alum na dapu’an san palago. Mayon man sin kayubkob nan sin anonas. Sa kahampang, mayon sadto sin balay. An mag-asawa na nag-istar, anad na, nan kinaan’dan na, na pagpanirum-sirom magbabatog man paghiran. Daghan sadto an manok na buhî, wara man sin nawawaraan, pwera hamok kun may takwaw. Kun panirum-sirom, kanya-kanya na kitík-kitík, aláw san tukdag na basíh.

There used to be a little school here
Where I learned to write my name
But time has been a little cruel here
Time has no shame

Ini na iskwelahán, an pamati ko sadto sugad sin higante. Maka-uuraw, makahahadok, makakukulba. An maestra mi, kun nagkakaranta kami, inpapakol an desk, basi masunod mi an bitad san kanta. Kun nadadakóp kami sa kasutilan, pinapakol kami. Kun diri pakól, kulingling o kudót na malanit. Kada Lunes, pakahuman san Bayang Magiliw, nasur’maton sa irarom san bandera, an superbisor; mahod aburido. Mayon dini sadto sin toló na banabá, mga daragko na puno, sayo sa kada agihán. Sa sentro san eskwelahán, mayon sin gabon na dalaganán. Bagaw san istorya na panghadok, kun bulánon nganyan, may kapre na nangingkudan sa lakdanan sa irarom san banabá, nan dini nganyan sa ballground, mayon sin mga de-puti na tawo na nagtitiripon, namag-aradal adâ. Abáy pa, kada paglalabay ko dini sadto kun gab’i, naglilingut-lingot ako, nag-iikmat sa kablit san kapre. Niyan, di’ na ako nahadok. Wara na an tolo na banaba. Wara na ingkudan an kapre.

Mahiwas ini sadto na ballground. Dini ako una pakaimod sa harani’an sin helikopter. May balibolan na nahihimo na santarinan. May basketbolan na ingod an salog. May uyagan sin baseball nan softball, nan baratiran. Nakauyag man dini sin soccer. Di’anis man dini magburadol. Mahiwas an palayugan, mahawan, diri malapok. Dini man naruyag magmarartsa an mga iskawt nan san mga kadete. Kun tatangkudan, badi daghan na kabataan an nagmaw’ot maging sikat na parauyag o maging soldados dini, sini, sa dati na ballground. Para kay may iba na maw’ot an mga opisyales sadto. An ballground, sinimento, hinimo na ballroom sa irarom san langit. Nagpabarakal sira tiket, nag-irimbitar sin mga sikat na tawo nan politiko, dini nira inkoronahan an mga dineklarar na rayna nan prinsesa. San grumadwar kami san nayntintakla’on, an isteyds dini, binubungan sin mga linaglag na taklaon na sim, nan sinabungan sin mga ugbos sin anahaw. Hanggan niyan, ini na isteyds, wara bubong; badi intataga-butangan na hamok sin ugbos sin kun nano, kun may okasyon. May sayo dini na kasilyas, na sa sulod sin unom kataon, mayad kay wara ko man kaipuhana paggamita. Tutal, kun nakaihi, maski diin na piliw, pwede man.

Mayon dini sadto sin klinik, kun diin makaayò sin bulong sa makulog na ulo o kalintura, o merkokrom nan sin gapas. Dini sa klinik, mayon sin kampanilya na binabagting para sa klase sa gred payb nan gred siks. Niyan, ini na lado san klinik, pinalupâ na. Do’on, so’on mayon sin shop para sa mga gred siks na lalaki. Kumpleto an gamit sa pagpanday. Dini sa shop inhahanip an mga libro kun bakasyon, nan kinukuwa gihapon pag-abri san klase na Hunyo. Ini na shop, katipay an bintana. An mga harigi sini, mga kahoy na pahangà dul’tan sin ordinaryo na pakò. Wara na ini na shop. Kapidaso na salog na hamok an natutuda. Dini sa kaabay san shop, mayon sadto sin fishpond. May mga tanóm na water lily. Mayon man sin mga puyó. Do’on, so’on, mayon pa sin shop para sa mga gred payb na lalaki, na namagtanom sin mga petsay nan sibuyas. Mayon dini sin mga pala, piko nan karel. Dati, an mga tanom mi dini, lanubo. Niyan, malin wara na sin tanom dini. Badi naubos na an sustansya san ingod. Badi tinarakla na an mga gamit. Didto, sadto, an home economics building. Sugad sin daan na bunggalo na may sirong, katipay man an mga bintana. Dini man pinamagtukduan an mga babaye na gred payb nan gred siks. Wara na ini na building. Malin ini an ti’unahi mawara. Pagbalatas san tinampo, mayon sadto sin poso na maski wara seradura, diri naghuhubas. Para kay an tubi, malangsa, diri naiinom. Kundi, mayad yadto na sawsawan san mga bitiis na malapok; san mga iskwela na nagtaranom nan nag-uruyag, nan san mga tawo na naglalabay hali sa uma.

Oyon pa an opis, an opisina san superbisor nan san prinsipal. Do’on sa opis, may mga lamesa, mga masitas sa masitera, mapa san Bulusan sa lunob, nan san bagtingan na kapsula sin bomba (Retrato sa itaas). Kun halabaon an bagting, warning. Dalagan na, Nini. Dalî-dalì na, Nono. Kun lima na hamok na tang, taym na. An wara pa pakasangpot, tardy na. Matigu’on ini na bagtingan. Hasta niyan, buhay pa. Pira na kataon sin kababagtinga, wara man baya kabubuka. Basi pa kun pag-abot sin panahon na magretiro ini nan hinab-iton na, maibutang man sa sayo na lugar na magpapadumdom san inagi-agi sini na eskwelahan.

Mayon dini sadto sin sigpit pa-Looban. Oyon pa man, pwede pa man mag-syorkat dini, kun nagkakadali, o kun naraw’ay maglakaw sa tinampo. Dini niyan, mayon na sin bag’o na uyagan, nan sin mga dagdag na iskwelahan. Dako na an binag’o san hitsura, maski di’ ko aram kun padi’anis o paraot.

Daghanon man an mga di’anis, maogma na panumduman dini. Ambot kun akay, kun nadudumduman, maski maogma, makahihibi uga’ng. Kun mai-interbyu man kunta an lunob nan san mga retrato, an mga silya na tuda, haputon sin, Nano an nangyari sa imo? Akay sugad ka na so’n?. Badi sugad san dati, di’ man mamagsimbag. Maki-asdangan hamok, hasta bumaya kita. Badi pag-uli ta gihapon, iba na naman na hitsura an ato aabutan.
_________________
Ini na kanta, may maluway na bitad, sugad sin folk song na ballad, sa tugtog sin organo, busog na baho, nan gitara na akustik. Sa putos san album, mayon sin babaye nan sin lalaki na nagbabayle. An mga bado, mga pangbalay nan pang-ubra, yadto sira sa dapog. Kun pamati’an baga ini na kanta, badi maimod sa isip an sadiri: nagbabayle sin wara kaado.