Huyabit: Lastrip

An byahe san dyip na pangpasahero dini sa Bulusan, apektado ada san kun taga-diin an dyip. Malin an taga-Bulusan na dyip, nahali kun aga, mga alas-says, pa-Gubat o pa-Irosin. An una na dyip na naabot kun aga hali sa Gubat o sa Irosin, mga dyip man san taga-Gubat o taga-Irosin.

Pagkahapon, syempre, mauli na an dyip sa kun taga-diin siya, maglalanat san panigab’i. Kaya an ultimo na byahe, o lastrip, hali sa Bulusan pa-Gubat o pa-Irosin, alas-dos pa hamok. An ti’urhii na Bulusanon na dyip hali sa Gubat, alas-singko maghahali. An dyip na pa-Irosin, alas-dos man an lastrip; an hali sa Irosin, alas-dos man, o kun nano hamok, depende sa pasahero o sa drayber.

San nakaagi, an dyip na Bulusan-Gubat, puro Bulusanon. An byahe na Bulusan-Irosin, puro taga-Irosin. Kun iba na, may dyip hali sa Gubat, na taga-Buhang, kaya posible maghali sa Gubat na urhi pa sa lastrip. An hali sa Irosin, kaipuhan magbalik gihapon pa-Irosin. Kaya kun sayo o diyo na hamok an pasahero pag-abot sa San Roque, tinatagan san drayber sin pasahe sa traysikel nan di’ na nadagos, maski magngurub-ngurob an pasahero.

Dati, di’ nahali an dyip kun diri puno. Bagaw ngani san iba, kaipuhan nganyan, ungbaw; may pasahero hasta sa uluhan san dyip, may bagahe hasta sa bubong. Niyan, sugad man san iba pa na negosyo, daghan na an kumpitensya san pagpasada sin dyip. Sa pagdaghan san dyip, duniyo man an byahe. Kaya an dati na awat na hulat, niyan halip’ot na, kay sa oras na naghahali an byahe, maski diri puno, basi entero na nakapila, makabyahe. Maski daghan an dyip, di’ man gihapon naunhan an lastrip. Dati, an mga lalaki na mararaw’ayon o habo masabi na buntol, napali’ot-li’ot habang naghuhulat san dyip na mapuno. Mas gusto niya magsakay sa luwas san dyip; huyabit. An lalaki nganyan na diri nakahuyabit, badi maestro, malaymay, pulis, ahente sin insyurans, mayaman, empleyado sa munisipyo…o badi diri lalaki. Dati, kaurupod san namaghuyabit an konduktor. Kila siya kay sa mga guramoy, may sal’ot na pinirilok na kwarta na papel. Niyan, daghan an dyip na wara na sin konduktor. Ambot kun nano na niyan an trabaho san dati na konduktor.

May mga asosasyon ada ini na mga dyip, kaya nabibisay nira an kanira mga byahe, an rata san pamasahe. Sa mga pila, mayon sira sin mga dispatser. Kada mahali na dyip may suhol sira, katukal san pagpaypay san mga pasahero, pagtukdo kanira san masunod na mabyahe sa pila. ‘Dini tabi. Mahali na, taod-taod.’ Sa Bulusan kay magkabulag an pila san dyip pa-Gubat nan san pa-Irosin, di’ na kaipuhan magtag’ok an dispatser sin ‘Irosin! Irosin!’ o ‘Gubat! Gubat!’, diri sugad sa Irosin nan sa Gubat, na pirmi mababati an ‘Bulusan! Bulusan! Hala, Bulusan!’, na an pagkahilwas, sugad sin aagíhan, imbes na agihán, sin bulos.

An tan-awon sin dyip na namurak sin pasahero na namaghuyabit, uso pa hanggan niyan, diri hamok dini sa Bulusan.  Bagaw sin sayo na Sunlupanon, an mga sugad sini na imudon, patunay na barato an buhay dini sa ato lugar. Kay kun diri, an pasahero, diri mapirit, ni matugot, na magsakay kun delikado na, an may sasakyan, magsasayuma na kay kargo niya kun maparaot, nan an awtoridad, ibabawal na, an sugad sini. (Ini tabi na mga retrato, mga kuwa ni Binoy.)

Huyabit: Matutudâ an makusóg

Naruyag ako sini mag-imod na retrato sin nagpapatayan na diwít nan lawà (naretrato sa Likód). Syempre, an nagbatog sini, ini na lawa. Siya an nagkutay sini na arawang, na san labayan sini na diwít, nadakóp an diwít. Panabot san lawà, iitlibon na hamok an sibád.  Para kay may plano pa na iba an diwít; di’ pa siya handä na maging panigab’ihan. An sugad sini na imudon, mahod natatarup’akan sa telebisyon, sa programa san Discovery Channel. San arin yadto, naimod ko, nadiskubre man, na ini ngay’an na tiwtiw, maisog na insekto, na dahil hadók sa kapwa, nakaugali’an na ibutang an bunay sa iraróm san tubì sin subâ. Mayad ngani kay mayon sini sa telebisyon, kay kinadak’an ko an pagdakop sin tiwtiw, di’ ko daw aram an manungod sini. Isipon man sa duru-dako na kamutangan, na habang padagos pa an turu-taririk o cycle san buhay doon, nakipaunit man an baniká sa mga namagraot kaniya.

Dini sa Bulusan, pwera san pag-urig san baktin, pagbingkitan san ayam, nan pagkupa san manok, araram pa man an mga tuig nan kamutangan san kapalibutan. Sugad san mga parakalap sin patóng, na aram an tuig na panahon, kun kan’o tugás na an patóng. Ma’o man an mga paraisda, na aram kun kan’o mayad magpadagat, base sa kadako san bulan, nan sa bulan na madagat. May nasarihan ako sa Morongborongan, san mangayo ako sin palawán. Bagaw san in-ayuan ko, kaipuhan nganyan maagihan niya an palawán na burod, basi sigurado na may tayod.

Di’anis kun ini na mga kaaraman maging basehan sa pag-ataman nan pag-gamit sin mayad san mga natural na yaman. Ambot baga, halimbawa, kun nangalang-alang man magpadagat an parabanwit kun aram niya na panahon ini san pagpugha san isda. Kun nadadakop man an may pugha, nano daw kun binubuhian man?

Kun aram san tawo na ini na mga kahoy may gamot na nagkakapot san tubi para sa mga salog, nan mga sanga na dapuan sin mga tamsi nan iba pa na hayop, magruruha-duha man ada pagbasibas basi masubsuban nan makaingin? Kun wara na sin kahoy o banika, malangkag ada an tawo kun wara na sini na mga lawà nan diwit? Sa kapabarakal basi mahimo na dekorasyon sa hawan san mayaman nan baybay sa mga aquarium, sigi man an pagdiyo san binagong sa dagat. Kun sugad sini, aram san tawo na magdidiyo man an isda nan mga nabubuhay doon. Di”anis kunta kun pili’on an pamanwit, pamana, o pagkaon sin masiram nan presko na isda sa awat na panahon o hanggan na hamok, kaysa sa kabaklanan san binagong niyan, na badi buwas mismo, ubos na.

Di’ pa man ada marauton o nangaipuhanon an ato lugar, kun an nagkakaraunan pa gihapon an sugad san diwit nan san lawà. Sige pa man an pangdagit san darag-angan sa suru-saragday na tiwtiw. Kun an darag-angan ada magdagit na sin kapwa darag-angan, badi diri na ini di’anis. Sa termino san iba, mayon sin bagaw dog-eat-dog world, kun hain an sayo, kinakaon na an kapwa. Malin an naghihimo sini, di’ man ayam kundi an halas na anaconda. Kun iisipon baga, maski aram nira, diri sira naglilikay sa sitwasyon na nagiging sugad sini.

Rapóng-rapong: Hagís

hagisNiyan na Mayo, ihirinog sini na hagís.  Di’anis kun may puno sa agihan mo, kay ini di’ man masakit kuwaon, kay an puno sini, di’ man nadako sin sugad san igot, maski dako man diyo sa tambis, makopa nan kayubkob.

Ambot kun nano ini sa Tagalog o sa Ingles.  Kunsabagay, kun dini man hamok ini naaagihan sa Bulusan, di’ na man kaipuhan Inglison o Tagalugon; kaipuhan hamok pudu’on nan kaunon. Wara pa ako natadihan na hagís na matam’is. Puro maalsom.

Maski magkapararyentes ada ini, kun ikumparar sa kayubkob, igot, tambis nan makopa na intero tukál sa liso an bunga, ini na hagís kupót, kaya an pagkaon sini, ib-ib, diri kagát, basi diri makaon an liso sa butnga. Ini man na liso, maski diin mo ibarabad pakaib-ibi, badi didto na man matudók.  Kaya kun hain an punò, yadto man sa piliw-piliw an mga bag’o na semilya. Sugad man san iba pa na kaparyentes, kun may hagís, yadto man an kulibubog na nagdudunó san dahon sini.

 

Kadaghanan na prutas, huhulaton na mahinog basì makaon. Ini na hagís, mayon sin klase na bagaw lunuhan. Lunó, o marugï, maski bulagá o hubál pa hamok, pwede na kaunon. An iba, ginagamit an karne san bunga sini na i-aralsom, imbes na ibà, sa kusido o inon’on na isda. An iba, sugad sa ako, kinakaon ini na wara sin pasambang. An iba man, mayon sin dutdutan na asin.  An iba pa, linulunggong ini.

Kun Bulusanón ka, pwede mo man diskubrehon ini na hagís: Bulusanon na prutas.

(Kredito: An mga retrato tabi, kuwa ni Binoy)

Sa Od

Nataod-taod akohali sa saód.  Apisar maluway an ralakaw kay suruksukan nan puro namaghinayod san inpapatinda, mayon pa sin mga hapit-hapit, nan sin uru-urughoy sa dalan.  Mayad ngani kay wara man karugok ini na sibubog na nabakal ko.

Sa kada semana, duwa ka-beses an saód: Myerkoles nan Sabado. Syempre, mas matawo an Sabado, kay mas daghan an nakapanaód, kaya mas daghan man an paratinda kun adlaw na sugad sini.

Sa saód san Bulusán, sayô man hamok an parabakal: an Bulusanón. An paratinda, malin nagkakatolo: an parabanti na kadaghanan taga-San Roque, an mga may pwesto doon sa Central, nan san nagkapira na paratinda na taga-Gubát. An tinda san taga-San Roque, kadaghanan mga uláb nan sulihón: gaway sa Amerikano (retrato, ikaduwa hali sa itaas), bilanghoy, kamote, baribarán, kasuhu’an, kinsol, balátong, lubi-lubí, maragoso, bat’aw, pakó nan hagnaya, santol, abokado, saging, mandarin. An taga-Central, mga rekado na hali man ugaring sa groseri, mga benepisyado na isda nan pusit (retrato sa itaas), asin, asukar, kuyog, hipon nan lana na tinakos-takos, lab’as na isda na hali sa Bulan, nan karne. An taga-Gubat, mga henero, bado, gamit na pang-babaye.

Maski sugad man sa daghan na lugar san Pilipinas pagtanom an kinaan’dan na pagbuhay, kadaghanan dini, malin para-uso hamok an produkto, na kun diri tama hamok, kulang pa para sa pangsadiri na pangaipo. Pwera sa San Roque. Kaya kun saod, an taga-San Roque hamok an may tinda na produkto. Kunsabagay, kun iba na mayon man sin taga-Kapangihan o taga-San Jose na nakakontrata sin mabakal sin hinimuno na bilanghoy, na dinadara na hamok, direkta sa nagban’o. Pero alidad ini, diri sugad san patinda san taga-San Roque na regular, kada-saod, sa pira na na dekada. Ambot kun mas mayád an buhay san para-uma na taga-San Roque san iba na para-uma na Bulusanon. Sa sugad sini na sistema san taga-San Roque, badi mayon siya sin mapapahurô, sa luwas san pangaipo san kaniya pamilya.

May saday na saod, may dako na saod. Sa dako na saod, batog pa san nayntintaklaon, mayon sin Shell, Exxon-Mobil, Nestlé, Bank of America, Bayer, Pfizer, General Electric nan Honda. Sa duru-dako, mayon man sin Petron, Meralco, Far East Bank, Fortune Tobacco, Del Monte, San Miguel, SM, nan PLDT. An saod sa Bulusan, kun sa tisadayi, mayon sin sinaday na bersyon san daragko na saod. Dini, kadaghanan na pwesto, kopo na sin kinaan’dan na pamilya. Batog sa binatugan san ti’unahi na myembro, inparasa-pasa na sa mga kabataan o kinamanghudan. Kun sin’o an may tinda na uga sadto, sira pa man gihapon an mayon so’n niyan. An parakarne sadto na ama, parakarne na na bata niyan. An makaw sadto san ama, makaw na san bata niyan. Sugad ini sin dinastiya.

An dinastiya san saod, may kaibahan man sa politikal na dinastiya halimbawa. Sa saod, kun maluya an eredero san pwesto o negosyo, an mararaot, an negosyo, na posible mapoto. Sa politika, kun buntol an eredero san pwesto, an mapaparaot, an magtitios, an publiko. Manungod man sa mga parauyag, an kaibahan san dako nan san saday na saod, sa dako, an mga mayor na parauyag, gapot, kontrolado an dalagan nan padalagan san saod. An iba na gahoy kanira, monopolyo. Kun nakiglain an gobyerno, nahimo sira sin paagi na matukalan o mabakingking basi makisayo kanira.

An paratinda na taga-Central, suru-siguro na binakalan man an tinda. Batog sa isda na hali sa Bulan (retrato, ika-upat hali sa itaas), sa hipon na nasa lata, sibuyas, bawangnan asin o asukar, garter sa karsonsilyo na haluga, lubid na ihirigot sa iburulang na manok, gunting na hali sa Tabaco, alkampor, patatas nan repolyo (retrato, ikatolo hali sa itaas) na di’ man nagtutubo sa Bulusan, hasta san mga orens, lagadi, disturnilyador o martilyo niyan na hali sa Tsina. Dini man maiimod an kaibahan san parapadagat na Bulusanon, nan san taga-Bulan. An taga-Bulan, malin daghan an nadadakop, kay pwera san pangaipo san Bulan, nakaabot pa an mga binanyera nira na isda hanggan dini sa Bulusan, kun diin an mga nadadakop man na isda, di’ na ngani nakaabot pag-ataduha doon sa isdaan san saod.  Kun taga-Dancalan, inaatado sa basket nan linilibot sa bungto. Kun taga-Sabang, linilibot man sa ulayan, o didto hamok sa pwesto sa Sabang, harani pa sa duungan.

An Gubatnon na paratinda, may sitseriya (retrato, ikalima hali sa itaas).  Sugad siya sin sitseriya san pista, na nahugak o nalimot maghali, o ginanahan san mayad na benta, kaya imbes na maghulat san masunod na pista, nabalik na lugod kada saod. An tinda niya, mga bado sin bata nan babaye, mga istep-in, henero, nan manglain-lain na kamiseta.

Pwera san mga regular na paratinda, mayon man sin diyo na napapalain an tinda, sugad san paratinda sin pangsolda sa palpak na losa o loho na kaserola, sin lanson o kun nano na kakan’on na wara sa makaw dini.

An dati pa na saod, ma’o man hamok ini na hilera sa wala, hali sa paradahan san dyip pakaon sa munisipyo. Mayon sin edipisyo na may napolo ada na pwesto, na okupado san mga negosyante doon. Namag-arkila, na diretso na man istaran. An iba, mas dako an espasyo para sa istaran, kaysa san tindahan. May karnehan nan isdaan doon sa luwas hamok san dati na dispensary, na badi kun mabang’og na, madali makaabot an amyong sa opisina san sanidad.Doon sa dati na karnehan hamok makapatinda sin isda nan karne sa saod. San arin yadto na taon, may hinimo na bunuan sa piliw san salog sa Sabang, harani sa ispilwey. Mamangno, dini man gihapon sa saod an patinda; an pagbuno, maski diin na lugar o hawan. Ambot kun pan’o ini na-iimod san sanidad. Niyan, uso na an pagbuno o pagbutang sin pwesto sin isdaan o karnehan maski diin sa Bulusan. Mayon na sin karnehan sa Sabang, sa Madlawon, sa bulangan kun may bulang, nan dini sa kahampang san panaderiya (retrato, tihababai), sa luwas na san saod. Mayon man sin mga pwesto sin isdaan sa Sabang. Sugad man san mga tangkal sa hawan-hawan, maski diin pumakarin an maati sini na tubi, nan san langaw na nagduduno.

Niyan may dagdag na edipisyo an saod, dini sa to’o pakadto sa munisipyo. Bagaw san mga beterano na paratinda, mas mahal dini an renta. Para kay, syempre, kun wara man sin mapagpilian, di’ na man nagpipili.  Dini sa bag’o, binalyo man, sa likuran, harani gihapon sa sanidad, an karnehan nan isdaan. Mayon na man dini sin mga bag’o na tindahan, sugad sini na tindahan sin mga panumduman, para nganyan sa mga turista.

An sundáng san Bulusanón

Di’ pa naawat, sayo na gamit na masakit mawara sa kada balay dini sa Bulusan, an sundáng. Mga haralagba, mayon sin halapad sa durho, mayon man sin matarais, an bagaw ginunting. Mga mayad an lukás, madali magtaróm kun hinahasà. Mahod may kaatol ini na takubán, na pirmi man sab’it sa likuran san pinto san kusina, o, kun wara takubán, inhahanip sa irarom san banggerahan.

Kun napauma an lalaki san balay, sakbit ini (retrato), sugad man ada san hitsura nira Inoy Andres, san gubaton nira an mga Ispanggol san panahon san insureksyon. Sa taróm nan labà san sundang, nahihimo an pagbasibas sa baniká, an pamulod sin abaká, paglatak san lukadón na lubi, panadlok sin ikurudal, pagtuh’to sin ulayan, pagkalap sin patóng, nan pagsapsap sin balâ. (Kunsabagay, mayon man sin napapalain ada na gamit.  Sugad sadto na nadumduman ko na pista. Sayo mi na amerista, yadto na lalaki na puno an pandok sin marka sin sundang; mga pinilaan sa palibot san li’og, ulo, hasta san napikit niya na sayô na mata. Makangingirhat na makaluluoy na makaruruyag na nalusutan niya yadto na mga tigbas, nan nasarihan pa gihapon an pamista.)

Kun diri maaram mag-ataman sini, an sundang natampol, nagiging umál. Ma’o na man ini an mayad na iburu’ong sin lagting san pili, ihirimunô sin uláb, o irihimó gihapon sin gubón, kun magbabag’o naman sin tanóm sa bantì.

Sa di’ pa naawat, bihira an wara sundang na Bulusanón na balay.  Kun wara sini, badi an tagbalay, di’ nagpapa-umá kay/o wara umá.  Pwede man na siya maestro o drayber o ahente sin insyurans o pulis o koridor sa hweteng, hugakón o buntulón. Kun iimudon baga, an kolokasyon na konektado sa sundang, an panarabaho sa ingod, di’ bale an pagkahugakón o pagkabuntulón. Kaya an pagdiyo san balay na may sundang o pangaipo sin sundang patunay adâ san padagos na pagdiyô san umahon o ubrahon na umá (obra sa umá) nan san mga Bulusanón na naruyag san pag-umá. Kun magdiyo man an sundang o an uma, di’anis kunta kun makinarya na an gamit san Bulusanon, imbes na sundang nan san braso hamok na naggagapot sini.