‘An Gitarista’

Ini tabi hali sa blog san BUCES ’84 & JSRMI ’88.

AN GITARISTA

Dayaw an bulan
Sa piliw san tulay

 

Naggurubtik an kwerdas
San beterano na kaskas

An tunog na hinuring
Siniyak san hangin

Nakidungan ang salug
Sa pagtapo sa balud

An mga namalaralabay
Naghiyumhiyom.. na-ogmahan…

Pero wara na…wara na.
An tugtog san gitarista

An aldaw san melodiya san kanta
Sa isip ko…dumdon ko pa.

nfg -28 nov 09
dedicated to my classmate & best friend, Jonathan G. Ortiz

Advertisements

‘Mayad ka’k kun may in’aayo…’

1. Balagon

Saklay an bado,  nasa luwas siya san kanira lakdanan. May natan’aw siya. ‘Ay, salamat, kay inbagat ko ikaw’, bagaw san sayo sa sayo pa. ‘Atog may tuyo kunta ako sa imo…’

Matapsi an simbag san tinin’o. Nagtatamiri. ‘Tsk, maluya. Balagunon kita niyan…’ nan tunumparing na, bag’o pa nakasugpon an kaistorya.

Nangahka an sayo. Unubo nan, san matan’aw an tawo sa may lakdanan, puniriting-piting nan bagaw ‘Balagunon…san siya an nanga’ipo…’

Sa Bulusan, an makaraw, imbes na sumugad, ‘wara kwarta’, an hinihilwas, ma’o ini: balagunon.  Paano nganyan, an kawaraon, pagdukot sa bulsa, imbes na kwarta an madukot, puro ha’k balagon.

2. Deboto

Hali sa Bulusan, sa Manila na siya niyan nag-iistar. Kun pista sa Quiapo, pirmi siya kaupod sa prusisyon; de-siki, sul’ot an kamiseta na may imprenta na pareho man san sa iba pa na deboto. Duru-Domingo, pakasimba, regular man siya sa tupada sa Pritil. Maski talamatam magpusta, kun iba na, nadadagka siya, labi kun dara sa bulsa an panyo na may marka san Senyor Nazareno.

Sa pag-imod niya, mayad na an buhay niya niyan, labi kun ikumparar san dati sa Bulusan nan san pag-iaabot pa hamok dini sa syudad. Wara man siya sin dara dini, wara ngani maski ambisyon. Mala ini. Sadto, san bag’o pa hamok siya dini sa syudad, pag-iuuli hali sa inpapaswelduhan sa harani san Soler, nahapit siya dini sa simbahan, napugkot sin kandila. Bag’o pa mag-ayad an buhay niya, nagkapira pa an nasarihan niya na remalaso. Daghan man an nagdanon kaniya, kaurupod na an kaniya mga kabubungto.

3. Pagtubod

Mahod naaburido siya kun sa pag-imod niya diyo o nagdidiyo an parasimba. Nahaghag ada na diyo an masasalbar na kalag, namumundo na mas makusog an bugnot san mga karuyagan san kinab’an. Syempre, kun diyo an magsisimba, diyo man an maglilimos.

‘Kun maluya ako, makusog ako…’, bagaw nganyan ni Pablo. Kun kan’o nangluluya, ma’o man nganyan nakusog an pagtubod. Mautuk ini maging ungod. An tawo sa luhudan, aram na sa diri maawat, mababati an kaniya pangadyi. An yadto sa unahan san altar, maaram na an paglaom nira na duwa, dara san pagtubod.

4. Miron

Dati, kaupod siya sa prusisyon. Ma’o ini an kinaan’dan. Di’ bale kun diri mag-ayuno. Di’ bale kun wara penitensya. Basta kabungyod san prusisyon.

Pinurbaran niya na diri mag-upod, maging paraimod na hamok. Naimod niya an mga seryales, an mga andas, an mga sayos, an mga tawo, an mga deboto. Bagaw niya, mas daghan ngay’an an naaraman sa pag-obserbar.

Kaya niyan, mas gusto na niya an mag-imod na hamok. Nanguwa siya sin retrato.  Didto niya intatago an hitsura san dati na kinaan’dan.

________

An retrato tabi, kuwa san Nazareno sa Bulusan, sayo sa trese na andas na inpuprusisyon dini kun Semana Santa.

Sayô na oras para sa kinab’an, sayô man para sa kinaan’dan

San Marso 28, 2011, kaintra an Pilipinas sa una ora na pagparong sin kuryente bilang pakisayo sa bagaw Earth Hour.  Pag-abot san alas otso i-media, intero na nakisayô, nagparong sin kuryente sa kabal’yan o tindahan.  Bagaw san mga bayabay, nanguna an Pilipinas sa kadako san partisipasyon, sa mga nasyon na nagpartisipar.  Ikatolo nganyan ini na taon na kinopo san Pilipinas an onra na ini.

San mangyari ini na okasyon, nginarat pa kami san bigla na hamok may punarong san ilaw, hasta san bentilador.  Basi humuru-hayahay, inarabrihan an mga bintana nan san pinto, silhag lugod hasta san mga kararani, na nag-arabri man san balay.  An kangina hamok, siribot nan diri naka-istorya sa pag-uyag o paggamit sa computer, niyan, nagruluwas man san kwarto, nanghihiriwod na nakipwesto man sa gibalaye.  Mamangno, may kunuwa sin gitara nan nagbatog pagraska.  Taod-taod pa, ungod na an karanta.

Kami na namagmasid, nadumduman an sadto na di’ pa naawat; san an kagab-ihon, kun mayad an panahon, kinakadto sa luwas san balay, hinahanap an mga kauruyag.  Sa tinampo, may manglain-lain na uyag na panggab’i.  San dumuru-daragko na, binut’san na an uruyag, gitara na man an binitbit nan, sa suna san bulan, nagralakaw-lakaw, nakihuru-halyaw, habang nagkukuru-karanta.

May nakabilog sin kalo habang naki-ergo sa kararani o kauyag.  May naghihiringuto o pasuru-siriksik. May nagpapa-istorya manungod sadto na mga prinsesa nan prinsipe nan san mga engkanto nan pati’anak.

Malaksi man ‘gud an una ora.

Mamangno, may bunuhay gihapon san ilaw.  Sununa gihapon an kabal’yan.  Naalto an karanta, nan kanya-kanya na gihapon pamagpwesto sa mga computer.  Badi pinamagpadagos na an paki-ergo sa mga kakila na yadto ugaring kun diin, habang an kangina hamok kaasod pagkanta, may iba na man na ka-istorya na kun hain man.

Hingpit: Historya nan pangsadiri na haprós

antiparaSayo na gamit na himo sa Bulusan, an antipara (retrato sa ibaba, wala) san parabuso.  An mga kada’ilan, kabuka na salming na initso patalimon sa duwa na mata, ispalto basi kumupot an salming sa kahoy, lastiko na pangsul’ot san antipara, nan an hurmahan o frame na kahoy. Bagaw san bespren ko, an kaniya giloy, naiimod niya kun naghihingpit sin antipara, sa diri nagkakadali na pag-ukit basi diri mabuong, gamit hamok an saday na kutsilyo. Mas delikado man nag’ud ini kun ikumparar sa pana, na himo man sa kamot, o sa iba pa, sugad san yugo, arado, surod, nan takuban san sundang.

Uyagan man na popular sadto an turumpo (retrato sa itaas, to’o). An kalalakin’an, batog na saragday hanggan mga soltero, namagturumpo.  An kabataan, an turumpo wara sin pakò; an iburungkog, parte na mismo san turumpo.  An gahoy sini, pinadlungan.  Kun sa panabot mo dakô ka na, mararaw’ay ka na mag-uyag sin pinadlungan.

An pako san turumpo, an tisadayi, badi dos pulgada. An tidaku’i, badi tres; depende sa kadako san turumpo.  Ini na mga pako, hinahanap sa mga taguán, badi mga taklaon na ginabot sa dati na kada’ilan san balay, o sa dati pa na turumpo. Kaya badi sadto, an pako, diri basta-basta intatapok; inhahanip basi magamit gihapon. Kun mahimo turumpo, pwede man mamili sin kahoy. An biyawas, mahunit nan mahagungon kun nataririk.  An langka, naruyagan kay dulaw an kolor.  Sugad man hamok ada ini san mga asuwang na pareho kura Harry Potter: namili sin kadailan sa kanira wand, inkakarkolo kun arin an mayad nan maruyagan san pulso.

Kun napili na an kadako san turumpo nan san kahoy na gagamiton, mabatog na an paghingpit. Nakuwa sin bagol, mas mayad kun lobot basi lapnad.  Nakadto sa sirong, tinutusok an sundang sa harigi na kahoy, nan ini-itsuhan na an turumpo, gamit an bagol na dat-ulan.  Natitimbang an itso, nasasarama, sa paagi hamok sin pataririk sa kamot nan paghuru-himunta.  Pagkahuman san turumpo, nakadto sa tinampo nan hinahasa sa ispalto an pako basi tumarais.  An ultimo na parte, an pagtu’ig, na pagbungkog, diri naglulukso o nagsasayaw an turumpo.  Kaipuhan tindido, na kaya saluhon o pataririkon sa kamot. May torneo sin turumpo: an burungkugan.  Suru-salyo pagbungkog sa turumpo  san kakontra, hanggan sa may maraot sa kadaghan san kagnot nan kal’it.  Kun nalangkag kay awat an resulta, kinakadali  na sa paratuk: hinig’tan an turumpo san haga, na salyu’an gihapon pagkastigo sa turumpo.  Kun raot na an turumpo, nahimo, nahingpit gihapon.

An sangá-sanga san salbatana, naagi man sin pangsadiri na hingpit.  An sanga-sanga ko sadto, himo man sa langka. Mayon pa sin himuntahan sa butnga san sanga.  San magritayr ako panalbatana, nalingling na ako kun diin kabutangan an ako salbatana. Basi pa kun an naka-eredar in-gagamit pa yadto hanggan niyan.

An kinamot na paghimo, diyo an nahihimo. Di’ man ini tanto sadto, kun iisipon na an turumpo na inhihingpit, para man hamok kun Nono. An kauyag niya, mapahimo man sa ama o ama’on.  Mayon man sin inkikila na abilidad san parahimo, na ma’o an inbabalik-balikan san nagpapahimo.

Sa panahon san bag’o na dalagan san mga ekonomiya, may mga nangapital sin ideya na mas daghan nganyan an mahihimo kun mayon sin hurma’an na pagbabasehan san inhihimo. Mas produktibo nganyan an pabrika o makina, kaysa kamot. Ungod man ini. Para kay, kun papili’on, mas gusto ko himu’an sin buradol an kakila ko, kaysa bakalan sin daan himo. Kay intero na bagay, may data sa pangaipo, nan data pa na lain.

_____________________

San sayo na taon, nakabutang sa balita an mga kadaanan na sakayan san Benesya sa Italya, an bagaw gondola. Namahalan na sira san tradisyunal na kahoy na gamit, kaya mayad nganyan, ipahimo sa pabrika, gamitan sin plastik, mahunit pa.  Sa mga Hapon daghan an tradisyon sa bado nan gamit. Niyan nganyan, daghanon na an gamit na hinimo sa pabrika, sa padaraghanan.  Kun sadto an data sini, sa pangaipo nan estetiko, niyan, para na hamok sa pangaipo. Sugad man ada ini san nangyari san mga edipisyo dini sa Bulusan, batog sa eskwelahan na Gabaldon, an munisipyo, nan san arin yadto, an patio sa may kampanaryo.  Dara san pangaipo sin pondo, kredito o karuyagon sin bag’o, pinasepara an manungod sa iba pa na pangaipo.

Luk at da mun: Rawit-dawit san puro pa’k mur’it

An ideya sini hali sa koleksyon na Bikol Nonsense Rhymes sa peysbuk ni Yatoy Carretas.

Pandekoko, pandesál
Pagka-aga, kinasal.

Balilang, balilokò
Pagka-aga, tukô.

Posporo, palito, pitó.

Anggo palagô
Nagbunay wara tagò.

Inom kape, kaon ‘mote
Sudâ gawáy, katol pudáy.

Luk at da mun, an buyong ni Amon
Luk at da si, an itlog ni padi.

Mamay, may tawo sa sirong
An ngaran, si Bagrot Boyongon.

Sayo duwa tolo, namatay si Candido
Sin’o an madamag, an duwa na kusmag
Sin’o an mabulig, an duwa na orig
Sin’o an makaykay, an duwa na ukay.

Sarong banggi kologi-kogi
Sa higdaan burumbahan.

Arimunding-munding kapsula
An lobot ni Edying mabaga
Dinukdok san uway suniway
Dinukdok san pako dunugo.

Uwan makipalawan
Maski diyo nangayo.

Inggo balogbog
Matari masapog.

____________________________________________________
Ini na mga berso malin kadaghanan himo sin kabataan; di ‘man kaipuhan na may kahulugan. An data sini, sugad sin kumpas sa tarapo-tapo san kamot, na diri mawaki, malimot, o matimli. Kay bata, kun makatitinawa, naganya. Kun maraot-raot, nasipat. Kadaghanan sini, bansag, uyat, ngiya-ngiya, tuya-tuya. Badi an ina sini, an

Pen pen de sarapen
De kutsilyo de almasin
Haw haw de karabaw batuten

May mga rapsak, na kun mabati san mga gurang, badi makakuwa sin rapado o kulingling. Kay ini na surumaton ta, o an daghan na surumaton na Pilipino, mararaw’ayon pag-abot sa sekswalidad. Imbes na hilwason an termino, nahimo sin paagi na masanigan an hugpa.  Kun daragko na an naghimo sini, sayo na patunay na an nakapatinawa sa Pilipino, daghan an sulod na sekswal. Sa kadaghanan man gihapon, ini na mga berso,

Rawitdawit san kami puro pa’k mur-it
Nabilog na sangay san nagtutubo pa’k an sungay

Rapóng-rapong: Makopa

Mayon kami sin puno sin makopa sadto. An bunga, sugad nag’ud sini na sa retrato.  Kun ikumparar sa tambis na kadaanan, badi mga walo na tambis an katimbang san sayo na bunga na makopa.

Myembro nganyan ini san pamilya na Myrtaceae. Kun magsusog sa internet, an bilog nganyan na syentipiko na ngaran sini, Syzygium samarangense, na bagaw man san iba, Syzygium malaccense, o kun mga nano pa. Manglain-lain pa an mga retrato, kay mayon sin manglain-lain na kadako nan kabaga. Dini, binutang ta ini na kapamilya san mga prutas sa Bulusan, sugad san igot, tambis, kayubkob, nan hagis.

Kun tutuson, kun diri sa magkahiritsura na burak na sugad sin Hawaiiana na may borlas, san bunga na may bungot, nan san karuyagon san dahon sini san kulibubog, malin di’ man angay na ikabit ini sa grupo na rapong-rapong kay, dara san kadaragko, malin nagkatolo man hamok ini sa kada pungot.

An puno, saday hamok, maski an dahon daragko na sugad sin dahon san mangga.  Di’ man nahataas sin mayad an kahoy, kaya di’anis man sa hawan, maski sa prentera san balay. Kun ikumparar man sa igot, hagis, tambis nan kayubkob, sadto nan niyan, ma’o man ini an pinakatalagsa maimod sa Bulusan, maski ma’o ada an pinakapopular sa bilog na Asya sa pamilya na ini. An prutas, dahil dako, mas malaman; ini liwat, diri masyado maalsom.

Malin daghan na an nadiskubre na sustansya, sugad san benepisyo kontra sa diabetes halimbawa, kadaghanan hali sa panit san puno sini.