Hay, bu’ay…

bu'aySayo na adlaw, an mag-asawa na Inoy Tugas nan Oya Pugay, namintana sa kanira istaran, nag-aprobitsar san mayad na panahon. Nanirum-sirum na, mala kay nagrorosa-rosa an panganoron.

‘Haay, ka’dianis daw san panahon niyan…huraw nan mahayahay…aaah…’, naglabog-labog si  Inoy Tugas sa kaniya pwesto. ‘ San arin man daw yadto, tali’ungod an kauuran…’

‘Ha-hayy’, bagaw ni Oya Pugay na nanghihiwod, nakadupa na biyo.  ‘Di’ bale an uran, an habo’on ko, an barong-barong. Kun nakusog an hangin, sugad kita sin ipangtalbo…’

Namungnan si Inoy Tugas. May nadumduman siya.

‘O, nano, kay sunilensyo…? Naigo ka san hangin…? Hoy!’

‘W-wara. Nadumduman ko an ultimo na bagyo na makusog, nan san kabataan ta na nagkapererwisyo…Wara nag’ud ako sin nahimo basi maisalbar man kunta sira…’

‘Ay, ba’adawh…Nano man an mahihimo ta? Kita mismo, pirmi man delikado kun maraot an panahon…’

‘Aw, mayad man gihapon kun tugas na an ato mga kalami’as…’

‘Ungod.  Para kay di’ man hamok bagyo an ato inkakahadukan…’ May nadumduman si Oya Pugay. ‘Aw, ho, Lando! Lando! Tag-uki na daw an kabataan, na magkunung na sin uruyag kay, ho, hapon na. Mamangno do’n maghaharapon na man an mga u-ang. Ambot makursunadahan pa sira do’n sa ribok nira…’

Si Lando an ikatolo nira na bata, sunod sa gurang na si Laya nan san ikaduwa na si Lanos.  San arin yadto na magbagyo, diyo pa ini madale.  Nakalibre man, para kay madali na niyan matimli, nan naging malilimuton. An ika-upat, si Lukaron, mainadalon nan mahiligon sa matam’is, sugad san bukayo. Ikalima si Silot na maski sinundan na, di’ pa gihapon nahali an pagkadilot.  Ika-unom si Atgob na marugi-rugi. Poto si Potot na an sip’on pirmi man naghohothot.

May tolo sira na maku’apo, mga kabataan ni Laya.  An tigurangi, si Sut’an na matabaon. Si Bu’ay na mabo’ot, nan si Nardo, na maski putik pa ha’k, ngana na an kasutil.

Nagturu’od man an kabataan pagsuhaya.

Dako an pamilya ni Inoy Tugas, an pamilya Kapuno. Mga maisog sira, diri basta nahahadok, nan diri maruri, naharalagba an buhay.  Katorse sira na magkamaranghod, mala kay ini na un’han san Sabang, sa kanira pa pinangaran.

Dati, mayad an kanira pagbuhay. Anad na san inbabagyo taon-taon, nan san alidad na atake san u-ang.  Para kay niyan, may bag-o na peste na masakiton likayan: an lagadi na de-motor.  ‘Ambot kun di’in yo’n hali, kay malin sa Insek an ngaran, tsin su nganyan’. Niyan, si Inoy Tugas na hamok an tuda sa katorse na magkamaranghod.

‘Tsk, gusto ko man kunta mag-abrod…’, bagaw niya kun Oya Pugay sayo na adlaw.

‘Abrod? Di’in man na abrod?’

‘Bagaw san huruding-huding, sa Malaysia kuno, makinarya an gamit sa pag-ataman sa mga kapareho ta.  Sa Singapore nan sa Hawaii nganyan, sigi hamok an pareretrato, kaarabay an mga turista nan mga babaye na de-kalson hamok…’

‘Aw, kaya man gusto mo, ha?’

‘Di’ man.  An gusto ko, urupod kita…Kundi, pan’o daw? Kun sugad ha’k sini pirmi, maabot ada an panahon, mapupu’o an lahi ta…’

Si Oya Pugay na man an namungnan.  Hunangos sin hararumon.  ‘Ay, buhay…’, bagaw niya.

Bigla sunalagbat an sayo nira na maku’apo.  ‘Gilay Pugay! In-gahoy mo tabi ako?’

Inagbay siya ni Oya Pugay, hinuruhapros an arot na ulo.  ‘Ha’ay, Bu’ay…’ Sa isip-isip niya, di’anis na’k kun bata, kay wara pa sin kapawutan.
________________________
Kun naglulukad, pwera san bagol, nakaamot man sin bu’ay.  Maski sa balay kun iba na, an nalalatak na lubi, may sulod na bu’ay.  Wara man sin iba na paagi sin pagkaon kundi pang-uson an bu’ay.  Pinurbaran mi pagpasambangi, ma’o ini an resulta:

Bu’ay con yelo

bu'ay con yeloBu’ay, ginipad sin saragday na kubiko
Kinaruskos na yelo
Gatas na ebaporada
Asukar

Ibutang an ginipad na bu’ay sa baso. Kun gusto, pwede man butangan pa sin giniripad man na gulaman, mas mayad kun manglain-lain an kolor; halimbawa baga nan berde. Ibutang an kinaruskos na yelo. Ibutang an gatas nan san asukar.
__________________
Bu’ay san kahoy, kahoy san buhay

Badi sugad man ini san manok nan san bunay, arin daw an nauna, an bu’ay o an lubi?

May kanta na Waray: An lubi maupay na tanaman. An tuba sa tayok gigikan… Maluya man ako sa surumaton na ini, maski malin an bo’ot sabihon, An lubi mayad na tinanom. An tuba maghahali sa tayok. Sugad san kadaghanan na bunga, may burak ngon’a, an tayok. Mamangno, may potot, na naging atgub, silot, lukaron, tugas, lanos, nan laya. An duru-dimalas, nagiging bu-ang.  An lubi kun laya’on na, nararadag. Sa ingod, diri maawat, may maiimod na natudok. Sa diri maaram, sa sulod san bunga, mayon sin bu’ay, na kun saday pa, bagaw putik. Habang naghahataas an tudok sa luwas, an bu’ay sa sulod, nagdadako man, hanggan sumu’ot sa lubi.  An gahoy sini, sut’an. Sa punto na ini, nakukuwa na san bu’ay hasta san pwesto san lukad sa sulod. Matapsi na an bu’ay sini. Titam’isi bag’o magsut’an.

Pagdako san tudok, nagiging tagbong. Ma’o na ini an intatanom. Sa pira kataon, magbubunga na gihapon. May dako an bunga, may saday, na an gahoy, pugáy. May baga, may berde.

Hali sa lubi, may gihay, lukay, bagol, bahi, bonot, palwa, tuba, suka, ubod, silot, kinagod, lunop. Hali sa gihay, may silhig, may basket. Hali sa lukay, may putos san ibos. Hali sa bagol, may uring, butones, nan kutsara. Hali sa bonot, may samhod, may eskoba. Hali sa silot, may bulong sa uhaw. Hali sa ubod, may atsara, may lumpia pa. Hali sa kinagod, may lunop, may bukayo. Hali sa lunop, may panhop, lana, ugok, nan sabaw san sulihon. Daghan pa an pakinabang hali sa lubi. Kaya ngani an gahoy nganyan sini, tree of life. Kahoy san buhay. Buhay na hali sa bu’ay.

Sayo pa na alalago

Opereytor san soundsystem ni Inoy Lito si Inoy Bo’ing. Siya an nagpapatugtog sa barayle.  Kun niiyan, badi an gahoy kaniya, disc jockey, maski diri hamok siya nagsusurumaton maski kautod. Inaaraginsa niya an mga tugtog basi diri puro kirido-kido, o kurupot, an sayaw.  Basi mayad an kumbinasyon, pinipili niya an kada plaka, pinapahikan, nan sayo-sayo na sinasalang sa radyopono o turntable (retrato).  Ini na gamit mayon sin dagom na konektado sa tugod na sugad sin sepilyo, na linulungtod sa plaka, na ma’o an nagbabasa san track, an tugtog na nakabutang doon. Kun maati an plaka, may kiriti-kiti na nababati, sugad san tunog kun nagpipritos, labi kun matubi’on an binubuntog na prituson. Kun raot an track, kun nadidiskaril na sugad sin tren, an tunog san plaka, hulit-hulit na diri nag-aabante; ma’o ada ini an basehan san bagaw Sugad ka sin raot na plaka

May boka sira Inoy Bo’ing na ginagakot sa may kuguhan, o kun diin na may magakutan na huru-hataas, basi mas harayo an abot san tunog, basi mas daghan an madagka na makibayle o maski mag-imod san barayle. Pwera san boka sa luwas, mayon man sira sin speaker o woofer sa sulod san baylehan. Matagubtob ini, na mas lalo napahataas san karuyagaon san mga nakibayle.

Sugad man san tin-edyer sa iba na lugar, an Bulusanon nagsusunod man sa kun nano na bag’o na tugtog. San uso an Isang Linggong Pag-ibig sa Manila, nauso man dini. Ma’o man san mauso an Brother Louie, an Kung Fu Fighting, an El Bimbo nan san Anong Kasalanan. Syempre kay uso, uyon man patugtugon sa balay, sa radyo, o sa sadiri na plaka, kun may radyopono.

An plaka o bagaw vinyl, may long playing o lp na pinatugtog sa maluway (33 rpm), nan single na pinatugtog man sa malaksi (45 rpm) na ma’o an gamit sadto sa bagaw jukebox sa mga karihan. Kun nagagasgas sin mayad o kun diri na uso, mahod ini na single dinadangdang sa piliw, hinihimo na burak-burak nan sinasab’it na dekorasyon sa lunob. An sayo sadto na plaka mi na dumdom ko, an My Pledge Of Love ni Edgar Mortiz nan sin nagkapira na plaka ni Nora Aunor. Yano hamok an putos san single. An lp, mayon sin kaha na nabubuk’ad, sugad nag’ud sin album, na daghan an retrato nan mga artikulo manungod sa album.

San mauso an cassette (retrato sa ibaba), mas sunayon an pag-apresyar sin tugtog, labi na diri paghahaghagan an natitigpo na dagom nan, kay suru-saday, madali bitbiton maski pakarin, hasta didto sa piriknik sa Masakrot o Dancalan. An may ibarakal, mayon sin component, na may turntable, cassette player, equalizer, nan amplifier, nan darag’anis na speaker.

Sa Manila sadto, wara kami sin radyo. May kaupod kami, si Ange, na dunelihensya sin raot na car stereo na kaniya hiningayad. San umandar, kinabitan niya sin speaker.  Ma’o yadto an amo naging hilangkagan. Mahod may kiriti-kiti an tunog, nan makahahadok lab’tan, kay wara sin kaha, posible magap’tan an koneksyon san kuryente. Nakapatugtog kami didto sin cassette, sugad san Born In The USA ni Bruce Springsteen, an American Junk san APO, nan san bagaw Slow Rock na malin mga kopya hali sa Saudi nan sa Indonesia sa tatak na Billboard.

Bagaw san iba, an dati na plaka na vinyl, mas barato, maski pareho man hamok an kalidad san tunog san cd o dvd niyan. Sa cassette man, masayon magkopya sin kanta, maski madali man mapunas an kinopya, maski diri intutuyo.

Niyan, mayon na sini na mga gamit na nakapatugtog sin mp3 o mas abante pa. Para kay an alalago mi sadto, nakadanon man sa pagpadagos san amo panga-ipo sin hilangkagan, nan pag-apresyar san amo nakahiligan na tunog.

Tupás sa Sabang

Bayabáy!

May tunupás na lado san tinampo sa hitaas san Sabang, pakalampas diyo san sagurong sa may sigpit. Nangyari ini san Martes, Marso 15.

Dahil nganyan ini sa sigido na uran na niyan haros oro-adlaw. Nakaagi man an mga sasakyan. Atrasado hamok, kay nagsasaralyo an tigsayo na lado pag-abante.

Unaksyon man tolos an mga awtoridad. Kinudalan na an tupas.

___________

Komentaryo

Ma’o ini an tinampo sa Bulusan o paBulusan. May tulay na sinulay o may temporaryo na labayan (San Roque) nan sin tupas na may kudal (Sabang).  Sa riliko-liko nan lubak-lubak na ispalto (Tarikpaw, Poctol, Dancalan, Calaguto paBarcelona), sugad man hamok sin tinampo san dekada sitenta o nayntintaklaon pa. Badi may mga turista na mao ini an inhahanap: an bagaw tan’awon na kadaanan.

Tagpiringkitan

Niyan, panahon san gradwisyon nan hinanapos san mga klase, bag’o magbakasyon para sa tagpaso (basi bumalik gihapon sa klase pagtagbaha’an sa Hunyo). Uso an piringkitan. An hataas an grado, kun mayad o maparanga o bata san maestra, pipingkitan sin talimon na kartolina na may pakilay-kilay. Kadaghanan na magradwar, pipingkitan sin isparago nan sin burak sa dubdob san bado.

Kadaghanan man kanira, niyan pa hamok makasari pagbisti sin di’anis: kun lalaki, de-sapatos na may medyas, de-saruwal na halaba, de-polo na puti, may pomada basi bisay an buklis; kun babaye, de-sapatos o sandal, pormal na bado, kolorete sa pandok nan hiwa. Kaadlawan nira niyan. Angay man na maogma sira. Niyan hamok sira malabay sini na okasyon.

Maogma man an mga magurang.  Maski pan’o nakaliwan man, pakadto sa eskwelahan.  Badi may humut man pagparetrato, kaabay san bata.

Sugad kami sini sadto sa Bulusan, san kami grumadwar, san nayntintaklaon.

Niyan na panahon, mayon na man ada sin mga pagbabag’o. Sugad san kabataan na diri na man nag’ud inosintihon; mga anad na magtariya, diri na waki sin bag’o na bisti. An mga magurang man, badi daghan an makadto sa eskwelahan na diri inpapahutan na kalo an bitbit, kundi selpon na nakaretrato, o kaya kamera na ngani. Mangpipitik sin panumduman; ipadarara sa mga kaparyentesan nan kakila, badi sa paagi na san email o facebook.

An eskwelahan hamok ada an wara masyado pinagbag’o.  An isteyds, yadto pa man sa luwas, wara man gihapon sin tahob o bubong.  An mga tawo, batog sa magradwar, sa mga magurang, mga paratukdo, mga opisyales san eskwelahan nan mga paraimod, didto hamok sa luwas, sa irarom san langit. Kun mayad an bo’ot san nasa langit, mahuhuman an piringkitan na mayad an panahon.  Kun diri, magkakahurulos entero. Kun mangyari ini, kairo man san magraradwar, kay masabawon an gradwisyon.  An mga tawo, puro mamiripit. An maiimod hamok sa retrato, an nasa unahan, kay an nasa urhi, tahob na san kapayungan.

Sa maabot na panahon, ini na piringkitan magkaka-urunabihan:

‘Aw, di’anis man na may bubong na an ato isteyds dini sa eskwelahan, ha? Kay san kami grumadwar sadto...’

‘Ma’o man kami.  Lugar na nagbabaraton na san sertipiko, bumusabos, di’ nagpaburukod?

‘Ma’o man kami, mala an mga retrato, kay imudon an kapayungan, nan san mga bado mi na huruluson…’

‘Marasa pa na nalimutan man mag-arandam, maski tolda hamok na trapal…’

‘Badi mga eksaytidon…’

‘Di’anis man na napahimuan na sini na audio-visual hall, kay an mga programa, diri na pag-uuranon, komporatable pa an mga tawo…’

‘Ma’o.  Mayad man gihapon kun nagagamit sin mayad an pondo san gobyerno ta…’

_________________

ETIMOLOHIYA

Pingkit – n., hali sa pingkit, sayo pa na gahoy san imperdible. Sa Ingles, safety pin. Basi madali masabutan an verb na pingkit, pagsakuton an Tagalog nan Ingles: ‘Darling, tusukin mo ng pin, para dumikit.’

_________________

Ini tabi na mga retrato, kuwa sa Sabang Elementary School, gradwisyon san 2010.

‘Saday Man Ha’k Ako Na Boses’

Sa ti’urhii na isyu san Damayan-Buluseno Gazette (Jan-Dec 2010), nabasa ko ini na sinurat san ako maestra, si Mrs. Ruth Funes Belleza.

‘There is a song that says ‘Where have all the flowers gone?’.  This, too, is my question, but I want to add two words to it. ‘Where have all the flowers of righteousness gone?‘ Ah, they’ve been blown by the wind, and none is left but faded and dried ones.

‘We pride ourselves in being a Christian nation and a democratic one, too. But what kind of democracy do we have when during election time it is not the will of the people that wins, but the weight of the money that counts.  And above all, where are those Christian virtues of honesty and integrity so often heard promised by candidates?

‘The rampant buying of votes played the biggest role in choosing the winning candidates in the last election.  Why don’t we propose an amendment to the article in the Constitution that provides how elections will be conducted? Change the provision to state that anyone interested in the position of barangay captain (or any position) put up a sum of money. Anyone who puts up the biggest amount should get the prime position. Let us make it a money contest.  This way there will be no complaints, the barangay will have funds to start with. Will congress welcome a proposal as this?

‘Huwag nating hayaang ganito tayo, mga madaling bolahin, at madaling bilhin. Ibig ba nating ipagpatuloy ang ganitong sistema sa ating bansa? Hindi dapat maging kalakaran ito tuwing halalan. Hindi kaya ito ng isang tinig na humihiyaw sa kagubatan. I am merely one ‘voice crying in the wilderness’. I invite anyone who feels the same to cry and shout with me. Gisingin natin ang mga nahihimbing at mga nagbibingi-bingihan at nagbubulag-bulagan upang maalimpungatan sa masaklap na kalagayang ito.

‘There were candidates also who were really honest that they relied on the will of the people but they were so few that ‘talagang malulunod ang bangka‘. But to me they are the winners.

‘I am sorry to say that I am disappointed, disgusted and fed up. Indeed, simply FED UP because the flowers of righteousness have been replaced by the weeds of selfishness, greed and lust for power.

‘Will it be the same in the succeeding election? Come on, it doesn’t have to be this way. Surely, there are more of us still hoping for a better future for the succeeding generation.’

______________________

Salamat tabi sini na sinurat mo, Mrs. Belleza. Maski saday ka na boses, malin may nababati pa man tabi ako na dagíng sini na imo tag’ok sa banika.

Mayad man na atrasado na ini na luwas san Damayan-Buluseno Gazette, kay basi padagos na maunabi an sistema san ultimo na eleksyon.  Di’ man di’anis kun pag-eerestoyahan hamok an mga obserbasyon labi sa angay na reporma, kun nagdadangadang na an bag’o na petsa, kun urhi na nan wara na man hamok mahihimo.

Mayon pa sin kapareho sini na boses, para kay an iba sa kanira, san masarihan gihapon an pagkaperde nan pagkadesuspirar, bagaw ‘Wara man nag’ud ada sin mahihimo, kundi umirog man kanira; magbakal man sin boto basi gumana…’ Bagaw man liwat san gunana, ‘Kun diri kamo magbag’o sin istratedyi, pirmi kamo perde…

Maski daghan pa an umirog kanira, may paglaom gihapon, hasta may natutuda na boses na sugad sa imo: sugad sin saday na banaag sa hararom na dulum.

Kredito: An retrato tabi sa irarom, hali gihapon kun Lucio.

‘Kalapakapa’: Pagpaluwas Sin Libro nan Abyerto Na Mikropono

Bayabay:

KALAPAKAPA: Book Launch and Open Mic

‘Gabos imbitado magtugtog, magkanta, magbasa, magbayle, o magpasali. Igwa man libro na ipapanao. Magduman sana. Pwede naka-tsinelas o naka-shorts. Ugaring, daing pagkaon.

‘Amphitheater, Ground Floor, Bicol University, College of Arts and Letters, Legazpi City

‘Sabado, Marso 26 · 1:00pm – 3:00pm’

Ikmat

Nagkakariribok sa luwas.  May inpapaabot nganyan na ‘sunami. Dahil san makusog na linog sa Japan, posible nganyan na abuton sini an Bulusan. An iba, nagkaradali pag-ibakwit.  An taga-doon sa Sabang, nagsaragka sa Likod hanggan San Bernardo.  An dini sa Dapdap, nagkaradto sa Central.  An taga-doon sa Madlawon, may kunadto sa San Jose.

Nabati man ni Pintog an gururu-guro. Imbes na naghuhuruhigda kunta siya sa papag sa piliw san tinampo, sinaklay gihapon an kamiseta nan unuli.  Inabutan niya an asawa na nagkakadali pamisay. ‘Aw, nano, kay pinamagsulod mo yo’n na kabaduan sa kahon? Mapa-Manila ka?’

‘Manila man sini’, supla san asawa.  ‘naimod na pina-ibakwit na kita…’

”Aw, ma’o baga…?’ Hinanap niya an tibi nan inabrihan.

‘Aw, nano?’, bagaw san asawa.  ‘Di’ ka’k magdadanon? Uunahon mo pa yo’n na tibi?’

‘Ikaw liwat…’, wutwut ni Pintog.  ‘Kay nano ini na inhihimo ko? Diri danon ini? Nano an sabi? Mag-ikmat? Kaya na ngani. Inhuhulat ko an pinakaurhi na balita dini sa tibi.  Kun sumugad uyon na sa Baluarte an ‘sunami, di’ madalagan na ako…’

Daghan na Bulusanon an sugad sini an reaksyon sa alerto manungod sa tsunami kahapon.  Habang an iba nagdadaralagan na, sira, yadto sa kahampang san tibi, naghulat san ti’urhii na balita. ‘Kun uyon na, madulag na ako…’, bagaw san iba.

Mayad ngani kay wara man pangyari an in-abiso. Ini na retrato san tsunami san 2004, hali sa internet. An nagkuha nganyan sini, wara man pakalibre. Naagihan man hamok an kaniya kamera, na an sulod na retrato, sayo ini. Base dini sa retrato san ultimo na Tsunami san 2004, sa kadako nan laksi san balod, wara na man sin tsansa magdulag. Sugad man ini san peligro kun naabot an pagtuga san bulkan. Dahil di’ pa man nasarihan, sugad sin magaan sa pag-imod. Sa kada kalamidad, may nagkakakurulugan na di’ man kunta mangyayari kun namagsunod hamok sa mga alerto, nan kun diri inhuhuna-huna na kaya atubangon o dulagan an kusog san kalamidad. Kun sayudan baga sin mayad, duwa man hamok an posibilidad: dumulag bag’o umabot, o taraan, san remalaso. Di’ bale mabuyó, di’ ha’k magbasól.

______________

ETIMOLOHIYA

Ikmat – Ambot kun diin ini hali na termino.  An nareparo ko hamok, an ikog na mat, na badi may relasyon sa mata. Kay an ikmat, malin bo’ot sabihon, magmasid sin mayad, o patara’ison an mata, kay kun diri, badi matikbayô.

Andam – Hali nganyan sa Portuges na termino na andar. Badi sugad man hamok ini san bagaw  ‘Paandara na an sasakyan mo, kay makadto na kita’. Sa sayo na gamit, ‘Pag-andam na, kay ho…’

Handa – Badi sugad man san inhali’an san andam, para kay diri hamok ini manungod sa peligro, pwede man sa okasyon. Peligro o okasyon, pareho posible maging kalamidad sa aabutan.

Likáy – Badi konektado ini sa siki, kay nakaumagid sa lik’ad (tapilok sa Tagalog), nan san tikbayo (dalinas sa Albay). Harani man sa tikling nan tikugas, mga tamsi na haralagba an siki. Bo’ot sabihon, laksi’on an pagkiwa san siki, o sidestep sa Ingles.