23. Pantomina

BARAYLE SA KUDAL

Kaupod san kinaan’dan na Bulusanon an barayle. Uso ini kun may okasyon na sugad san pista, tag-Kalagan, Pasko, nan Bag’ong Taon. Maó man kun disperas san pista… Kun tag-paso, daghan man an dahilan sin pagbarayle. Sugad san mga inkomun sa kada baryo. Puro liwat habo madaog, maski masi’ok an baylehan, napiririt maghimo sin espasyo, na kinukudalan, binubutangan sa palibot sin mga hinudmanan na ingkudan, nan binabaraylehan.

May organisasyon sa likudan san pangiriwa-kiwa.  Mayon sin presidente nan presidenta. Sira an namahala, nan pinagmagsunod, san mga myembro basi bisay an preparasyon. May grupo na magbabalay-balay san mga ambag na paray na hagumon o bambanon. Ini na grupo na man an mamaghigto nan mamaglubok san paray, maghaharagom, magbabamban, nan maghihimo sin inumon na kape o tawho. May grupo na magbabalay-balay sin panghudam sin mga baso, plato, kubyertos, pitsel, kawa, kaldero, nan mantel para sa karaon. Sira man an manghuhurugas sini pagkahuman san karaon, nan magbabalay-balay gihapon pag-uli san mga hinudmanan. May grupo na bahala san baylehan. Sira an manaradlok, mangaralap sin patong, nan mangudal. Sira an manghuhudam sin mga silya nan lamesa na kaipuhan sa baylehan, nan mang-uuli sini gihapon. Sira na man an manastas san mga sabong pagkahuman san barayle.

SARAYAW

Sa baylehan, an tugtog san mga bata-bata pa, mahod hali sa plaka, na badi patugtog san sound system ni Lito, o ni Jesus, o ni Raul, o ni Eddie. Sira man an namagkutay sin ilaw nan mga bombilya na de-kolor.  Sira man an namagbutang sin mga boka na pakadto ugaring sa harayo, basi ada mapurisawan an mga nagduduwa-duwa magbayle, nan mapiritan na hamok: mag-imod ngon’a, nan magsulod, magbáyle man gihapon. An mga plaka nira, puro man mga bag’o na kanta; mga ballad na pangkuruputan, nan mga moderno na pangkirido-kido. Di’anis pag-irimodon kun nagbabarahin na sin aadu’on; sugad man hamok san paaragaw pagsakay sa dyip kun naabot na sa pilahan, didto sa Cubao paMarikina, o sa Crossing paTanay, o sa Guadalupe paFort Bonifacio. Kun sweet an tugtog, maiimod na may in-iiristoryahan an magka-arado. Ambot kun nano, kay malin pirmi seryoso.

Sa mga may-idad na, may mga tugtog man para sa sayaw nira, sugad san cha cha, tango, boogie, nan pantomina. Kaya basi wara magdumot, in-aaraginsa an mga tugtog, salyuhan an bayle (sweet o ballad) nan sayaw (modern o ballroom). Kun kaya san badyet, nakuwa pa sin musikero, badi an banda na Remy Patanao sa Ligao, basi magtugtog sini na mga isarayaw.

PANTOMINA

Ini na tugtog, kinadak’an ko sa pagbati nan pag-imod hamok.  Wara ko nag’ud kasarihi ini pagsayawa. An dahilan man hamok, waki’on ako magsayaw, maski san nakulanting pa ako. Abay pa, sugad sin nasumo ako sini magbati, kay kun pinatugtog, sugad man hamok sin diri ako kaintra; para hamok sa iba, pwera sa ako.

Sa pagsikup-sikop ko sa internet, mayon man ako sin nakuha na diyo na impormasyon manungod sa Pantomina, na wara man sin manungod sa kompositor o nagsurat san liriko. Mayad ngani kay mayon man sin hinanip-hanip na cd ni Carmen Camacho (retrato san putos, sa itaas), na pinatugtog, nan diniyo-diyo pagkuwaa:

Ining pantomina, sayaw nin Bikolnon
Sayaw na minokna, enot pang panahon
Kun pinagsasayaw, kaogmang paghil’ngon
Sa banwa o sa baryo, runa kaining Bikol.

Babae, lalaki, sa oras nin pagsayaw
Engganyo nin kamot, na igwang kahulugan
Mga nag’hiriling labis an kaogmahan
May nagsabwag ki kwarta, kasabay an suriyaw.

Hiniro nin kamot na naglayaw-layaw
Makawili-wili kun nasasabutan
Dahil kan engganyo sa tugtog baragay
Daog pang nag’uron na nagpasimbagan.

Herak man, herak man
Lalaki, sisikwal
Nagluluhod-luhod, na siya kaherakan
Naniniro sa babae na saiyang kasayaw.

Ining pantomina daí nanggad mapapara
Lalo na sa Bikol, nasakupan, naogma
Gabos na Bikolnon, magmayaman o dukha
Ini bantog na sayaw na ipinagdakula.

Sayaw pantomina kausuhan sa Bikol
Camarines Norte, sagkod Camarines Sur
Sa Albay, Masbate, Catanduanes, Sorsogon
Bantog an pantomina ta sayaw nin Bikolnon.

Bagaw sa putos, ini na kanta may sobra syete minutos an ‘laba. Kun ibase sa liriko, halip’ot, para kay mayon ini sin halaba na intro, na an bitad, tumak-tumak, kaya an sayaw sa intro, tumak-tumak man, an magka-ado, sugad sin nagpapasa-pasa, sugad sin duwa na solog na sigi hamok an tamburok, sigi an sarisid bag’o magtarap. An gi-kantahi sini, mayon sin bitad na tres-kwartos, na an sayaw, oro-eroplano an lalaki, labay-labay sa daragko na bitad sa babaye, na an sayaw sugad sin hiyum-hiyom sa butnga.  Pag-abot sa stanza na may ‘…Nagluluhod-luhod…‘ magluluhod man nag’ud an lalaki, an kamot, oro-eroplano pa gihapon.

Niyan, daghan pa man an naiimod ko na maaram sini, maski diri pa mga gurang, maski bihira na an barayle. An kabataan niyan, kinaraw’ay na an barayle, labi an barayle sa kudal.  Posible mawara na ini sa maabot na panahon. Kun maimod man gihapon, badi sa mga teatro o sa selebrasyon sin mga ilustrado na tawo. Kun mangyari ini, masasabi ta na naghinglo na an pantomina; bayle na na elitista, diri na pang-ordinaryo na tawo (…magmayaman o dukha…).

PANTOMINA GIHAPON
Sa kadaghanan ada na Bulusanon, an Pantomina, mas sayaw kaysa kanta.  Mas aram o inaaram an tunog nan bitad kaysa liriko.  Kun maghapot sin Maaram ka magPantomina?, bo’ot sabihon, Nakasayaw ka…?, diri kay Nakakanta ka?.

Maski sugad sini, an popularidad san Pantomina, naka-inspirar sin nagkapira na palis sin liriko, batog sa panghimagturog, hanggan sa kararaw:

(Mga tono hali sa ika-tolo na stanza san Pantomina)

1.
Turog na man, Nono, kay ig-ihaw manok
Sa koron kulapag, sa pinggan tura’ok
Bawangi, tangladi, kay basi humamot
Sabaw-sabawi pa, kay kami mahigop .

2.
Ini man si Untan, bantog na mayaman
An sulod san kaban, puro kadugnitan
Kaso magkarigos sa salog, sa Hordan
Naglalaba-tindi, kay wara lim’ogan.

3.
Ini man si Tume, sugad san pakal mi
Walo na kabulan wara katubungi
San intubungan na sin lupa na basi
Nagparaginawi kay gusto an karne.

4.
Sayo, duwa, tolo, hamos na sa kwarto
Upat, lima, unom, huba’a an kalson
Pito, walo, siyam, linti’as na siram
An ikanapolo, linti’as na baho.

An una na duwa, mga panghimaturog, na inkakanta san mga ina, habang intatapi-tapi an bata sa biti’is, habang intuturu-tabyon an duyan, nan alto ngon’a san pagpahot san inhihimo na kalo. An urhi na duwa, mga ikararaw, labi kun namagtangway. Mayon pa sin nagpalis san liriko hali sa Bikol, hinimo na Tagalog. Diri ko na dumdom an bilog na pagpalis, pwera san kautod na

at ang Pantomina, sadyang popular doon
Pandanggong Bikolano, sayaw ng taga-Bikol.

Sa iba, ini an pandanggo san Bikolano, na sugad man ada san US Army san Japan o san Elvis Presley ng Bocaue.

CARMEN CAMACHO

Album: The Best of Bicol Folk Songs
Taon: 1999

Mayon pa man ada sin iba, para kay ma’o man hamok ini an aram ko na album sa surumaton na Bikol. Ikaduwa ada ini na release, batog san una san mga dekada 60s. May mga popular na kantora na Bikol, sugad kun Nora nan kun Imelda, para kay di’ man sira namagkanta sin Bikol. Bagaw sa halip’ot na salaysay san wikipedia, kadurungan ni Carmen Camacho sira Pilita Corrales nan Norma Ledesma. Kaya man an kaniya pagkanta, estilo sin parakanta sa teatro, diri sa karaoke. Kun ikumparar, mas hababa ada an boses ni Carmen Camacho kun Pilita. Diri ko pa naiimod ini na parakanta, maski sa retrato halimbawa sa peryodiko, magasin, o sa internet. San arin yadto, naunabi an kaniya pagkanta sa sayo na hotel sa Manila, na bo’ot sabihon, aktibo pa siya sa pagkanta.

Sa 20 na kanta, malin katunga an may bitad na pareho san Pantomina, pwera ada san Manay Biday, na malaksi diyo, katono san Itik-Itik. An iba pa na kanta, mga folk song na manungod sa lugar o mamundo na tema, mga lugo-lugo manungod sa katrato. An mga popular na kanta, sugad san Sarong Banggi, na malin intatratar na Kanta san Bikol, inupod na medley san Ano Daw Itong Sa Gogon nan Bulkan Bulusan. Oya man an Si Nanay, Si Tatay, na an tono binutang sa kanta-protesta na Awit Ng Mendiola. Duwa na kanta na di’anis, an Basta May Sumsuman nan san An Pobreng Buhay, di’anis an obra san gitara nan baho, na angay sa mga mayad na tono na bagay man kunta sa harana.

Advertisements

3 thoughts on “23. Pantomina

  1. Makaruruyag po an mga post niyo lalo na ine na manungod sa barayle nan pantomina. Dine na ako nagmamantinir sa Manila kay yaa dine an trabaho ko pero nalalangkagon po pirme ako sa Sorsogon lalo na sa Gubat. Pampaogma ko dine kay an magbati-bati nan magkurukanta-kanta san pantomina. Pag nakauli man ako, lalo na kun nataon na fiesta saamo, nakisabay ako pirme sa pantomina. Kaya makamumundo na nagdidiyo-diyo na kawara an kausuhan san pantomina nan tradisyonal na barayle saato, lalo na saamo lugar. San bata pa ako, nakabakal an sitio namo sin ingod para sa magigin permanente na baylehan san sitio namo. Maogmahon sadto kay daghanon an nagdaranon–dire lang kay an mga juvenes pati an mga magurang nan mga bata–sa pagparik nan paghawan. Dire ko aram na di na yadto mauutro. Pakalipas kaya sin mga sayo kataon, na-semento nan napaderan an baylehan kaya bihira man na an nagdadanon sa pagpreparar. Mayad man kunta na di na malalapukan nan di pa-ulit-ulit sin kahawan pero makamumundo lang na kasabay sine kay an pagkawara san kaogmahan na dara sin urupod na pagtaradlok, pagharawan nan pangirimbitar.

    Like

  2. Mabalos tabi san pag-apresyar mo, Mr Estiller. Di’anis man na may naraska na kwerdas sa imo pagmangno an panurat-surat dini. Na-uyon tabi ako sa mga sinabi mo, ugaring pareho mo, kun iba na, hasta na hamok sa panganugon an nahihimo, kay di’ ta man kaya altuhon an pagliwat san ato mga gawi nan kinaan’dan. Sayo man ngani na katuyuhan sini na blog, an mai-dokumentar an mga naimod nan nasarihan ta sadto, basi, mawara man sa ungod, padagos na buhay sa pagdumdom.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s