Pagpakusóg

San kumandidato si Fidel Ramos pagka-presidente, an kaniya panuga, bagaw people empowerment, o pagpakusóg sa mga tawo. Kaipuhan nganyan na maging kaintra intero sa pagpadalagan san nasyon; kada sayo magiging aktibo na kabulig, o sugad ada sini. Nakaluwas man nagu’d si Ramos, maski ngani daghanon sira na nagbarahin san boto. Nahuman na hamok an torno niya, ma’o man gihapon an kamutangan san mga tawo: bulan-bulanay, kila hamok kun aayuan sin boto.

Bag’o naghinglo si Ramos bilang presidentiable, kaintra siya san sayo sa diyo na grupo na napaboran san marsyalo: an mga soldados. San mahimsa an rebolusyon san Edsa lunuyo siya, nan naging bayani. Kun diri mo pa dumdom, an Edsa san 1986 an ti’unahi ada na rebolusyon san kusog san tawo, o people power revolution. Masulit gihapon ini niyan na maabot na Sabado, Pebrero 25. Malin daghan na an nalimot, an nagbabasol ada, o nagkukuspa pa gihapon.

Niyan, malin ini niyan an bag’o na uso sa lugar san mga Arabo nan mga Aprikano.  Sa urhi na bilang, duwa na na taklaon na diktador an napahali, nan nagkapira pa an inyuyugyog na an tagahan niyan. Daghan an nagsasabi na an kusog san bo’ot san mga tawo dini, hali sa paturukal-tukal nan pabarahin-bahin sin notisya, dara san mga makinarya san Facebook, Twitter o blog. An internet nganyan an inhali’an san kanira kusog, o empowerment.

Kun imodon man nag’ud niyan, makusugon an bugnot san Facebook, na diri hamok masisikop sa computer, kundi maski sa paagi san selpon. Bangutan pa san nagbarato nan nagsayon gamiton na kamera, bigla naging masayunon an pagbutang sin maski nano na bayabay nan imahen o retrato na maiimod sa bilog na kinab’an sa sulod sin halip’ot na oras. Niyan, magkakasirikop o magkakabaragat maski yadto na awat na diri nakauli sin Bulusan, o di’ na inbabagat. Maiimod sa kanira mga retrato an kamutangan nira niyan, an mga lugar na naabot nira, an hitsura nira, hasta san kanira banggerahan. Mas di’anis o madali man nag’ud mag’iristorya kun naiimod an in-iiristoryahan o an kaistorya.

Syempre, may mga negatibo ini na parte, sugad san sa seguridad, nan mga pagrirong san mga personal na bagay.  An mga kabataan, pwera san panahon na dapat kunta sa pagbasa o pag-adal san leksyon naibutang, na dini nagagamit niyan, kulang man sin preno an mga naibutang o nasasabi. Basi pa sa maabot na panahon, kun maanad na sini, makaaram na man paghirot o pagluway san mga inbubutang ta. Niyan, kaipuhan na hingpiton pa an kaaraman basi mas mapakinabangan ini, sa parte san ekonomiya, nan sa parte san malinig nan mayad na gobyerno.  Kun an tawo may kumpyansa, mas masakit hadukon nan mas makausong san kaniya diretso, batog sa dapat ihatag na serbisyo san mga nasa poder, hasta sa pagpaalto san mga trabaho na diri tiso.

Sa awat na panahon na wara ngani kakabiti maski hagupuhop na linya sin telepono dini sa Bulusan, niyan, daghanon na an may selpon, may computer, nan may koneksyon sa internet. Sugad man hamok ini sin milagro.  Wara ini kautob o pangyari dahil sa panuga sin sayo na kandidato, kundi dara san balod san pag-uswag san teknolohiya nan modernisasyon.

Sa naimod sa mga balita, sugad sin grabe an kaogmahan san mga taga-Ehipto nan Tunisia san kanira nahimo. San maaraman nira na bunutas na an inpapabutas, grabe an naging selebrasyon sa mga tinampo; kada sayo sa kanira, nag-uurgulyo san pagiging syudadano. Namati’an ini dini sa Pilipinas san 1986. Basi pa ma’otro ini, kun mahali na an mga makawat sa gobyerno, kaupod an kanira mga padrino nan protektor, nan mabawi hali sa kanira an mga kinalit, maibalik sa tawo, nan magamit sa pagpakusóg san bilog na nasyon.  (An retrato tabi, hali sa internet)

Advertisements

24, 25, 26, 27

Ini na mga kanta, inspirasyon niyan na Valentine.

_________________

Titulo: Love is a rose
Nagsurat: Neil Young
Taon: 1974

Yano hamok ini na kanta, madali tungkusan, kaupod sa koleksyon na Decade. Maski si Neil Young an nagsurat, mas nauna na sunikat sa bersyon ni Linda Ronstadt. Di’anis an liriko sini, labi an bagaw

Love is a rose
but you better not pick it
It only grows when it’s on the vine.
A handful of thorns and
you’ll know you’ve missed it
You lose your love
when you say the word “mine”.

An diksyunaryo nan an bibliya, sa libro san Corinto, daghan an pakahulugan san pagkamo’ot.  Maluya man liwat ako sa bagay na ini. Malin ini, mahod insasabi, mahod inpapaimod hamok; inpapanghatag, diri intatago. Mayon sin araginsa an paghatag sini; bagaw sa Ingles, hierarchy.  May nauuna, may  nauurhi.  Diri madadaya an kaburut’on. _______________________________

Titulo: Lucky
Nagsurat: Jason Mraz, Colby Caillat, Timothy Fagan
Taon: 2009

Kun sa relasyon, maski san mag-asawa, diri nahahali an sugad san pagkamag-amigo, mas di’anis ada an pag-upod. Bihira ada an sugad sini.  Kun diri daog san sayo, nagpapadaog an sayo pa. Syempre, di’ man ini padara’ogan, kundi, pag-upod sin patas, magkabakas, magkapadis. Kulang kun wara an sayo. Sugad sin upudan sin mag-amigo:

Lucky I’m in love with my best friend
Lucky to have been where I have been
Lucky to be coming home again

Di’anis an tono, di’anis pa an liriko, kaya man san Grammy Awards 2010, gunana ini sin premyo.

____________________________

Titulo: A Love Song
Nagsurat: Kenny Loggins, Donna Lyn George
Taon: 1973

Kaupod ini sa album san Loggins & Messina na Full Sail.  Magaan na folk song na may pasambang na torotot. Mahayahay, na sugad sin wara sin ti’uuran na panganoron. Sugad ada sini an pamati kun inspirado, maski sa butnga sin kapawotan. Malin kun namo’ot, harayo pirmi an isip, nangarap, nag-iinop, bagaw sa Ingles, corny o cross-eyed, maski di’ man balilang. Kun ungod, mayad, an intensyon.

I wanna sing you a love song
I wanna rock you in my arms all night long
I wanna get to know you
I wanna show you the peaceful feelin’ of my home

Mayon man sin bersyon sini si Anne Murray, na sunikat man, diri hamok sa kaniya nasyon na Canada.

_______________________

Titulo: Walang Hanggang Paalam
Nagsurat: Jose Ayala
Taon: 198os

Nauna ko ini mabati na kinanta san Inang Laya. Kun bati’on, malin pareho an duwa na bersyon sa kusog nan bugnot. Pareho busog sa emosyon nan mensahe.  Kun pamati’an, an kanta, para sa mga gerilya nan mga kadre na, sa pagsusog san kaburut’on, bilang mga soldados san tawo, naaako an dara, kaupod na an pagburulag.  Dahil mga gerilya, o may gera, posible na an urhi na pagpaaram, ultimo na man na pagbagat.

Sa paglakaw san panahon, diri na hamok mag-karatrato o mag-arasawa na gerilya an makasadiri sini na kanta. Sa kamutangan san ekonomiya nan palakaw san mga buhay san daghan na pamilya niyan, malin ma’o na ini na kanta an gikantahi, o theme song. Kun isipon baga an dayalog, ‘Namo’ot ako sa iyo, kay, maski malangkag, titi’uson ko, basi hamok mapaayad an ato pagbuhay…’ nan makadto na sa kun di’in na iba na nasyon…

Pwera san pagsakripisyo, mayon ini sin insasabi na pagpalibre, pwera san pagiging libre:

Di ba tayo’y narito
Upang maging malaya
At upang palayain ang iba?

Bo’ot sabihon, pwera san pagkamo’ot sa sadiri o sa sayo hamok na tawo, mayon pa sin pagkamo’ot na mahalaga, na angay man pahalagahan…

23. Pantomina

BARAYLE SA KUDAL

Kaupod san kinaan’dan na Bulusanon an barayle. Uso ini kun may okasyon na sugad san pista, tag-Kalagan, Pasko, nan Bag’ong Taon. Maó man kun disperas san pista… Kun tag-paso, daghan man an dahilan sin pagbarayle. Sugad san mga inkomun sa kada baryo. Puro liwat habo madaog, maski masi’ok an baylehan, napiririt maghimo sin espasyo, na kinukudalan, binubutangan sa palibot sin mga hinudmanan na ingkudan, nan binabaraylehan.

May organisasyon sa likudan san pangiriwa-kiwa.  Mayon sin presidente nan presidenta. Sira an namahala, nan pinagmagsunod, san mga myembro basi bisay an preparasyon. May grupo na magbabalay-balay san mga ambag na paray na hagumon o bambanon. Ini na grupo na man an mamaghigto nan mamaglubok san paray, maghaharagom, magbabamban, nan maghihimo sin inumon na kape o tawho. May grupo na magbabalay-balay sin panghudam sin mga baso, plato, kubyertos, pitsel, kawa, kaldero, nan mantel para sa karaon. Sira man an manghuhurugas sini pagkahuman san karaon, nan magbabalay-balay gihapon pag-uli san mga hinudmanan. May grupo na bahala san baylehan. Sira an manaradlok, mangaralap sin patong, nan mangudal. Sira an manghuhudam sin mga silya nan lamesa na kaipuhan sa baylehan, nan mang-uuli sini gihapon. Sira na man an manastas san mga sabong pagkahuman san barayle.

SARAYAW

Sa baylehan, an tugtog san mga bata-bata pa, mahod hali sa plaka, na badi patugtog san sound system ni Lito, o ni Jesus, o ni Raul, o ni Eddie. Sira man an namagkutay sin ilaw nan mga bombilya na de-kolor.  Sira man an namagbutang sin mga boka na pakadto ugaring sa harayo, basi ada mapurisawan an mga nagduduwa-duwa magbayle, nan mapiritan na hamok: mag-imod ngon’a, nan magsulod, magbáyle man gihapon. An mga plaka nira, puro man mga bag’o na kanta; mga ballad na pangkuruputan, nan mga moderno na pangkirido-kido. Di’anis pag-irimodon kun nagbabarahin na sin aadu’on; sugad man hamok san paaragaw pagsakay sa dyip kun naabot na sa pilahan, didto sa Cubao paMarikina, o sa Crossing paTanay, o sa Guadalupe paFort Bonifacio. Kun sweet an tugtog, maiimod na may in-iiristoryahan an magka-arado. Ambot kun nano, kay malin pirmi seryoso.

Sa mga may-idad na, may mga tugtog man para sa sayaw nira, sugad san cha cha, tango, boogie, nan pantomina. Kaya basi wara magdumot, in-aaraginsa an mga tugtog, salyuhan an bayle (sweet o ballad) nan sayaw (modern o ballroom). Kun kaya san badyet, nakuwa pa sin musikero, badi an banda na Remy Patanao sa Ligao, basi magtugtog sini na mga isarayaw.

PANTOMINA

Ini na tugtog, kinadak’an ko sa pagbati nan pag-imod hamok.  Wara ko nag’ud kasarihi ini pagsayawa. An dahilan man hamok, waki’on ako magsayaw, maski san nakulanting pa ako. Abay pa, sugad sin nasumo ako sini magbati, kay kun pinatugtog, sugad man hamok sin diri ako kaintra; para hamok sa iba, pwera sa ako.

Sa pagsikup-sikop ko sa internet, mayon man ako sin nakuha na diyo na impormasyon manungod sa Pantomina, na wara man sin manungod sa kompositor o nagsurat san liriko. Mayad ngani kay mayon man sin hinanip-hanip na cd ni Carmen Camacho (retrato san putos, sa itaas), na pinatugtog, nan diniyo-diyo pagkuwaa:

Ining pantomina, sayaw nin Bikolnon
Sayaw na minokna, enot pang panahon
Kun pinagsasayaw, kaogmang paghil’ngon
Sa banwa o sa baryo, runa kaining Bikol.

Babae, lalaki, sa oras nin pagsayaw
Engganyo nin kamot, na igwang kahulugan
Mga nag’hiriling labis an kaogmahan
May nagsabwag ki kwarta, kasabay an suriyaw.

Hiniro nin kamot na naglayaw-layaw
Makawili-wili kun nasasabutan
Dahil kan engganyo sa tugtog baragay
Daog pang nag’uron na nagpasimbagan.

Herak man, herak man
Lalaki, sisikwal
Nagluluhod-luhod, na siya kaherakan
Naniniro sa babae na saiyang kasayaw.

Ining pantomina daí nanggad mapapara
Lalo na sa Bikol, nasakupan, naogma
Gabos na Bikolnon, magmayaman o dukha
Ini bantog na sayaw na ipinagdakula.

Sayaw pantomina kausuhan sa Bikol
Camarines Norte, sagkod Camarines Sur
Sa Albay, Masbate, Catanduanes, Sorsogon
Bantog an pantomina ta sayaw nin Bikolnon.

Bagaw sa putos, ini na kanta may sobra syete minutos an ‘laba. Kun ibase sa liriko, halip’ot, para kay mayon ini sin halaba na intro, na an bitad, tumak-tumak, kaya an sayaw sa intro, tumak-tumak man, an magka-ado, sugad sin nagpapasa-pasa, sugad sin duwa na solog na sigi hamok an tamburok, sigi an sarisid bag’o magtarap. An gi-kantahi sini, mayon sin bitad na tres-kwartos, na an sayaw, oro-eroplano an lalaki, labay-labay sa daragko na bitad sa babaye, na an sayaw sugad sin hiyum-hiyom sa butnga.  Pag-abot sa stanza na may ‘…Nagluluhod-luhod…‘ magluluhod man nag’ud an lalaki, an kamot, oro-eroplano pa gihapon.

Niyan, daghan pa man an naiimod ko na maaram sini, maski diri pa mga gurang, maski bihira na an barayle. An kabataan niyan, kinaraw’ay na an barayle, labi an barayle sa kudal.  Posible mawara na ini sa maabot na panahon. Kun maimod man gihapon, badi sa mga teatro o sa selebrasyon sin mga ilustrado na tawo. Kun mangyari ini, masasabi ta na naghinglo na an pantomina; bayle na na elitista, diri na pang-ordinaryo na tawo (…magmayaman o dukha…).

PANTOMINA GIHAPON
Sa kadaghanan ada na Bulusanon, an Pantomina, mas sayaw kaysa kanta.  Mas aram o inaaram an tunog nan bitad kaysa liriko.  Kun maghapot sin Maaram ka magPantomina?, bo’ot sabihon, Nakasayaw ka…?, diri kay Nakakanta ka?.

Maski sugad sini, an popularidad san Pantomina, naka-inspirar sin nagkapira na palis sin liriko, batog sa panghimagturog, hanggan sa kararaw:

(Mga tono hali sa ika-tolo na stanza san Pantomina)

1.
Turog na man, Nono, kay ig-ihaw manok
Sa koron kulapag, sa pinggan tura’ok
Bawangi, tangladi, kay basi humamot
Sabaw-sabawi pa, kay kami mahigop .

2.
Ini man si Untan, bantog na mayaman
An sulod san kaban, puro kadugnitan
Kaso magkarigos sa salog, sa Hordan
Naglalaba-tindi, kay wara lim’ogan.

3.
Ini man si Tume, sugad san pakal mi
Walo na kabulan wara katubungi
San intubungan na sin lupa na basi
Nagparaginawi kay gusto an karne.

4.
Sayo, duwa, tolo, hamos na sa kwarto
Upat, lima, unom, huba’a an kalson
Pito, walo, siyam, linti’as na siram
An ikanapolo, linti’as na baho.

An una na duwa, mga panghimaturog, na inkakanta san mga ina, habang intatapi-tapi an bata sa biti’is, habang intuturu-tabyon an duyan, nan alto ngon’a san pagpahot san inhihimo na kalo. An urhi na duwa, mga ikararaw, labi kun namagtangway. Mayon pa sin nagpalis san liriko hali sa Bikol, hinimo na Tagalog. Diri ko na dumdom an bilog na pagpalis, pwera san kautod na

at ang Pantomina, sadyang popular doon
Pandanggong Bikolano, sayaw ng taga-Bikol.

Sa iba, ini an pandanggo san Bikolano, na sugad man ada san US Army san Japan o san Elvis Presley ng Bocaue.

CARMEN CAMACHO

Album: The Best of Bicol Folk Songs
Taon: 1999

Mayon pa man ada sin iba, para kay ma’o man hamok ini an aram ko na album sa surumaton na Bikol. Ikaduwa ada ini na release, batog san una san mga dekada 60s. May mga popular na kantora na Bikol, sugad kun Nora nan kun Imelda, para kay di’ man sira namagkanta sin Bikol. Bagaw sa halip’ot na salaysay san wikipedia, kadurungan ni Carmen Camacho sira Pilita Corrales nan Norma Ledesma. Kaya man an kaniya pagkanta, estilo sin parakanta sa teatro, diri sa karaoke. Kun ikumparar, mas hababa ada an boses ni Carmen Camacho kun Pilita. Diri ko pa naiimod ini na parakanta, maski sa retrato halimbawa sa peryodiko, magasin, o sa internet. San arin yadto, naunabi an kaniya pagkanta sa sayo na hotel sa Manila, na bo’ot sabihon, aktibo pa siya sa pagkanta.

Sa 20 na kanta, malin katunga an may bitad na pareho san Pantomina, pwera ada san Manay Biday, na malaksi diyo, katono san Itik-Itik. An iba pa na kanta, mga folk song na manungod sa lugar o mamundo na tema, mga lugo-lugo manungod sa katrato. An mga popular na kanta, sugad san Sarong Banggi, na malin intatratar na Kanta san Bikol, inupod na medley san Ano Daw Itong Sa Gogon nan Bulkan Bulusan. Oya man an Si Nanay, Si Tatay, na an tono binutang sa kanta-protesta na Awit Ng Mendiola. Duwa na kanta na di’anis, an Basta May Sumsuman nan san An Pobreng Buhay, di’anis an obra san gitara nan baho, na angay sa mga mayad na tono na bagay man kunta sa harana.