Halì didto

Sugad san daghan pa na Bulusanon, kinadak’an ko an dulsi na pili, sugad sini na molido (retrato sa itaas); kun diri an pinutos na, an tinabas hali sa hurma’an. Aram ko an pagkahimo na mayad, an wara sin kasakot na kamote o arina na pangpadaghan; puro hamok na pili nan sin gatas nan asukar, na may pahamot na kun diri tambulilid, kalpi, na kinakaruskos sin manipis an panit. An gilay ko na paradulsi, nagtanom pa biyo sin tambulilid, sa kaniya masitera. Kun nahimo siya sin buding, napreparar siya sin kaha na papel na pinilok.

Niyan na na urhi, badi mga atab na dekada ’90, may bunatog sini na suludan na arina man, na may korte na suru-sakayan, ginahoy na ini na bangka-bangka (retrato ikaduwa hali sa itaas).  An sulod, sugad sin buding man ha’k para kay mas makudat diyo. Mamangno, mayon na man sini na bagaw masapan, na an sulod, pareho san sulod san bangka-bangka, para kay pinutos hamok sa aluminum foil.

Sa ato pa hamok, kulang na an pili. Kundi, dahil naruyag kita, gusto ta ini ipatala sa iba. 

Sugad san gilay ko, mayon sin mga maaram magdulsi sadto pa na basta hamok nagdudulsi, dirì nagpapatinda. Kun nababayadan man, dara sin kontrata, o bagaw order.  Niyan, mayon na man sin diyo na regular an pagdulsi, sugad sini na Adeth (Adeth Fugen-Evangelista) sa Central. An Eva’s (Eva Odono) doon sa may Lubas, mayad man an himo, diri harayo an rami sa kinaan’dan ko.

Sa pag-imod ko, gustuhon man san paradulsi na Bulusanon na humarayo pa an abot san kaniya dulsi, na mas dumako pa an kabahinan niya san saod san panulsi. Nakaulang hamok ada gihapon an pangapital, para sa mas mayad na pagproseso nan pagpakete.  Kun i-insistir an tradisyunal na puro na pili, kaipuhan ikonsiderar an halip’ot na buhay sini bag’o magtangli o agup-upon. An dulsi niyan sa Bulusan, mayon na man sin mga pakete; simple hamok na silopen na selyado na may sulod man na saday na tiketa (malin photocopy). An tiketa, sa itom hamok na tinta, nasusurat hamok an ngaran san naghimo, san dulsi, nan san mga kasakot.  Sa mga konsumidor na iba, kaipuhan pa an impormasyon manungod sa shelf-life sini, kun nano na klase sin mantika an uyon, kun sarin kadaghan an asukar (o asin). Sa hitsura san pakete, matatangkudan san konsumidor an proseso san paghimo, o kun madali o masakit bitbiton na diri mapupusa o makikilmi. Sayo na ehemplo sin di’anis na pagpakete, ini na himo san SJ Organics (retrato sa wala, sa ibaba). Sa de-lata na pakete, mayon sin de-kolor na retrato nan mga impormasyon manungod sa produkto, na ginahoy na Volcanic Pili Nuts. Sa kanira website, inmwestra nira kun akay nganyan pambihira ini na pili: organic, kay unay pagtudok nan wara sin kemikal na ginamit pag-ataman, sinasaribo sin mga 3 metros na uran, sa paagi sin sobra 20 na bagyo taon-taon, sa ingod na pinataba nan inabonohan sin bulkan. Basi maipaimod an rain forest, may retrato pa na sugad san Dolipay.

Bagaw sa Bulusan, ma’o ini an madale. Para kay, kun rani’on sin mayad, badi ma’o ini an marereparo: Kay hali ini sa lugar na may bulkan, redundant o diri na kaipuhan an volcanic sa pili. Sayo man hamok an bulkan na naghahatag sin volcanic soil sa pili, nan diri yoon an Mayon.

Daghan pa an mga bagay na binurutang sa pakete o sa website, mga bagay na ambot kun pan’o kinuruwa, o kun ungod. Pero sa panahon niyan, makadanon ada an sugad sini na pagpatinda, na kaurupod an bagaw patalastas, na sa mata ada san nagpapabakal, badi nangahulugan na kun nano an gusto mo, ihatag ko sa imo.

Libro: Bagá Na Kutitob

Bilang pag-onra sa ‘Pagdagot sin mga babasahaon sa panurat-surat na Bikol’, naghanap kita sin matitin’o na obra base sa mga kwalipikasyon san pagdagot: sa sadiri na surumaton, sinurat sin taga-didto, manungod sa Bikol. Wara sin naagihan, kun diri ini na libro.

Titulo: Pulang Hamtik
Nagpublikar: BANHI
Taon: 1997

Koleksyon ini sin mga istorya san buhay nan pagkamatay sin onse na Bikolano na aktibista. An kanira istorya, batog san nagbabatog an dekada  sitenta, hanggan nagbabatog an dekada nubenta.

Sa una na imod, babasahon ini na Bikol. An titulo, dara san letra na m, marereparo na Bikol; diri Tagalog na hantik. (Sa Bulusanon, an hantik, itom. An bagá na may lawas na sugad sin sa hantik, hapilâ, na diri man maisog, didto hamok sira sa itaas san mga kahoy, namaghimo sin salag sa paagi sin pagpulot san mga dahon. Kaya kun sa isog nan kamas, ini na nasa titulo, kutitob na bagá, na ungod na maparanga, nan makulog an kagat.) Pag-abrihi san putos, hanggan isira gihapon, intero na sinurat, sa waki na Tagalog, nan diyo na purut-purot na Bikol nan Ingles. An mga istorya, intero nahuman sa pagkamatay, kaya puro mamundo. Sugad sin mga yulohiyo, o pagsaludo, sa namatay.

Kada istorya, may iba na awtor, na anas Bikolano. Pinakapopular kanira si Ricardo Lee, na parasurat sa industriya san pelikula. Sayo sa kanira, na ma’o man an editor san libro, si Reynaldo T. Jamoralin. Sa mga personahe na inonra san istorya, pinakakila man si Dr. Juan B. Escandor. May 132 na pahina sin mga istorya na may kaurupod na itom nan puti na retrato, nan mga tula o liriko sin kanta.

__________________

Babasahon na Bikol

Ini na okasyon sin pag-onra san mga obra na Bikol (Bikolnon kun sa Naga), nagpapaimod na mayon pa ngay’an sin nag-aadal, nagsasaligsig, san ato surumaton. Maski diri ada mapugol an paghinglo sini dara san pagparalis-palis nan pagdagdag-iban base sa impluwensya san iba na surumaton, pwede pa man aramon an hinali’an san kada termino, o an bagaw etimolohiya.

Hanggan niyan, an sayo na grupo sin mga babasahon sa Bikol, an mga libro, libreta nan berso na pangsimbahan; an Bibliya, mga nobena, nan pangadye: sa misteryo, sa nagpapabendita, sa nagpapakatapusan sin nobena. Intero ini, sinururat sa surumaton na kadaanan: an Bikol sa Naga. Lutawon lugod an mga termino na sugad san pamibi, horop-horop, burunyog, kagurangnan, kamurawayan, nan daghan pa. Hanggan man niyan ada, daghan sini na termino an diri man malinaw sa banwaan an kahulugan sa kanira sadiri na surumaton na Bikol. Maiibanan ada an kabanalan san pangadye kun ipalis ini na mga babasahon san lokal na surumaton?

San kami magbatog pagbasa, san taon na nayntintaklaon, an libro na in’adalan mi, nasusurat sa Bikol-Naga. Maski diri mi nasabutan, nakaaram kami pagbasa hali sa mga termino na darakulang ubi, an harong sa lati, si Dignos asin si Talaod, magabat an ubi...Awaton na an nayntintaklaon, limot ko na maski an titulo san libro (Si Badong, Si Miling?). Dahil sini na Pagdagot…, naisip ko lugod na kun mayon kunta sin natutuda na kopya sadto na libro mi…Para kay nadumduman ko, sayo na gab’i, nagkariribok.  Bagaw mi kun may sunog. Mayon man nag’ud—insusunog. An mga libro mi, insurugbot sa dako-dako na raba-raba, didto sa luwas mismo san library. Bag’o pa magkatutnga, abo na an mga istorya nira Badong, Miling, Bido, Damulag, nan si Tatay. Hanggan niyan, diri ko aram kun akay. Makaraot ada sa isip san makabasa kun pinabay’an hamok yadto, pinamagtago sa mga kaban o mga istante?

____________________

Istorya san taga-didto

An istorya gihapon san Pulang Hamtik, manungod sa Bikol nan mga Bikolano.  An mga inonra sa libro, mga aktibista, kadre nan gerilya na nabuhay nan namatay sa Bikol.  Puro di’anis an salaysay manungod kanira, sa kanira pagmalasakit sa kasaragdangayan, sa kanira pagpili san masakit na buhay, salungat sa kanira nagimat’an.

San kami saragday pa, san nayntintaklaon, diri pa man kami maaram kun akay may hiriran. Basta kami, sa pag-itan san uruyag, mahod naalto ngon’a, napalabay san mga pisi na hali, o makadto, sa sakyada. Kun iba na, tinatagan mi man lugar an nag-uusong san kariton na may lungtod na linukot na banig sin napatay nganyan na taga-didto.  Nababati mi an baradilan, an paburukod kun gab’i, an iristorya pagkaaga.  Daghan na Bulusanon an nakaintra sa magluyuan na lado. Daghan na nagkamaratay na. May namatay na sunagka, may pinatay man kay mainistorya nganyan, o may sala sa tawo. May dunulag na hanggan niyan, wara na pagpaimod.

Kun iba na, di’ ka man mamakal, nalalabayan mo an mga daragkuon, masunaon, nan mapiniton na syapingan. Maski wara sin berlina, nakasari ka sin trapik.  Wara ka man makinarya, apektado ka kun nahataas an presyo san gasolina.  Mili kay wara ka ibarakal, diri man ada bo’ot sabihon na pwera ka na sa diskusyon manungod sa barak’lon. Maski wara ka sadiri na sasakyan, pwede ka man maki-istorya manungod sa trapik. Awat na ini na paburukod. Kun diri nababati an istorya, diri man nangahulugan na wara sin istorya. Kun in-iiristorya ini, diri man sa Tagalog o iba na surumaton na Bikol, kundi sa Bulusanon, para kay huring-huring.

Badi sa panahon sini na mga nakabutang sa libro, di’anis man nag’ud an nasarihan san mga tawo. Sadto ada, kun may diperensya sa pagkararani, nakarani nganyan sa taga-didto.  Sira nganyan an nakaresolber.  Sa barati-bati, may sinurukot san kanira utang sa tawo, malin saragday man hamok na tawo. Sa palibot, sugad sin may mas daragko pa an utang sa tawo, na di’ man naaano. Kun an mga nuru-negosyo pagranihan, syempre, maruha-duha pagsayuma.  Maski nano an igahoy sini–suporta, danon, donasyon, buhis—an kahulugan sini, pabor–proteksyon kontra sa nagpoprotehir. Kay sadto pa, hadok man gihapon an una nan urhi na namatian san tawo manungod sa magluyuan na lado. Masakit baga mag-isog-isog sa may badil. Mayon pa sin mga istorya manungod sa mga instalasyon na rinaot kay diri nganyan naghahatag sin donasyon. S’iapo kun an rinaot na instalasyon, makadanon kunta sa pagbuhay san komunidad. Kun pagparabarahinon an badyet sa mga patinampo, patulay o pa-iskwelahan, maluyahon man ada an klase san proyekto na mahuhuman, kun mahuman. Sa pagsukot san mga kandidato kun ma-eleksyon, malin lalo nasarig an sistema na panggana sin mga kandidato na an bentahe man hamok, kwarta.  Paano nangyayari an mga parabas na pagpulod sin kahoy? Sa butnga sini intero, sin’o na tawo o grupo sin tawo an naiusong an interes? Di’anis kunta kun may iba na paagi na magamit basi mapatunayan na maluya an presente na sistema, basi maipaimod an mas mayad, pwera san pagsabotahe san komunidad na naghihinguha mag-uswag.

An dahilan ada san pagkontra, an maati na sistema, an kakulangan sin hustisya. Malin uyon pa man nag’ud an mga gamot sini. Di’ano, diri na kunta pag-intrahan ini na mga maraot na gamot. Basi maski kita mga miron hamok, diri kita nabuburungan kun sira sin’o na ini, kun may pagkakaiba pa, o parareho na man hamok.

Natumtum na, munara gihapon, nan padagos pa na natutumtum sin dugo an ato bungto, san mga taga-didto manta.  Malin sigi ta hamok an pangapital. Hanggan niyan, wara pa man sa ato sin nanggagana. Kun kita mga kutitob, malin magka-iriba an direksyon san ato pagdara san muhmo, nan an iba, inkakagat ugaring an kapwa kutitob.

Bayabáy: Pagdagot sin mga babasahon sa panurat-surat na Bikol

Mayon tabi sin nag-iimbitár:

 

Sixth Annual BOOK HARVEST:Year of the Hare

All you book lovers are invited to a mass launch of Bikol books on Friday and Saturday, 25 & 26 February 2011, in the Museum of Legazpi (at the back of the city hall of the City of Legazpi, Plaza Peñaranda, Old Albay).

To be sold at discounted prices are books 1) in Bikol, 2) about Bikol,and/or 3) written by Bikol authors, the likes of Ma. Lilia F. Realubit, Elmer A. Ordoñez, Kerima Polotan, Celedonio G. Aguilar, Luis Cabalquinto, Bienvenido N. Santos, Luis C. Dery, Socorro Federis Tate, Marne L. Kilates, Delfin Fresnosa, Carlos Ojeda Aureus, Paulino Lim Jr., Jose Calleja Reyes, Francisco Mallari, Zita M. Tijam, Danilo M. Gerona, Joaquin G. Bernas, Azucena Grajo Uranza, Maryanne Moll, Andrew G. Recepcion, Abdon M. Balde Jr., Merito B. Espinas, Evangeline M. Francisco, Higino A. Ables, Rolando Danao, Soliman M. Santos, Jr.,  Edgar E. Escultura, Jose P. Leveriza, Angela Manalang  Gloria, Evelyn C. Soriano, Tamarlane Lana, Dehlia Napay-Rebustillo, Bino A. Realuyo, Dette Lorenzo Abrera, Eduardo Olaguer, Jose V. Barrameda, Jr., Homobono B. Calleja, Renato Perdon, Jose C. Sorra, Marissa Andal-Zamora, Percy C. Garcia, J.V. Pancho, Teresita E. Erestain, and many more.   More than three hundred (300) book titles: a veritable one-stop shop.

Meet and get to know the authors.  Absolutely no speeches and no ceremonies whatsoever; it will be selling/buying right away.  Instead, there will be roses, beer, baduya.   Poetry will be read.   And songs in Bikol, their own music and lyrics, will be sung by ABKAT and by Arnold Logoc.   Drop in between 9 am and 6 pm.

Pang-Anom na Taonang AKLAT ANI: Taon kan Koneho

Inaagda kamong parabasa sa sarabay na pagtulod nin mga aklat Bikol sa Byernes asin Sabado, 25 buda 26 kan Febrero 2011, sa Museo kan Legazpi (likod kan balay lunsod kan Lunsod Legazpi, Plasa Peñaranda, Albay Dati).

Ipapabakal na palugi mga aklat 1) sa Bikol, 2) labot sa Kabikolan, kag/kaya, 3) sinurat nin mga Bikolnon, siring kara Juan Rafael Belgica, Jr., Estelito B. Jacob, Kristian S. Cordero, Noe de los Santos, Jose Jason L. Chancoco, Raffi Banzuela, Jaime Jesus Borlagdan, Zeus A. Salazar, Honesto M. Pesimo, Jr., Wilmer J.S. Tria, H.  Francisco V. Peñones, Jr., Rolando B. Tolentino, Larry Alcala, Ricky Lee, Felix Acosta Balgemino, Elias M. Ataviado, Paz Verdades Santos, Aida B. Cirujales, Rosario Imperial, Philip Francis R. Bersabe, Merlinda C. Bobis, Danton Remoto, Carlos S. Aréjola, Victor Dennis T. Nierva, Allan Popa, Lorna A. Billanes, G.B. Calleja, Peter M. Beriña, Leonor R. Dy-Liacco, Levi Aureus, Antonio B. Salazar, Alvin B. Yapan, Jose del Rosario Britanico, Teotimo C. Pacis, Tranquilino Hernandez, Grace Uvero Bucad, Angelo V. Rios Howe, Reynaldo T. Jamoralin, kag balakid pa.   Labing tulonggatos (300) na aklat-ngaran: sarong-pundong bakalan mananggad.

Makipagmidbid sa mga kagsurat.   Warang ano-pa-manna pasarigin-sagin, barakalan tulos. Sa lugod, may mga burak, arak, baduya.   Babasahon mgarawit-dawit.   At mga awit sa Bikol, sadiring minukna, aawiton kan ABKAT saka ni Arnold Logoc.   Maghapit tabi: syam (9) nin aga sagkod anom (6) sa banggi.

(Binutang tabi ini dini na may pagtugot san mga nag-iimbitar)

Kulibát

Kadali man hamok an pa’kadto ni Oya Poning sa tindahan; mabakal sin salapi na kuyog. An bitbit niya na baso, ma’o manta an binutangan ni Inoy Tura na tindero san kuyog hali sa garapon. Pakaduhal ni Oya Poning san bayad, san tihahali na siya, may nadumduman.  ‘Aw, ku’an pa ngay’an…baynte singko man tabi na suwa…’

San mabaton an suwa, may nadumduman gihapon si Oya Poning. ‘Ku’an…sayo man tabi na bareta na Argo…nan sin duwa na Kendi Mint...’

Naihatag gihapon an in-aayo.  ‘Nanso’n man tabi, ho, na posporo, ma’o sin sayo man so’n na sitsaron… Ilista mo na’k ngon’a tabi ini na dagdag, ha?’

Nakahuman man gihapon si Oya Poning, nagkakadali na nag’ud siya. ‘A, ba’daw, an kaurupod ko sa balay, namagtangka na, namaghulat sini na kuyog…Sigi tabi, salamat…!’

Si Inoy Tura na man an may nadumduman. ‘Aw, kulibát ngay’an, Poning… may tatagan ka pa na nakuwa mo san arin yadto…’ Kinuwa an listahan na pinaknit na pakete sin Champion.  ‘Ho, bale kinse kwarenta… Iupod an niyan, bale disisays nubenta-i’singko… Kan’o daw ini mabay’dan?’

Nagdadalagán na si Oya Poning. ‘Sa… ku’an tabi, pag-abot ni Oro hali sa Manila…!’

‘A, ma’o…?’, bagaw ni Oya Tura. ‘Kay kan’o pa baya pag-paManila si Oro?’

‘E, badi tabi  sa Martes, naghuhulat ha’k san iparasahe… padar’han kuno ni Marites, an bata mi na yadto…’

‘A…wa’ pa man ngay’an paghahali…  di’ di’ pa man mabalik…?’ Tunaliwan na an kaniya kaistorya.

Nagkakadali si Oya Poning pauli, hali sa tindahan ni Inoy Tura. Hira’un-daon na siya sa kanira lakdanan san matan’aw niya si Oya Kuspad, naglalakaw paCentral. Inhulat-hulat lugod niya.  ‘Aw, pakarin yo’n, kay inugtungan?’

‘E, dini sa doktor, ikunsulta ko ini na karurura ko…’

”Kay? Kan’o pa yo’n? Ambot may naruyag sa imo na di’ naimod na tawo?’

‘Hmh, bagaw ni Kardo, badi nganyan an mata ko, hataas na an grado…’

‘A, badi… Bagaw ko daw kun intutud’kan ka na naman…’ Nagtitinawa siya sini na karaw.

‘Eh, kun kan’o an gusngab na kita…?’

‘Iyah, kulibát ngay’an, nano na an nangyari san kararani mo na burod paghali sa Manila…?’, hapot niya na naghuhuring.

‘E, di’ man ada burod. Tunaba, di’ dunako an tiyan…’

‘A…’, bagaw ni Oya Poning na sugad sin nangluya. ‘Iya hala, kay, ho, namaghulat dini sini na kuyog…’

Dini sa Bulusan, kun may nadudumduman, manungod halimbawa sa tuga na wara pa kautob, sa istorya na nautod, an batog san kasugpon, kulibát. Isipa kun, pahali ka na sa Bulusan, yadto ka na sa itaas san Sabang (retrato). Mamangno, may natag’ok sin ‘Uwaaan! Ayaw daw ngon’a. Atog may nabilin ka!’

Malin wara man sin kakaob sini na sayo na termino sa Ingles, pwera san By the way. Sa Tagalog, bagaw man, Syanga pala. Kun nasabihan sini, sugad sin makangangarat, o makangingirhat, kun may bayadan na nalim’tan, nan makulibat sa butnga san iba na tawo. o kun makulibat sin may bitbit na sundang.

By the way, nagtugâ ka, Padí.

Syangapala, may bayadan ka pa.

Kulibat, inulî mo na an alat?

Malin an pangulibat, may relasyon sa panukot nan pagbuyboy. Diri hamok tawo an nanukot. Kun iba na, an lawas ta , o an panahon, an nangulibat. Sayo na adlaw, badi pagmata ta, mayon na sin makulog, o pagbilad ta, raparap na an basahon. Maski an pagpuriknat, makulog na sa bariksanan.

Bagaw san iba, ma’o na yo’n an abuso sa lawas, na sugad sin di’ mamatay. Bagaw man san iba, your foolishness will go home to your body. Sa Tagalog, basurang ‘tinapon mo, babalik din sa ‘yo. Bagaw pa sa Bulusan, tara, nakabaro!

Mayon sin mga nangyayari o naabot na diri inlalauman, badi diri naruyagan, o badi di’anis man. Kun makadidigasganar, wara man sin iba na mahihimo, kundi aku’on. Bagaw san iba, ini nganyan, kasal’an san magurang, an bata an sinukot. Ma’o nganyan ini an karma, o bagaw sa Bulusan, busong, kun an hinimo na maraot o di’anis, nabalik na sa ato, nangulibat.

Hanggan dini, di’anis ini pag-isipon. Daghan sini an naniwala.

Ambot, kay kun iba na, mayon sa ato sin kun nanigarilyo, bagaw daog pa an tsiminiya. Kun nainom, daog pa an isda: mayadon man ‘gud an lawas, bihira mahapdos, halabaon an buhay. Mayon man sadto na an kinalit, abot na sa langit, di’ ngani napreso, ni naaresto.

Bagaw san iba, bahala na an Diyos. Ambot masugad man an Diyos, Ayaw man pagtuklinan sa ako intero. Sa tolo na remedyo—pangulibat, panukot nan pamuyboy, kuwa’a man daw niyo maski an sayo.

Mayon sini sin natu’od. Kun eleksyon, binoboto an mayad, diri an mahinatag. Kun nalilimutan an panuga, hinihimo an sugad sini na hinimo san ato kararani. Kaya sira, badi pag-report sa lakdanan san langit, masugad man si Inoy Edo, Hmm, wara dini an libro… Kulibat, nano an di’anis mo na nahimo?

Tinidór sa dalan

Tama ada sabihon na wara man sin dalan na diretso hamok.  Pirmi mag-aabot sin liliku’an. Mayon  pa sin bagaw krosing, kun diin an dalan nagkakasanga,  kun diin kaipuhan san byahero, magdesidir: ‘Arin sini an pipilion ko?’

Sa paghimo sin desisyon, may naaabrihan man na dalan an byahero;  dalan para sa kaniya nan sa masunod kaniya.  Posible na an dalan, magdadara sa mayad. Pwede man na magdara sa diri.

An mga panahon na sugad sini, batog san semana, bulan o taon, nag-aagyat sa kada sayo: ”Pakarin ka? Kan’o na nag’ud? Kun madagos ka, arin an darar’on mo? Arin an ibilin ma na ha’k?’

‘Daghanon man ‘gud an hapot mo… Kay nano sa pag-imod mo, kaipuhan ko pa nag’ud maghali?’

‘Aw, napag-istoryahan ta na baga yo’n? Bagaw mo, gusto mo maghal’it, wara man dini sin uway.  Mahasa ka sundang, wara man kita sin hasaan.  An baktin kun narimrim, wara man kita sin istak na bolong.  Di’ kita nakabati sin balita, kay wara man kita radyo.  An kabataan, kun mag-iriskwila, wara man sin isururat…’

‘Kay may sobra man baga kita na paray…Ipabakal ta…’

‘Ma’o ngani, kaya kaipuhan mo maghali, basi may mabagat ka na mabakal… diri ma’o?

‘Iya, hala… di’ ma’o…’

Manglain-lain an dahilan kun akay nagagalat kun iba na maglusad sin balay, nan makihalyaw kun diin.  An iba, nauli tulos.  An iba, nataod-taod pa.  An iba, nakikaon, nakiturog, nan natapon na.  An sinelas nira, paghali, di’ na nabalik sa sadiri na pahikan. Kun nabalik man, tig-awat.

‘Aw, nano tabi, Oya Meren, kay atabon ka pa?’

 ‘E, atog maban’o kunta ako so’n na imo inpapabakal…’

‘An arin tabi, Oya Meren?’

‘Ku’an, e, yuga-yuga man ‘gud sini… An binamban mo nan san molido… pabakala man…’

‘Aw, uu tabi. Magpirira?’

”Tagi man ako sin tagnapolo… Buwas, lainan mo man ako sin binot’ong nan sin hinolen-holen, ha?’

‘Ompo tabi… may bisita kamo? Sin’o tabi an nag-abot?’

 ‘E, atog unuli an bata ko, si Narding, hali sa Amirika.  Naibugon ada sini na mga kakan’on, kay pag-abot-abot, ma’o nag’ud an inhanap…’

 ‘Nar…sin’o yo’n? Akay di’ ko pa yo’n naimod?’

‘E, pan’o, awaton na yo’n paghali dini sa Bulusan, mala kay san humali yo’n, makinantahon pa sadto si Nora…’

‘Aw, ma’o? Iya di’ awat na man nag’ud, ha?’

‘Atog mala kay nag-aagda kunta magkarigos sa ispilwey, bagaw ko, mag-ano ka do’n, na ma’d un ati. Mamana pa nganyan, bagaw ko, badi an mapana mo do’n, silopen o udo sin bakten…’

 ‘Ka’iro man daw ha? Kundi, didto na’k siya sa irayahon…’

 ‘Naghahanap pa sin turos nan sin angol, naimod na madagaton niyan…’

‘Pan’o, naghali siya, tara di’ daghan an nahanapan, na an iba liwat, wara na man…’

‘Ma’o…iya hala, uya tabi ho an bayad sini, salamat…’

‘Iya, hala, salamat man tabi…’

Kun iba na, sugad sin naburungan. ‘Bagaw kuno so’n ni Narding sadto, mapa-Amirika kay nakatadihon siya so’n na hambordyer. San yadto na, pirmi nganyan siya nalangkag sin inalsuman nan sin sinuwaan na hipon’.

‘Ma’o na an tawo.  Mayon ngani do’n sin nangutang iparasahe paManila. Pag-abot didto, mangutang naman sin iparasahe pakanhi…’

Sugad man sini an daghanon pa na bagay manungod sa Bulusan.  Naruyag magparapatala san bungto, nahaghag man na kun may magka-interes dini, badi kumanhi nan liwaton an lugar, ma’o man an ugali san mga tawo.  San wara telepono, gusto may telepono. Mamangno, hasta telebisyon, kompyuter, nan mga moderno na gamit na naimod o nasarihan sa iba na lugar. San mayon na sini, nareparuhan na man na nag-iriba na an ugali san mga tawo. Nagkaranya-kanya. Naibanan an halyaw, an pahat, an hunglon. Nawara an iriwik-iwikay, an darakup-dakopay, an burungkugan, an buruk’adan.

‘Aw, ini si Baktod, mayad, kay di’ nag-iiba. Maski awat na paghali, pag-uuli sini dini, pirmi ini may painom sa mga tambay dini, kaya inrerespeto ini. Yo’n si Narding? Tsk, ibahon na, kaya kun may mangyari do’n kanira, badi wara magdanon na taga-dini…’

Masakit man liwat magliwat-liwat sin ugali, bagaw ni Narding, ‘Sadto, basi diri kami makila sa iriwik-iwikay, nagtuturukal kami kamiseta, di’ bali kun turukal man an angpot mi.  San makaaram kami pag-irinom, sayo na baso an gamit mi, turukal man san laway.  Pamati ko, maski diri ko na yon paghimuon niyan, di’ pa man nag-iiban an pagiging Bulusanon ko, nan diri man hamok do’n masusukol an kaya ko himuon na pakisayo kun kinakaipuhan.’

‘Eh, si’apo mo na yo’n, kay malin an namagdumot, mga parainom man hamok…Pan’o gusto nira, pamagpainumon mo hasta magkarapang…’

‘Ma’o, an mga babaye nan san kabataan, na pareho man nira mga kabubungto ko, di’ man namagdumot…’

‘Eh, magparatongo-tongo ka so’n na mga para-inom…Ho, uya sira Oya mo Idad, makibagat man kuno sa imo… Aw, ho, kaburungyod man sira Inoy mo Kintel…’

Gab’i na san magbaraya an mga nakibagat.  Buwas, badi iba na naman na grupo an mabururot-burot. ‘Aw, akay wara ka pa pagtuturog, wa’ ka kapagal san kapaki-ergo, an kadaghan sadto?’

‘Aw, kapuy man. Aber tabi, Mamay, kay inuman ta sin kape… Nano, mayon kita do’n sin pandesal na iturunlod?’

‘Aw, buwas, kay mapabakal kita…para kay saday niyan an pandesal, kay bagaw do’n sa makaw, basi nganyan daghan pa an makabakal na Bulusanon, kay kun an dati na kadaragko, diyo hamok an makabakal, diyo man an makatadi…’

‘Tsk, di’ bale, para kay hayat, ha? Ha ha ha! Sa Amerika, an burger, sadto nan niyan, pareho man an kadako nan san rami, maski munahal na niyan.  Kun gusto san tawo, babakalon… Kay kun sugad ngay’an, an pasahe kun dati abot sa Gubat, palusadon na ha’k an pasahero do’n sa Tagdon, kun hanggan na ha’k do’n an balor?”

‘Eh, ambot. Bagaw ko sa imo, kinapoy… malin ganaduhon ka pa man maki-ergo…’

‘Atog parte san namati’an ko, pagkaungis, kay batog ako umabot, haros wara man pamunay sin karesibe sini na namagkanhi.  Lumakaw-lakaw man ako, di’ man nakaabot kun diin, kay kada igtapo ko, ma-ughoy, maki-ergo.  Kumadto man ako sa dagat, di’ man nakasolo, kay pirmi man may na-ughoy, nan narani…’

‘Aw, tara, di’ na-ungis ka na…?’

‘…Parte man san namati’an ko, naruyag, kay sa Amerika, an kararani ko, di’ ko ngani ‘kila. Kun labayan mo na nagkakaon sa luwas san balay niya, di’ ka ngani tangru’on, maski bagaw pabalat-bunga…Maglakaw-lakaw man ako, wara sin nag-uughoy sa ako.  Maski an iba na Pilipino, di’ man nakihiyum..’

‘Badi nahadok, kay masugad kun hiyuman mo, badi makiturog ka kanira… ha ha ha!’

‘Di’anis kunta kun pagtapuon baga an duwa na ugali, an pagka-urugos nan pagka-independyente… Kanya-kanya kita paghinguha, di’ ano kun may nangaipo, di’ ta paghagasan sin danon…’

‘Ma’o kunta…Iya, tara, gusto mo pa makatadi sin kinagang na pokot? Mapadaan kita sin pokot sa Kapirikohan…’

‘Hm, di’ ko na ada mahuhulat yo’n.  Ambot sa otro bulan pa makatipon sin kagangon…Pagbalik ko na hamok…’

‘Kay paghali mo niyan, kan’o ka naman daw makabalik? Pira na an mga paryentes ta an nag-graradwar, nag-arasawa, nagkamaratay, wara ka man dini…’

‘Tsk, di’ ta masabi.  Kun makaisip, mauli.  Pan’o sini, na yadto an pamilya ko. Kun ako na tagadini, napanalian na dini, ma’o pa sira? Di’ man liwat posible na yadto ako nan uya…’

‘Ma’o.  Ikaw so’n, dungan paglanguya an Dolipay nan san Pag-ul’tan…’

_________________

San sayo na adlaw, nabasa ko an sinurat ni Annie P. Guerrero sa Inquirer, manungod sa padagos na paggamit san mga daan nan diri na ingagamit na gamit, o recycling. Sadto nganyan, wara sin labi na intatapok, kay haros intero, hinahanip, kay basi pa kun buwas o sa maabot, may magamitan. An katsa, naging lampin.  An lata san biskwit, naging sugnaan o hanipan sin bugas. An gisi na moskitero, naging saraan o saligsigan.  An galunan san suka, naging galunan san tuba. An buong na salming, naging salming san antipara sa dagat. An suludan san lana, naging alugan. An itom san paso na bateri, naging kolor san labtik san panday. An napurot na gulong san dyip, nahimo na sinelas sa dagat. An manipis na goma san gulong, naging lastiko sa salbatana. An bu’ong na pinggan, naging kuru-kwartahay.

Mayon pa sin mga panit san habon, panit san dakdak, panit san kolgit, takop san kok, na pinamagtipon, kay ihulog kura Dyaning, kay may premyo kun manggana.

Kun nasaod, may bitbit na bay-ong o basket na uway.  An tinapay nan sortidos san makaw, pinutos sa Manila paper o daan na peryodiko na pinakupot sin gawgaw. An isda, kun binanwitan sa Sabang. inulay na tinuhog sin balagon san ragayray.  An isda hali sa Dancalan nan Tawog, inatado sa payaw.

Kaya sadto nganyan, di’ man kaipuhan an basurero, o an dako na basurahan.

Nauso an plastik.  Niyan intero na plinastik: an turos nan san angol, an pinamakal sa saod, an tinapay san makaw. Wara na ada sin nagpaparahanip sini na mga panit, kay malin wara man liwat sin nanggagana. Madali na magpaSorsogon, magkadto sa restawran, magbakal sin pagkaon na binutang sa styrofoam. Nauso man an Tupperware. Kun ginuguta san iraga, dagdag pa ini san itarapok na diri natunaw.

Niyan, imbes na mamayaw, magbitbit sin bay-ong o basket, mas masayon na magbakal sin plastik. Bihira na an namag-uyag sin bikah. Intero na inbabakal: antipara sa dagat, dati luto na ibos, saraan, saligsigan. An lampin, niyan diaper na.

An kun Annie P. Guerrero, maibanan an pagtapok. An sa ako, maibanan an pagtapok, nan madumduman an Bulusan sadto sa banaag san kamutangan niya niyan.

__________________

TINIDOR SA DALAN

San Mayo 2010, eleksyon.  Mayon nganyan sin mga botante, dini sa parte San Isidro, na dahil maluway an proseso, kay badi napanalian san pagboroto na de-kompyuter, inabot sin pangalas-dose.  Dahil wara balon, nag-uruli ngon’a an bilog na pamilya.

Ma’o man yadto na tyempo an pinamagbantayan.

Pag-abot nira sa tinidor san dalan, tinapo sira, kinaistorya an patriyarka. ‘Inoy Tomas, mapakarin tabi kamo…?’

‘Makadali kami pagkaon, kay magutumon, pero mabalik gihapon kami…’

‘Iya, uya tabi, ho, pinahatag ini ni Inoy Lanson…’

‘Nano kuno ini…?’

‘Wa’ man. Bagaw, pwede man kuno maski di’ na kamo magbalik… sa iyo na yo’n…’

Nangalag-kalag si Inoy Tomas. Inimod intero na kapamilya. Puro sira nagutom, napagal, an iba badi mahugak na magbalik. Maraw’ay ada liwat kun sayum’an ini na induduhal.  ‘Hala. Salamat ha?’

‘Sigi tabi.  Salamat man. Pagluway ha’k kamo do’n.’

_______________

Mayon man hamok ada sin tolo na panahon; sadto san wara pa pagtataliwan, niyan kun hain daraha san bitad, nan buwas kun diin pa makaabot. Batog sa sadto, uno, sa niyan, dos, buwas man an tres. Di’anis kunta kun kada lakaw ta, makaabot kita sa tres, nan humataas pa, nan diri man lugod pag-abot sa dos, pumadlos. Para kay mga tawo man hamok kita, maski nano na kahimunta, pag-agyata san tinidór sa dalan, mahod napipili ta an maluya.

Di’ bale.  Kun matikbayo, nabuhat, namahik-pahik, nan napurbar gihapon.

Swerte

May sayô na bata, si Ella Rose Riehle. Nabuhay siya san Lunes, Agosto 9, 2010, o 8/9/10.  An oras, 11:12.  Mayon pa sin mga makaruruyag na petsa, sugad san Oktubre 10, 2010, na kun halip’uton, 10/10/10. 

Niyan, an petsa, may upat na uno: 1/1/11.

Badi daghan an magtataya niyan, base sa kun nano man an pulso nira sini na taraytay na uno sa petsa.  Badi hasta sadto na di’ man matinaya, madadagka, maghahanap san swerte, o an bagaw san iba, bwenas.

Sadto, an pinamagsilhag, an bunay san lawa, kay kun may mahinayod na numero.  Sa mga naiimod (minatay, itom na lalag, numero sin berlina na lunabay) nan nababati (tagu’to san tagaw), may nagkakahirinayod na tayaan.

Abay pa, maski maluya an pamunga san paray, o namaglupa an abaka, diri narereparuhan o nahahanapan sin solusyon, kay mga harayo ugaring an imod.  Kun makarambang man ‘too san tinayaan, magpara-ano pa man sin kalukad o kaubra sa pasakay? Pagpara-analisaron pa man kun akay naglulupa an abaka?

Totoo man ada nag’ud na masakit magkasayo an syensya nan san pagtubod.  Kay kun base sa syentipiko na pag-adal an hahanapon na solusyon, diri ada pwede na tugutan na makaulang an mga intutubudan na impluwensya san tuig san bulan, san kamutangan san Sirangan nan Sunlupan.  Kun syentipiko an paghampang sa sitwasyon, diri kaipuhan pulsuhan o tangkudan base sa pulso o pagtubod o pamati. Hihimuon an kaipuhan, kun kan’o, maski sin’o, nan kada desisyon, may kongkreto na basehan.