‘Hinguru’on ta ini’

Mayon sin bag’o na huruding-huding.  Malin una ko ini mabati, pira na ka-bulan an nakalihis: mayon nganyan sin hihimuon na planta sin geothermal dini sa Bulusan.  Ini na bayabay, dini man hamok baga nababagat sa internet, sa mga bagaw Facebook, nan sa diyo na pakadto-pakanhi sin mga email. Kun iimudon, an mga nakabaro, minoriya kun ikukumparar sa kadaghanan na kun diri inosente san nangyayari o mangyayari, wara hamok sin ribok o pakilabot. Sa tunog san iristorya, malin puro nangontra. 

          Di’anis man kun mahatagan ini sin atensyon, kun an konsiderasyon baga 1) pagpakabuhay san mga Bulusanon, 2) barato nan dagdag na pagkukuwaan sin kuryente, nan 3) pangataman san kapalibutan.  Bag’o maghimo sin panindugan, mayad ada na maghapot ngon’a: 1) nano daw sini an benepisyo sa Bulusan o sa Bulusanon? 2) nano an epekto sini sa Bulusan o sa Bulusanon? 3) matanos ada an transaksyon san kontratista nan san gobeyerno manungod sa implementasyon sin mayad na disenyo nan mga paabong sa aksidente nan karat’an sa komunidad?

          Masunod sini na mga hapot, 1) sin’o an nagbo’ot sini na proyekto? 2) inhapot man ada o pinasabot man ada sin mayad an mga Bulusanon? 3) sin’o ini na mga kontratista? 4) sin’o an mag-iimod kun nasusunod an mga anunsyo o deklarasyon o surumaton manungod sa disenyo o plano manungod sini na proyekto? 4) batog kan’o nan hanggan kan’o an karkolo sini na paghimo nan pag-operar?

          Syempre, mayon pa gihapon sin hapot sa ikog: kun diri ini di’anis, nano daw an mahihimo basi diri ini madagos?

An bayabay sini hali dini sa balita:

        

           Sa pagsukay-sukay sa internet, mayon kita sin diyo na nabukadan.  Ini na kopya san balita hali sa Inquirer, mayon sin diri naunabi: na ini ngay’an na proyekto, binuhay san mga 1980s, pinatay nan linubong kay kinontra san mga taga-Irosin, nan niyan, sa kun nano na dahilan nan kusog sin koneksyon, inukad uli san mga imbwelto. Sugad sin mabang’og baga an dati na minatay na nauukad? Ini na dagdag na notisya, bayabay man san Vox Bikol,  na bagaw pa, ini nganyan na proyekto, mayon sin tataraan na 26,000 ektarya san bagaw national park. Makangingirhat ini na karkolo, para kay ambot kun diin ini kukuwaon, kay bagaw man san Wikipedia, ini nganyan na Bulusan Volcano National Park, mayon man hamok sin 3,673 ektarya.

          An nakabutang na kontratista, nginaranan na SKI.  An bilog na ngaran sini, Summa Kumagai Inc. Malin ini na kumpaniya, dako, kay san panahon ni Marcos, aktibohon ini, labi na sa irarom ini san grupo sin mga kumpaniya ni Herminio Disini, sayo na katatsi’an san diktador, na nakinabang sin mayad sa kaniya mga transaksyon nan koneksyon.  Siya an ahente  san Westinghouse san binagoong na Bataan Nuclear Power Plant na hanggan niyan, inbabayadan san gobyerno an kautangan. Sa website san SKI, diri man nasasambit si Disini, para kay dahil sa inagi-agi, diri mahahali an posibilidad na ini, konektado pa man kaniya, kun diri man sa mga eredero ni Marcos.

          Bagaw san mga bayabay, hinatag na ini na proyekto sa SKI san Department of Energy. Wara man sin sinabi kun napag-erestoryahan ini sin publiko sa Bulusan.  Sa report san Vox Bikol, wara man ngarani an grupo san taga-Irosin na nagmakulog sa magiging epekto sini sa komunidad, na badi ma’o an dahilan kaya nangahas sira manindogan pagkontra sini. Ambot baga niyan kun buhay pa man ini na grupo sa Irosin nan san kanira dati na panindogan.

Sa ato pagmangno, malin taon-taon, inhuhug’tan ta an pisu san ato pagbuhay, primeramente dahil san pagmahal san presyo san gasolina.  Haros intero ta man liwat na kiwa, may koneksyon sa gasolina, batog sa mga pabrika, hanggan sa mga sasakyan na nagdadara san mga produkto.  Dini sa ato, an mga paratinda baga sini na gasolina, sugad san Shell, Petron nan Caltex, diri man nagkaka-iriba sin presyo, kaya malin wara man kanira sin ungod na kumpitensya. Sa inagi-agi san mga nasyon, an pagbakal nan pagpabakal sin gasolina ginagamit na ihurururot o ihurumot.  Niyan pa, sa pagkusog san ekonomiya san Tsina, kinakarkolo na magdadako an pangaipo sin gasolina. Kaya kada nasyon, naghahanap sin seguridad sa suplay sin enerhiya.

 (May kasugpon tabi)  

19. Sayo Ako Na Bata

Sa aga, eleksyon san bagaw SK.  Ini baga na SK, ma’o nganyan an grupo san mga kabataan na magrerepresentar sa kanira manta.  Bilang representante, mayon sira sin pwesto sa mga konseho san mga bungto, syudad o probinsya.  Inbibilang an kanira boto, o diri pagboto. Kaupod pa sini na poder, an pagkapot, o pag-agihi, sin pondo. Kaupod na lugod sira sa arapinay.  Kaya may mga lugar na si Giloy an gobernor, si Tiyo an bays-gobernor, si Papay an meyor, si Mamay an bays-meyor, nan si Nono o si Nini an tserman san SK.

Kun eleksyon, haros syento por syento an huruding-huding sin barakalan sin boto nan kun mga nano pa na anomaliya.  Kun eleksyon san SK, napaparaktis man ini na mga aktibidades.  Ini na eleksyon, nagiging okasyon sin pagbunyag sa kabataan sa mga paagi san daragko na.

Sa mga kabataan kunta makusog an ideyalismo.  Kun magiyahan hamok sin mayad, dako man nag’ud an kanira maidanon sa sosyedad. Kay an buhay san tawo, mayon baga sin mga talod.  Nagbabatog sa pagkapang, pag-alabat, paglakaw, nan pagdalagan.  Mayon sin atab makalakaw, Mayon man sin urhi diyo. Malin ini na mga nakaaram san tukdo san mga nakagurang, nauuna na an kawara san pagiging inosente.  Bagaw san iba, naatab na mamanso.

Ini na kanta ni Neil Young, haros sugad sini an mensahe.  Sayo ako na bata, an pagiging bata ko, may gutub…Sugad baga sin kanta ini para sa mga nakagurang, sa mga gusto pa magbati…

Titulo: I Am A Child
Nagsurat: Neil Young
Taon: 1968

 

I am a child, I’ll last a while
You can’t conceive of the pleasure in my smile
You hold my hand, rough up my hair
It’s lots of fun to have you there

 

You are a man, you understand
You pick me up and you lay me down again.
You make the rules, you say what’s fair
It’s lots of fun to have you there  

Turay’og

Nag-eergo sira Oya Siding nan si Oya Kayang, san nalabay si Oya Sioneng, intatahuban sin sayo na palad an hubagon na mata.

Wara pakati’os an duwa na linabayan.  ‘Aw, naba’, Sioneng, napaano ka?’, tin’o ni Oya Siding.

‘…Nano, pinakulugan ka ni Minyong?’, sugpon ni Oya Kayang. Asawa ni Oya Sioneng si Inoy Minyong.

Unalto paglakaw si Oya Sioneng.  Tahob pa gihapon san kamot an mata, na sugad sin nasuri’aw.  ‘Eh, wa’ man…’

‘Eh, na hubagon, ho…sugad nag’ud sin sinuntok…’, insistir san sayo.

‘Atog, ku’an…’, bagaw ni Oya Sioneng. ‘Naaratan ako san habon habang nagkakarigos ako, wara ko kabunlawi tulos…Nasurip ada…’

‘Habon? Habon ha’k an tag’ubra so’n?? Namas man? Pan’o nangyari?’

‘Eh, na bigla hunubas an gripo habang nanghahabon ako…wara liwat kami sin tinipon…dunalagan pa ako sa banggerahan…Mayad ngani kay may diyo na inumon sa pitsel, ma’o an kinuram’os ko…’

‘Iya, mapakarin ka man?’

‘Dini sa dispinsare, maayo ako sin bulong, kay maharupuhupon…’

‘Iya, hala, Sioneng…’

Tsk, mapagalon man nag’ud ini na tubi ta niyan, labi dini sa Sapngan… Kun iba na, pag-alas-says an hapon, nahubas na…’, bagaw ni Oya Kayang.

‘Aw, kun iba na, di’ man na’wara, may natuda man na sugad sin turay’og (retrato hali kun abmina). Kun duwa an gripo, sayo ha’k an magtuturo…’

‘Ay, ba’ah, sugad na man hamok kita sin yadto sa Paranaque, ha? Daghanon man kunta an ato tubi dini, may danaw, may salog, may suba, may palugtok, an gripo ta, hubas…’

‘Eh, pan’o hukud nganyan an ubò, bagaw san doon sa munisipyo. Maluya nganyan an uran, di’ maluya man an tubod san mga salog…?’

 __________________

May nagpadara sa ako sin mensahe. Bagaw, ‘Sa Bulusan, malin an dire na tugma niyan an ngaran kay maluyahon na an bulos san tubi, hehehe! San Fiesta tabi didto huna ko masimba ako na dire ako makakarigos kay halos hubas, mayad kay nakaamot sayo na balde na saday, marasa pa. Dire mo hunaon na mahuhubasan kay isip mo daghan an puno. Mao na yun an insasabi na your foolishness will go home to your body? Ambot man tuo na mga kaisipan sun mga sige an purulod sin kahoy…

Tama man ada na basulon an purulod sin kahoy, kun iisipon hamok na an inhahalian san tubi na indadara san mga tubo pakadto sa balay-balay, an mga gamot san kahoy, na nag-iistak san tubi na hali sa uran. Kun bihira pa an uran, di lalo na. Diri hamok ini na kaistorya ko, mayon pa sin iba na nakareparo man san pagluya san tubi san kale doon sa palibot san poblasyon. Malin diri pa ini nangyari batog na maging kale ini na mga kale.

Kun an uran nan san kahoy hamok an dahilan san pagluya san tubi, maski magduyan-duyan na ha’k an mga administrador ta. Tutal, wara man mahihimo. An parapulod liwat, an di’ naimod na tawo.

Para kay ini baga tabi na tubi, diri man nag-uunay pakadto sa ato mga banggerahan nan kasilyasan.  Naididistribwir ini sa paagi sin sistema sin mga tubo, an bagaw water works o water supply system.  Nagbabatog ini sa paghimo sin tangke na pag-iistakan sin tubi hali sa ubo o source, sugad san salog o suba.  Hali dini sa tangke, may mga tubo na ikabit na paglalabayan san tubi pakadto sa mga baryo.  Kada labayan sini na balay, magkakabit man sin tubo para sa kanira pangaipo.

Ini ngay’an na sistema ta sin patubi, an tangke, yadto sa harani san Likod.  An inhahalian san tubi sini, hali sa harani sa  Nasipit.  Mga 1986 ini hinimo na tangke, kaurupod pa an bilog na araginsa o network sini na mga tubo. Base sa disenyo san 1986, an benepisyaryo sini na sistema, batog man hamok sa Likod palugsad sa bilog na poblasyon (Mabuhay, Sabang, Dapdap, Sapngan, Central, Looban, Poctol, nan Madlawon).

An ginasto dini, inutang san munisipyo na dapat inbayadan sa sulod sin 25 anyos batog ada san 1988. Dahil sini nan san pangaipo para sa mantensyon, kada koneksyon sini sa mga balay-balay, mayon sin metro na nagsusukol san konsumo. Ambot kun nabayadan na ini na utang, kun inbayad an kwarta na hali sa koleksyon, nan kun may hinanip man para ngani sa mantensyon.

Batog san hinimo ini na sistema sin patubi, san 1986, hanggan niyan, mayon na sin sobra banyte anyos.  Sa sulod sini na panahon, nagkapira na man kabeses dunako an populasyon san Bulusan, ma’o man an bilang san balay na nangaipo sin koneksyon sin tubi.  Pwera pa sini, an sistema, diri na hamok niyan sa poblasyon, dineretso na ini sa Dancalan.  Bo’ot sabihon, dunako na an konsumo na pagsisirbihan sini na sistema. Isipa hamok kun san 1986, an pangaipo san Bulusan sin tubi an sa lima katawo, an hinimo na sistema, para man sa pangaipo sin lima katawo.  Niyan na siyam na katawo, halhal na man an magseserbisyo.

Sadto, an Bulusanon, diri intatapid an tubi, maski sa salog o sa gripo.  Diyo pa an nagpapakabit sin tubi, na angay man kay an mga namag-alog, nakapaimod san braso na daragkuon. Talagsa pa man an may kasilyas. An diyo na may gripo, rinaraot an poset, basi sigi hamok an waga’wa san tubi, kay patubi nganyan sa pasakay. An mga tangke nan istakan, namagsup’ay an tubi.  An kale doon sa Central, masulog an tubi. Tama man nag’ud ini na lugar na gahuyon na Bulusan.

Niyan, hagupuhup na an tubi. Sa sayo na banda, sigi an ururgulyo san mga karigusan. Ambot pagkanhi san turista, wara na man ngay’an sin tubi sa banyo na iburunlaw?  Kun maluya an tubi kay an mga ubò hukud, an solusyon ada sini, maghulat hamok san surunod na bagyo, basi daghan an tubi, o kaya, mag-aradal kita san sayaw san Indian, an sayaw na nakapa-uran nganyan. Kay kun diri, pwede na man kunta batugan an pagpadako sini na sistema, batog sa mas dako na tangke, o dagdag na tangke.  Himuon kunta gihapon an mga tubo na mabaskog na bulusan.

18. Kun Aga

An adlaw ta, maski hain kita,  nagbabatog na maagá; an oras na diri pa ngani nasisilhag an sudang sa sirangan. Kun sa mga syudad, diri man ini madulom kay may mga ilaw na naglalaad bilog na gab’i. Sa Bulusan, an maaga, madulom pa. Syempre, diri ini nakaulang sa atab magbuhat—badi anad na, o badi kaipuhanon na—na nabungkaras na nan nabatog na pagkuti-kuti, pagkopot-kopot.  May nakadto sa sug-ang, kay maamak san kalayo, basi makapakaladkad sin tubi. May naluway-luway pakadto sa makaw pagbakal sin sopas; badi namiripit san pinit, habang naglalakaw, nagpipirisi san mata na mayon pa sin muta, nan sigi man an panghuyam.  San wara pa sin mga kasilyas, an atab magmata, ma’o man an atab didto sa lugar na tangkaratan.  Kun madulum-dulom pa, mas madali pa an pagpa-ipli. San wara pa sin mga gripo an mga balay, kun aga, ruluway-luway man sa alugan an mga lalaki nan bata na may ulay o bitbit na lata o galunan.

Magbabatog na an tururaok san mga solog. Kaya sa Bulusan, hanggan niyan, diri pa man angay an alarma na makina.

Paka-inom sin mapaso, na badi may suda na pandesal na tinunlod sa kape, masimba an parasimba; magliliwan habang inbabati man an bagting san kampana. An bilin sa balay, manukdag san manok nan manubong san baktin.  An kurutak nan urugik, kun kinaan’dan na, diri na nakapurisaw sadto na namag-urunug-unog pa… An paratakras, pagsasayu-sayuon na man pagsakata an mga tinakrasan, pagtitiripunon an tuba na naamot mag-aga.

Kun atab pa an kaagahon, di’anis man magkadto sa baybay, magtapo san nagduduong na paraisda.  Kun makatupar sin mayad na dakop na wara pa tagsadiri, makabakal. Di’anis ini na isuruda, kay lab-ason pa. Kun turos, angol, bugahat, danoy, o baraka, kusiduhon o utanon, bangutan ha’k do’n sin ugbos sin dahon-kamote.

An may inkakadto na uma, diri na man napa-agahon, kay diri di’anis magsagka kun wara na sin yamog; ma’o liwat ini an isurunggod san igkakatapo sa dalan: ‘ba’adaw, mayamugon pa daw, ha?’  Kun udto na umabot sa uma, diyo  na man nag’ud hamok an mahuhuman na obra.

Sa Bulusan kun aga, mayon sin nanghahanap tulos sin kaistorya.  Badi kalalakin’an, magtatarapo sira sa tinampo. Magpupuruyungko, takgos an tiyan. Magbabatog na an kanira iristorya; manungod sa panahon (kun mauran, may bagyo, may linti, madagat), sa irinom kahapon, sa bulang san Domingo, sa hal-itan, sa hilamunon, sa kararani na wara niyan sa harampang. An kababayen’an, magbabatog na gihapon san paghimo kalo.

Aram ta na kun human na an kaagahon, kay magdadalago-dago na naman san pani-udtuhan. Mareparo san sug’ang…

Ma’o man ini an na-iisip, labi kun nababati ini na kanta:

Titulo: In The Morning (Morning Of My Life)
Nagsurat: Barry Gibb
Taon: 1971 

Kun pamati’an an melodiya sini, isipon mo na yadto ka sa Dancalan, agahon pa, nag-lulumpiga sa baybayon, nagtatan’aw sa luyo san dagat; o yadto ka sa itaas san Sabang, nagdudungaw sa dagat sa luyo san Mabuhay; o yadto ka sa Pungko, nagtatan’aw san dagat sa luyo san kapasak’yan san Baluarte. Kun mayad an imo swerte, basi pa may malagalag na balangaw…

In the morning, when the moon is at its rest
you will find me at the time I love the best
watching rainbows play on sunlight…

Parapadagát

Dini sa Bulusan, daghan an parapadagát: mga paraisda, na badi parabanwit,  parapabunggo, parabobo, o parapana.  An iba pa, parapangagahid nan parapanulo.  Mayon pa sin parapanguwa sin lato nan sin gulaman. Mayon man san may sakayan.

San budit-budit pa ako, an aram ko na mga parapadagat, an taga-Dancalan nan san taga-Sabang, kay sira man hamok an nagkaka-irimod na namaglabay na may ulay o pas-an sa ringka na inatado na isda na dakop sa Bulusan, nan san taga-Dapdap, kay kanira daghan an inbubulad na gulaman. Sa intero na parapadagat, an napalain, an parabuso o parapana. Kay pirmi lawig sa dagat, nalasaw an kolor san kanira buhok; nagiging bulaghaw, sugad san sa Amerikano. An timayadi nganyan dini magbuso, si Sulping na taga-Dancalan. Diri na nganyan yo’n nagamit sin sakayan, kay mas malaksi pa sa sakayan an kaniya langoy.  Mala kay dako-dako nganyan so’n an kitay-pune.  Mala kay san arin yadto nganyan, sa rarom san nabuso, paghaw’as niya, yadto na ngay’an siya sa Danaw.  Ambot kun ungod ini na sarabi-sabi.

San mga nayntintaklaon, an paraisda mismo an nagpapatinda —pamilya niya, na badi asawa, bata, o ugangan.  Niyan, an iba na nagtitinda isda, di’ man parapadagat, kundi parapataya.  Kun iba na pan’o, napaseguro man an parapadagat, labi na sinasakit man san daghanon na kakumpitensya, na an iba daragkuon na basnig na badi mga taga-iba uga’ng na nasyon, na nakaabot na dini sa harani panakop isda. Pagtangru’a kaniya sin sigurado na delihensya hali sa bangkero, diri na siya nasayuma. Kaya niyan, may parapadagat na, pagduong niya, tinatapo na san bangkero an dakop niya, kay patayaan na sugad sin ripa.  Kaya kun iba na, maski magbutas ka sin kwarta, di’ ka nakasiguro na may isuda ka na isda, pwera hamok kun marambang mo kataya’i an numero na may isda.

Niyan na Oktubre haros pirmi tagdagat. Kun kan’o madagat, ma’o man an parapadagat diri nakapadagat.  Ma’o man ini an tyempo san kanira pagsuru-sursi san hukot, paghimo sin bag’o na bobo, pagtukal sin salait san banwit, paghingayad san sakayan, pagbakal sin bag’o na bateri san ispat.

Syempre kay daghan an libre na oras, daghan man an buruwaan. Sugad niyan na nagliliha si Pando san kaniya sakayan, nalabay man si Igel hali magbakal sin tansi. Lugar na nakipugkot siya sin sigarilyo, naburut-burot man si Bughat, may dara na daragko na lastiko. Bagaw ni Igel, ‘Aw, nano, wara kamo pagpurbar pagpalawod?’

‘Hm’, hagumhom ni Pando.  ‘Ma-payt ka sini, na makusugon an hangin, nan haragtaason an balod?’

‘May solusyon so’n, na makusog na hangin nan hataas na balod…’, bagaw man ni Bughat.

‘Pan’o man?’

‘Nabuso…kay sa irarom, wara hangin, nan wara sin balod…’

‘Pwera karaw, san arin yadto na punurbar ako, grabe an hadok ko…’

‘Kay…?’

‘Sa kusog san hangin, an laad san ispat ko, nabaliko…!’

May namaglabay pa na nag-aralto, namati kanira. Mamangno, amot na an grupo, daghan na an miron.

‘Ako, san arin yadto, pinayt ko pagsariha, maski madagat…’

‘Pwersado…?’

‘Aw, bagaw ko, aprobitsaran ko an diyo na paraisda, mataon ako banwit…’

‘Saka…?’

‘Aw, mala yadto. San tumu’to, bagaw ko, grabi ini!.  Huna’a kay binugnot an sakayan ko. Sa karkolo ko, naka-upat ako na balik-balik dini nan sa Samar, libot-libot yadto…’

‘Sarin man kadako…?’

‘Ambot, kay san tu’tuon ko gihapon, nabugto ugaring an tansi.  Mala ini, kay liliwanan ko…’

‘Ako man, san arin yadto, inabutan ako sin uran sa lawod.  Grabi yadto na busabos.  Bagaw ko, angay sini, maglimas. Payt ko an kalimas, wara man yadto paghuhubas na tubi…’

‘Akay daw?’

‘Aw, kay malin san kakadali ko, nalim’tan ko ngay’an an sakayan…’

‘Tsk, ‘burong kita so’n..Iya, hala, kay ho, malin mabusabos na naman…’

Sa mga parapadagat, may produkto na magsasakit hanapon o kuwaon; sugad san lato nan gulaman, nan san mga dati na naaagahid kun nanulo.  Sugad san balat, na dati, tapan an hubasan san Bulusan.  Sa kadaragot, naubos-ubos na an balat.  Dati, naka-upod pa ako sa gilay ko panguwa sin tahong doon sa may Tawog.  Niyan, malin pahanga na makaimod sin tahong na kuwa sa Bulusan. An gulaman nan san lato niyan, malin harayo na an nakukuwaan, didto na sa tangpi san binagong.  Kun diri pa magluway an panguruyog, maabot man ada an panahon na magluluya an makukuyog. Iupod pa an kumpitensya san mga paraisda na dayo, ma’o na ada ini an bagaw over-fishing. Badi an matuda na may hanap-buhay, an may sakayan, kay syempre, pirmi man may pasahero, labi kun mayad an panahon, kun mga pista, nan kun di’ na nag’ud mahingayad an mga tinampo sa Bulusan, mamagsakay na hamok kita sa motor o paraw.

_____________________

BAYABAY

Pasahe sa motor pa-Balite: 25 pesos kada tawo. Kaawat san byahe, mga 20 minutos.

Pasahe pa-Motonboton, 20 pesos kada tawo. Kaawat san buyahe, mga 15 minutos.

Pasahe pa-Parola, depende sa may motor. Kaawat san byahe, mga 1 oras. Mayad na bulan pagpakadto, Marso hanggan Septyembre.

_____________________

Ayaw tabi paglilim’ti, sa mga may kumple’anyo niyan na bulan, hapi bertdey!