17. Hade Na Tamsi

 

(Kasugpon san Pagluway So’n Na Wasay, Eyong )

Sayo man ako na istambay sin Bulusan.  Sayo na adlaw, naagda ako san ako mga pale na mangahoy didto sa harani san bukid.  Unupod ako.  Didto kami sa bulod mga duwa ka-adlaw nan sayo ka-gab’i.  An kinadto mi, harani sin bakilid na kinaingin.  Mala kay namag-aso pa an mga tap-ong san mga sinubsuban na sanga.  Haros limpyado na man an lugar san kaingin; an panit na bakilid na may mga naiimod hamok na mga tuod san pinulod na kahoy. May natuda pa man, kay mala may nasaog pa kami na diyo na raha, na inbarahin mi, nan kanya-kanya mi insi’ak sa amo mga sadiri na hawan.

San yadto kami sa kaingin, mayon sin lunabay na bata na may dara na kiyaw na nadakop nganyan niya. Ini baga na tamsi, di’anis an kolor na dulaw.  Madali ini maimod kun nalupad o nahugdon, dahil san kolor niya; sugad man halimbawa san tagkarit, sa kolor man niya na asul.  Ini na kiyaw, malin diri man inhahunting basi kaunon an karne.  An aram ko sini, indadakop, kay inbubutang sa hawla, basi maruyag an kada malabay nan makaimod. Yadto na bata, hinuringan ada sin diri naimod na tawo, kunuwa sin sundang, nan tinuptop an liog san kiyaw.  Wara man ‘too sin labi na karne, malin puro man hamok balukag nan sin tul’ang.  Diri pa ada naniwala na wara man sin labi na karne, inabrehan niya an tiyan san tamsi.  Makangingirhat, kay an sulod san tiyan, duwa na haralagbaon na uging na mga buhay, namagkibol-kibol.

Ambot kun nano an kahulugan sadto na imahen san uging sa tiyan san minatay na kiyaw na nadakop sa panit na bakilid na kinaingin, na inkakahuyan san mga ignorante na sugad sa ako. Badi, may manglain-lain na maiisip manungod sadto.

Naretrato ko ini na salag san palago mga hinanapos san Marso niyan na taon.  Swerte hamok ada na dini pagsalag sa kaya maabot. Para kay sugad man ini san daghan na bagay, mag-naghahangos o diri, may mga kaulangan na dapat lampawon bag’o maka-unhan. Ini na duwa na bunay, malin wara na kahimsa.  San luk-awon ko gihapon mga pira kaadalaw matapos ko makuwa ini na retrato (san wara gihapon didto an ina na naglulukob dini), wara na ini na mga bunay.  An natuda, an salag na wara sulod, naghuhulat na rungkabon san uran nan san hangin. O san paragahad. Kun ma’o ini an ingagahoy na hade na tamsi, wara na nira kasarihi an kanira kahadean.

_____________________
Titulo: Haring Ibon
Nagsurat: Jose Ayala
Taon: 1981 

Ini na kanta, kaupod sa Panganay  Ng Umaga na linuwas san 1981, kaya badi naisurat ini, bag’o pa mag-1981.  Ini nganyan na kanta, para, o manungod, sa Philippine Eagle o an bagaw Pithecophaga jefferyi na sayo man na delikado mawara na tamsi.  An sayo nganyan sini na bansag, Haribon o Haring Ibon.    An daghan ada sini, doon nabubuhay sa kabubudlan san Mindanao, harani sa bulod san Apo.  Niyan nganyan, kinakarkolo na mayon na hamok sin 150 hanggan 500 sini sa kabubudlan ta. An tidakui nganyan na nakapadiyo sa kanira, an pagsaday man san kanira istaran na tahok, na padagos na inraraot san mga paralagadi nan parakaingin.

San 1995, tinukalan na sini an maya bilang tamsi san nasyon, o national bird.

Kun iisipon baga, diri hamok an agila o an banog o an buwitre an pwede sabihon na hade na tamsi.  Niyan, sa padagos na pagdiyo o pagsaday san banika, wara man sin iba pa na mauurahusan, kundi an mga hayop na nagkukubkob doon, sugad na ngani san tamsi.  Sa kanta, sugad sin an pagka-hade san tamsi, naiimod sa layaw san kaniya paglupad. Sira hamok, na nakalupad, an may kakayahan na magpalutaw sa panganoron sa paagi na sugad man ada san matayo, o majestic, na pangiwa-kiwa sin sayo na bagaw may dugo na asul—maski sira saragday sugad san pusiw, san maya, o san litgit, o duru-dako na sugad san naga o talalabong.

Mayad man nag’ud kunta kun mahatagan man sin kunsiderasyon an iba pa na naglalaom man san pagbuhay doon sa kabubudlan, diri hamok kita na mga tawo, imbes na magparasugad hamok, Pan’o man ako? Pan’o man an nagugutom na pamilya ko? Kay an totoo, maski ubuson ta na yoon na natutuda na tahok niyan, diri man ada soon kaya ihatag an intero ta na pangaipo batog buwas…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s