17. Hade Na Tamsi

 

(Kasugpon san Pagluway So’n Na Wasay, Eyong )

Sayo man ako na istambay sin Bulusan.  Sayo na adlaw, naagda ako san ako mga pale na mangahoy didto sa harani san bukid.  Unupod ako.  Didto kami sa bulod mga duwa ka-adlaw nan sayo ka-gab’i.  An kinadto mi, harani sin bakilid na kinaingin.  Mala kay namag-aso pa an mga tap-ong san mga sinubsuban na sanga.  Haros limpyado na man an lugar san kaingin; an panit na bakilid na may mga naiimod hamok na mga tuod san pinulod na kahoy. May natuda pa man, kay mala may nasaog pa kami na diyo na raha, na inbarahin mi, nan kanya-kanya mi insi’ak sa amo mga sadiri na hawan.

San yadto kami sa kaingin, mayon sin lunabay na bata na may dara na kiyaw na nadakop nganyan niya. Ini baga na tamsi, di’anis an kolor na dulaw.  Madali ini maimod kun nalupad o nahugdon, dahil san kolor niya; sugad man halimbawa san tagkarit, sa kolor man niya na asul.  Ini na kiyaw, malin diri man inhahunting basi kaunon an karne.  An aram ko sini, indadakop, kay inbubutang sa hawla, basi maruyag an kada malabay nan makaimod. Yadto na bata, hinuringan ada sin diri naimod na tawo, kunuwa sin sundang, nan tinuptop an liog san kiyaw.  Wara man ‘too sin labi na karne, malin puro man hamok balukag nan sin tul’ang.  Diri pa ada naniwala na wara man sin labi na karne, inabrehan niya an tiyan san tamsi.  Makangingirhat, kay an sulod san tiyan, duwa na haralagbaon na uging na mga buhay, namagkibol-kibol.

Ambot kun nano an kahulugan sadto na imahen san uging sa tiyan san minatay na kiyaw na nadakop sa panit na bakilid na kinaingin, na inkakahuyan san mga ignorante na sugad sa ako. Badi, may manglain-lain na maiisip manungod sadto.

Naretrato ko ini na salag san palago mga hinanapos san Marso niyan na taon.  Swerte hamok ada na dini pagsalag sa kaya maabot. Para kay sugad man ini san daghan na bagay, mag-naghahangos o diri, may mga kaulangan na dapat lampawon bag’o maka-unhan. Ini na duwa na bunay, malin wara na kahimsa.  San luk-awon ko gihapon mga pira kaadalaw matapos ko makuwa ini na retrato (san wara gihapon didto an ina na naglulukob dini), wara na ini na mga bunay.  An natuda, an salag na wara sulod, naghuhulat na rungkabon san uran nan san hangin. O san paragahad. Kun ma’o ini an ingagahoy na hade na tamsi, wara na nira kasarihi an kanira kahadean.

_____________________
Titulo: Haring Ibon
Nagsurat: Jose Ayala
Taon: 1981 

Ini na kanta, kaupod sa Panganay  Ng Umaga na linuwas san 1981, kaya badi naisurat ini, bag’o pa mag-1981.  Ini nganyan na kanta, para, o manungod, sa Philippine Eagle o an bagaw Pithecophaga jefferyi na sayo man na delikado mawara na tamsi.  An sayo nganyan sini na bansag, Haribon o Haring Ibon.    An daghan ada sini, doon nabubuhay sa kabubudlan san Mindanao, harani sa bulod san Apo.  Niyan nganyan, kinakarkolo na mayon na hamok sin 150 hanggan 500 sini sa kabubudlan ta. An tidakui nganyan na nakapadiyo sa kanira, an pagsaday man san kanira istaran na tahok, na padagos na inraraot san mga paralagadi nan parakaingin.

San 1995, tinukalan na sini an maya bilang tamsi san nasyon, o national bird.

Kun iisipon baga, diri hamok an agila o an banog o an buwitre an pwede sabihon na hade na tamsi.  Niyan, sa padagos na pagdiyo o pagsaday san banika, wara man sin iba pa na mauurahusan, kundi an mga hayop na nagkukubkob doon, sugad na ngani san tamsi.  Sa kanta, sugad sin an pagka-hade san tamsi, naiimod sa layaw san kaniya paglupad. Sira hamok, na nakalupad, an may kakayahan na magpalutaw sa panganoron sa paagi na sugad man ada san matayo, o majestic, na pangiwa-kiwa sin sayo na bagaw may dugo na asul—maski sira saragday sugad san pusiw, san maya, o san litgit, o duru-dako na sugad san naga o talalabong.

Mayad man nag’ud kunta kun mahatagan man sin kunsiderasyon an iba pa na naglalaom man san pagbuhay doon sa kabubudlan, diri hamok kita na mga tawo, imbes na magparasugad hamok, Pan’o man ako? Pan’o man an nagugutom na pamilya ko? Kay an totoo, maski ubuson ta na yoon na natutuda na tahok niyan, diri man ada soon kaya ihatag an intero ta na pangaipo batog buwas…

16. Pagluway So’n Na Wasay, Eyong

(Kasugpon san Hagdan Pakadto Sa Langit)
Titulo: Careful With That Axe, Eugene
Nagsurat: Gilmour, Waters, Wright, Mason
Taon: 1968
 

Ini na kanta, una ko na nabati sa Pink Floyd: Live At Pompeii na DVD. Para sa ako, sayo na ini sa mga pambihira na pagpaimod sin kakayahan sin maski sin’o na grupo, diri hamok sa musika, kundi sa paghimo sin konsepto.

Kun pamilyar ka sini na grupo, aram mo na an kanira rock, diri yadto na daghan an siyak.  An kanira musika, may mga pasambang na manglain-lain na tunog, sugad san turo san gripo na ra’ot an gasket, an tagaktak san relo sa lunob, an kiriring san butangan san kwarta san takilyera, etsetera. Sa madali na sabi, diri sira ordinaryo na musikero.

An Pink Floyd: Live At Pompeii, sugad man hamok sin hinuluga-huga na seryoso.  Kadaghanan san kanta, kinanta san grupo didto sa dati na teatro sa syudad san Pompeii, harani sa Naples sa Italya, na natagbunan san pagtuga san bulkan na Vesuvius san 79 AD.  Ini na konsyerto, diri man ungod na konsyerto, kay wara man sin mga paraimod, nan an iba na kanta, rinekord sa studio. Na ginahoy ini na konsyerto, nan live maski di’ man, sayo pa na napapalain na ideya.

An Careful With That Axe, Eugene, halaba na kanta na haros puro instrumento, pwera san paghuring-huring sin ‘Careful…’ Sugad na’gud sin nagwuwutwut na ‘Pagluway so’n…’ Sa maluway na bitad, maiisip an kahoy na luway-luway na napupukan, hanggan sa maplanudo na an bilog na tahok.  Pasambangan man sin matin’is na tag’ok, na sugad sin damag—sin kahoy, hayop, di’ naimod na tawo?—kada tumba sin kahoy na napupulod. Isipa kun sugad sini an mga kahoy o hayop doon sa tahok, nan kada bitad pasulod sin sin’o man na parapulod, paghuhuringan nira sin Pagluway so’n….Pagluway so’n… nan kada hugpa san tarom san wasay o hugut-hugot san ragi’ri san chainsaw, may mababati man na siyak, na sugad sin iyagak sin nakukulugan sin mayad…

Daghan an pambihira na kanta san Pink Floyd.  Ini na kanta, pambihira dahil sa titulo nan musika na nagpapa-isip, nag-aagyat, nagtutuya-tuya, naghuhumot.

An chainsaw, ma’o na baga an tunukal sa Bulusan sa halaba na lagadi san paralagadi, nan sa wasay sa mga balay-balay.  Mas malaksi ini na chainsaw, mas madali maimod an resulta. Naruyagan pa ada kay moderno, nan bag’o; diri sina’una. An diri hamok sini moderno, an magiging resulta, kun maging hilangkagan ini sa Bulusan.

Sugad na hamok sini na mga retrato (kuwa ni Butz Fuentes, 2009) sini na pinulak na kahoy do’on sa Nasipit.  In-uurgulyo kunta ini bilang sayo pa na karigusan o kadtu’an sa Bulusan. Di’anis kunta ini kun marambong an palibot.  Kun may kakahuyan, diri hamok paipli’an san pagriliwan, kundi paniguro na diri man ada maghuhubas an tubi dini.

Kaya ini na kanta, kun Bikulon baga, pwede man ada an mensahe na maging

…Pagluway so’n na pagpulod, Baktod…
…Pagluway so’n na chainsaw, Desto…
…Pagluway so’n na pato-pato, Edo…
…Pagluway san kapabuligid, Isid…
…Pagluway san kapahagrapas, Tomas…
…Pagluway san kapamulak, Kadak…
…Pagluway san kapamerde, Prede…
…Pagluway san pag-oke, ‘Kalde…
…Pagluway san pagtugot, Kasmot…
…Pagluway san pag-iskor, Gab’nor…
…Pagluway…
…Eeeeeyaaaaghhhhhh!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

15. Hagdan Pakadto Sa Langit

layug (Kasugpon san Industriya sa bakilid)

Kun napalayog kami sadto sin buradol, didto kami sa pasakay, sa inanihan. Mayad didto kay mahangin, mahiwas an dalaganan, nan harayo sa sab’itan san tabid, sugad san layug na lubi. Kun nasudo an hangin nan tinatata an buradol, sayo san maw’ot mi na diri man lugod sumab’it sa mga buri—kay matunok—o sa mga layug—kay di’ mi na nagu’d mahihinab’it.  Mayon hamok kami sadto sin bagaw nabiliban.  An amo kararani na si Tolindoy, na di’ nahadok magsakat maski sa layug; nagamit hamok sin higkat.  Kun iba na, nagbubururadol kami, yadto man siya, nagsasakat sa layug, mahod nasiyak pa sa amo, o nawaya-waya sa kamot, habang an layug, inwawaya-waya man san hangin.  Makangingirhat pag-isipon, kay hataason na an layug, na yadto pa sa itaas san bulod.

Kaupod an layug na lubi sa pagmangno ta bilang Bulusanon.  Sa mga angpas, mga yadto ini. Ma’o man sa piliw san dagat.  Sayo na imahen na di’anis, nadakop san retrato ni Abraham Tan san Tawog, na yadto sa una na pahina san kaniya website na Glimpses of Bulusan.

Malin pinabay’an man hamok sadto an layug na lubi. Di’ man inpupulod maski masakit sakaton.  Mahod tinatamaan san linti.  Mahod napupunggol. Mahod sinasalagan san iling. Sugad baga sin pagsaludo sa naging serbisyo san puno. Kun sakayan ada, pabay’an na hamok na maglutaw-lutaw sa dagat.

Kun sa pangaipo, awat na may pangaipo sin retaso, sin kahuyon, sin bahi’on.  Niyan hamok na panahon, san mauso an chainsaw, nauso man liwat an cocolumber, diri na mapawot magpulod.  Kaya maski arin, maski diin, maski sarin kadako o kasaday, masayunon na puludon.

Ini na pagluya san industriya san bandala, dahil sa pagkahapdos san abaka.  Maski haros un-tersyo san tradisyunal na pagbuhay san Bulusanon posible mawara, malin wara sin seryoso na pagkiwa an mga tawo na apektado o an mga awtoridad basi maadalan nan maabungan ini.  Sayo na papel manungod sa hapdos san abaka, an bunchy top, sinurat nira Avelino Raymundo nan Narceo Bajet san UP Los Banos. Base sa kanira syentipiko na pag-adal sini, malin 1930s pa ini una na nareparuhan. Marasa pa kay unabot pa sa sugad sini kadako, hanggan niyan, wara sin nahimo basi maatuhan ini.  Nadiskubre nira na an pagtapan sini na hapdos, dara sin sayo na organismo.  Kun natataraka nganyan ini na organismo, natapon sa iba na abaka, na ma’o na man an mahahapdos.  Uyon nganyan san abaka an pagiging tinong, na uyon man san organismo na nagpapadaghan san hapdos.

Mayon man sin sayo na naghatag sin teorya, kun akay sugad sini an nangyari sa abaka sa Bulusan nan sa probinsiya o badi sa bilog na rehiyon.  Base sa kaniya pag-obserbar, na inaako niya na diri nag’ud syentipiko, sadto an abaka sa Bikol, madangba. (An sadto niya, diri pa man nayntintaklaon, kay diri pa man siya gurang.) An abaka, pinamagtanom sa irarom san kalubihan, na may mga kahoy pa sa palibot.  San mauso an purulod sin kahoy, nagbatog na man pangluya an abaka.  Sa pag-imod niya, nangluya an abaka san wara na sin nakatinong.  San mawara an mga kahoy nan mga lubi, nabadang an abaka, runuri.

Kun susugon ini sa pag-adal nira Raymundo nan Bajet, may pagkapareho sin diyo.  Pwera san exposure san abaka, naistorbo pa nganyan an mga organismo na nagdadara san hapdos, nagtarapon sa iba pa na puno, kaya lunaksi an pagtapan san hapdos.

An sayo nganyan na solusyon, an paglukat san apektado na abaka nan pagsubsob.  Sugad man san pagpatay nan pagsubsob san mga manok o baka na nadidiskubre niyan na may hapdos. Kun tama man an hinala sadto na may obserbasyon, dapat ada diri pakapanganaan an pamulod sin kahoy o (layug na) lubi.

Iniimod ko ini na retrato sin layug na lubi (sa itaas), nadudumduman ko an diyo na pakasari ko pagsakat lubi, maski diri pa layug.  Kun yadto ka na sa may raraw’gan nan umimod ka sa irarom, makahahalawhaw na mahayahay, labi kun nasudo an hangin.  An tangga, sugad man hamok sin hagdan palangit.

Niyan, daghan an lubi na sugad na hamok sini na retrato sa irarom.
_______________________________
Titulo: Stairway To Heaven
Nagsurat: Jimmy Page, Robert Plant
Taon: 1970

Ini na kanta, na hali sa Led Zeppelin, sayo na ada sa mga pinakapopular na kanta na rock sa intero na panahon. Mayad an tono, mayad an pagkahimo san mga musikero. Nagbatog na maluway, sugad sin folk song, hanggan unatake an bumbo nan san baho, nan runemate na an lead na gitaraSa kanira mga tema nan liriko, naipaimod man an hiwas san kakayahan sini na grupo. Dini sa kanta, mayon sin naunabi manungod sa paghuna na an kadelihensyahon tama na, pwede na (...a lady who’s sure, all that glitters is gold...). Sugad ada ini sa paggamit niyan san mga kahoy na inpupulod—bahala na buwas kun may iba pa na pangaipo. Naiimod na liwat an siligak-sigak san kabaklanan. Pero may mahihimo pa nganyan (…if we all call the tune… and the forest will echo with laughter…).

Sugad san daghan na dalan, an pakadto sa uma o kun diin pa, kun iba na, nagkakasanga.

Yes, there are two paths you can go by
But in the long run, there’s still time to change the road you’re on

An hapot, diin kita mabatog? Kan’o?

14. Di’ Ka Man Lugod Ma’anad

Titulo: Sana’y ‘Di Ka Masanay
Nagsurat: Gary Granada
Taon: 1994

 

Kaupod ini sa album na 1994.  An casette ko sini, buhay pa man. An nagkanta sini sa album, si Noel Cabangon. May kanta man dini na pareho san album an titulo: 1994.  Ambot kun akay, an liriko san 1994, Ingles. An Sana’y Di Ka Masanay, may pagka-blues an tono nan bitad, may liriko man na pambihira na pangpadumdom sa ato na mga Pilipino, labi sa mga nasarihan ta o naimod na maluya o diri di’anis.

Minsan ako’y sa isang lunsod napadako
Salat sa tubig, ilaw at trabaho
Ngunit sagana sa usok at basura
Mga naninirahan sa bangketa

 

Ang kwento nila sa akin
Buhay ay lumalala
Ngunit nakangiti pa rin
Sa tuwing bumabaha

 

Sana’y ‘di ka masanay
Sana’y ‘di ka masanay
Sa ganyang klaseng buhay
       
Minsa’y isang tulad kong musikero
Kagaya ng karaniwang tao
Naghahangad ng isang simpleng buhay
Nguni’t walang awa nilang pinatay

 

Ang kwento nila sa akin
Marami raw ang nanuod
Ngunit upang pigilin
Walang naglakas-loob

 

Sana’y ‘di ka masanay
Sana’y ‘di ka masanay
Sa ganyang klaseng buhay

 

Minsan ako’y nasa isang pamantasan
Mga mag-aaral ay nagkukuwentuhan
Ang lalim ng paksang pinag-uusapan
Kung paano bang mabilis yumaman

 

Kay raming nangangailangan
Sa sarili mong bansa
Ngunit ang karamihan
Ang isipa’y banyaga 

 

1.

May mga dalan, agihan, o paagi na, sa kanira kamutangan, delikado, peligroso, o madali makadeskwido. Sa kalabay-labay, nakasugad na an byahero, Hmh, anad na ako do’n.  Pira na an nakulugan o na-irido dahil sini. Kay anad na nganyan, nalim’tan na an pagluway.

2.

Kun iba na, napapasepara an bagaw GMRC, dahil sa kinaan’dan. Kay bagaw Hmh, kila ko yo’n, igso’on ko yo’n, paryentes mi yo’n, kararani mi yo’n, magkaklase kami so’n dati, kabubungto ko yo’n, etsetera, nalim’tan an pasalamat, an pakitabi, an pasensya na, an pagsarit.  Bagaw sa Ingles, Familiarity breeds contempt. An dati na kakila nganyan, maski diri intutuyo, wara lugod kahatagi sin kagalangan.

3.

San arin yadto kasakay ko sa dyip, sayo na pasahero na inkumusta an sayo pa.  Malin bihira siya mag-uli.  Kumusta sa ato?  Ma’o man gihapon, bagaw san sayo pa.

Ma’o man gihapon na nano?

Ma’o man gihapon an pagti’os. Para kay di’ na man pinamagbale…

‘Kay?

Hmh. anad na…

Kun sa makatol, di’ na inkakahka, kay buninhod na an panit, na di’ na nakamati sin katol. Kun eleksyon, pirmi napag-iristoryahan an barakalan sin boto. May nasugad, Kun wara kunta so’n…Na sinisimbag man sin, Hmh, naimod na ma’o na yo’n niyan… Daghanon an marereparuhan na anomaliya. Imbes na kontrahon o ireklamo, an reaksyon ta uga’ng, Pan’o so’n na sira an nasa pwesto. Kun may linalab’tan, maski naiimod na, di’ daw nadahan pag-akudir. An rason, Hmh, bahala na sira so’n.

Ma’o man ini:

Koneksyon, labi sa gobyerno
Lagay
Kodigo sa mga eksamin
Trapik
Pangharadok 
Bang’og san tangkal sa kararani
Pagpalya sa klase o sa trabaho
Pangayo sin sulihon
Kaso na di’ naresolberan
Wara kasilyas
Kriminal na di’ napreso
Por syento
Udo sin kaayaman sa tinampo
Ringsal san kararani
Hal’itan na kuguhan
Ra’ot na siper
Urukad-ukad na tinampo

13. Nangaipohanon

Titulo: Desperado
Nagsurat: Glen Frey, Don Henley
Taon: 1973

 

Kaupod ini na kanta sa album san Eagles na pareho man an titulo, na linuwas san Abril 1973. Sa panahon na ini, an banda nabibilog pa san upat na orihinal na myembro, nan an kanta nira, diri pa naghihinglo hali sa binatugan nira na bagaw country folk-rock na may kaurupod pa na bagaw bluegrass.

          Di’anis an tono sini na kanta, na kun iba na, akompanyado hamok sin gitara, kun diri man piano.  Luway na ballad, na sugad sin naghuhulit man an liriko. Sayo pa na bersyon sini, an kinanta san Carpenters

Ini nganyan na kanta, o an tema san album, may inspirasyon hali sa buhay san mga outlaw sadto, o san mga musikero. Na bo’ot sabihon, buhay na diri paseguro, may hataas na peligro o posibilidad sin maraot na kakadtuan.  Sugad baga sin an motto nira sa oras na yo’on, bahala na, o kun sa Bulusan, todo bakay arin

           Hinapot ko an kararani mi kun nano sa Bulusanon an desperado. An tangkod niya, desuspirado. Bagaw ko, di’ man ada, kay kun Ingleson ini, malin discouraged o demoralized ugaring. Bagaw ko pa, an sayo na tawo na desperado, malin di’ na masasayum’an o nangaipohanon. Diri masasayum’an, kun naubos na an paglaom, o di’ na mai-unhan an paghulat. Nangaipohanon, kun, sa pag-imod niya, dini na hamok nakabase an kaniya padagos na pag-eksistir. Desperado, kun ma’o hamok nag’ud yo’n an kaniya gusto; niyan na, di’ na maka-ugsod. 

San arin yadto, mayon sin insidente na dara sin sayo na Pilipino na desperado. Bagaw niya, nangaipohanon siya sin hustisya; di’ siya pagsayum’an, kay makukulugan an kaniya mga bihag.  Sa sulod sin pira ka-oras, daghan an minatay san kaniya mga bihag, kaupod pa siya.  Marasa pa na mayon sin iba sa ato na, imbes na susugon an proseso na matanos, pinaagi sa pangbihag, na may iba na nadadamay.  San arin yadto na taon, malin an tore san NAIA an nabihag.Wara na ada sira sin pagtubod sa sistema nan sa proseso?

            (An mga namatay, mga syudadano sin kararani na nasyon. Grabe an kanira pamuringot. Tama man, kay namatayan sira. Ugaring, kun dudumdumon, sa kanira pagbatog an SARS, halimbawa. Lunibot na sa kinab’an an mikrobyo, naging epidemya na, daghan na na tawo nan negosyo an namatay nan nabiktima, kaurupod na an iba na Pilipino, bag’o nadiskubre na awat na ngay’an nira aram, para kay inparasikreto hamok ngon’a. Ambot kun naghatag sira sin report sin imbestigasyon, o nag-ayo dispensa.)

May iba man sa ato na nangaipohanon. Sin atensyon.  Reparuha sira, kay nasarit ngon’a. Bagaw,  ‘Mapasali ako.’

___________________

Hapi bertdey tabi sa mga may kumpe’anyo niyan na bulan.