Industriya sa bakilid

Kun umuli ka sa Bulusan niyan, ipamutang na wara ka didto sin duwa ka-taon o mas awat pa, mayon ka syempre sin mahahanapan.  Sayo sini, an hinalayhay na bandala sa piliw san tinampo, dini sa may Tawog kun hali sa Gubat, o hali sa San Roque hanggan dini sa harani na san Sabang kun hali sa Irosin. Dati baga, ini na mga bandala na inpapamara, sugad man hamok sin lipon sa mga agihan; an tinampo sugad sin may kurtina. Kun mangalag-kalag ka pa, marereparo mo na haros wara na sin abaka sa mga piliw san tinampo, na dati madali maimod labi dini sa may Lubas.

Daghan an tangkod kun akay. Bagaw san iba, wara na naghahag’ot, kay wara na sin nagbabakal sin bandala. Bagaw man san iba, nagkakahurugak na maghag’ot an Bulusanon. An sayo ada na dahilan, an pagkahapdos sini na abaka, na malin wara nakatangkod kun nano an remedyo. Namaglupa nganyan an puno, batog sa may puno san dahon, hanggan malupa pairarom. Bagaw san iba, ini nganyan, bunchy top an ngaran.

Wara sin impormasyon kun sarin kaseryoso an peste, kun pira na parte san ka-abak’han an apektado na, kun pira an diri pa.  Sugad sini sa bilog na Bulusan, malin ma’o man sa bilog na probinsya.  An dati na dangba san abaka sa mga uma na planudo, badi niyan, yadto na hamok sa mga bakilid, sa harani san angpas.

Sa mga kolokasyon na Bulusanon, mayon sin para-isda, parabanti, paralukad, parapas-an, nan parahag’ot. Sa iba na Bulusanon, mahod nakukupo pa ini: para-isda kun mayad an dagat, parabanti kun iba na, paralukad kun mayad an presyo san lukad, parapas-an sin ipirisar, nan parahag’ot kun mayad an presyo san bandala. Kaupod san pagiging Bulusanon, an pakasari pag-ubra sa dagat, sa pasakay, sa banti, sa agunan, nan sa garingan.Kun halimbawa man Bulusanon na wara sin uma, kaupod na sa pagmangno an mga inbubulad, na kun diri paray, lukad o bandala. Mayon pa ngani sadto sin kolokasyon na parapili sin bandala. Sira an nagpipili san bandala na maputi hali sa maitom, san pino hali sa bahol.

Hali sa bandala, mayon sin dug-uton, lubid, pisu’, gumon, o halayhayan. Mayon pa sin pahikan o doormat, sinelas, bag, henero, papel, maski ngani bloke na kadailan sa pagbalay. An termino san bandala, bagaw hemp, maski ini nganyan na hemp, iba man na tinanom na nakuwaan sin bandala. Dahil dati man na nahihimo na papel an bandala, naging termino an manila folder nan san manila envelope, dahil nganyan ini na mga produkto, hali sa bandala na kinabit sa Manila. Kaupod man dini syempre an manila paper na ipurutos sadto sa mga tinapay nan sortidos hali dini sa mga panaderiya san Bulusan. San kami kabataan, nangalit man kami sin pisu sa mga halayhayan, basi may tabid kami sa buradol, o kaya lubidon na haga sa turumpo.

An bulto san produksyon san bandala sa bilog na nasyon, dini sa Bikol, labi sa Catanduanes. Bagaw san historya, an abaka an sayo na atraksyon sa mga dayuhan dini sa Bikol, maski ngani nabubuhay man ini sa mga parte san Bisaya nan Mindanaw. Nareparo ini san mga mananakop. San masikop san Dutch, sinugo an mga sakop nira sa Borneo na magtanom, san 1925, na ma’o nganyan an una na tidaku’i na patanuman sin abaka. An mga Amerikano, nagbo’ot-bo’ot man pagdara sin saha sini pakadto sa Sur America.

Sa Bulusanon, may mga ugali nan termino na hali sa abaka. An paghag’ot, halimbawa, tapan an bilog na kaabak’han, na kaupod na an paghawan nan pangbasabas.  Dahil daghan an ubrahon, mahod duwa o nagkapira an lalaki na daranon. Pakabutong, pinamara sin bisay an bandala, kayl mas mahal an data san pisada kun ungod na mamara an bandala. Kaya kun habo maghulat, mayon sin nahag’ot sin pira hamok kapuno, nan pinipisar maski hulos, basta hamok makadelihensya sa sulod so’n na adlaw. Ma’o ini an bagaw kompra-diya.  Kun mahal an bandala, haros kadali’on an abaka, maski diri pa tu’ig.  An paghag’ot, kinakadali man, na diri na pinipino an pagbutong.  Ma’o ini an bagaw pahuros.

 An bunga san abaka, an gahoy, agutay. May Bulusanon na ma’o man ini an bansag.

Hali sa abaka, may palakpak. San arin yadto na taon, makusugon an industriya san bakay na palakpak. Haros diyo na an naghimo kalo na karagumoy, kay naghirimo na sin bakay na palakpak, na mas madali himu’on, nan mas mahal an pabakal.  Dahil ngani sini, inparakaradali, kaya daghan man an bakay na bagaw reject.

San 2007, runisibe an Catanduanes sin 93 milyon pesos na donasyon hali sa gobyerno san Espanya, para sa industriya san abaka. Kaurupod na dini an pagtukdo sa mga parahag’ot  na gumamit sin makina sa pagbutong. Mayon pa sin mga programa para maging mas popular an produkto na hali sa abaka. Mayon man sin kabahin an iba na probinsiya na may abaka, kaupod na an Sorsogon. Bo’ot sabihon, may namag-imod sa importansya san industriya san abaka. Bo’ot sabihon, maski sa mga Ispanggol na hamok, dako pa na bagay an industriya na ini.

Mala ini, kay niyan, sa Bulusan, namagrung’ay an abaka, nangluluya an industriya. Sigi an tarangkod. Basi pa may makaimod san ungod na kamutangan, nan mahanapan ini sin solusyon.  Kun diri, mayad ada na maghanap na an Bulusanon sin alternatibo para sa dati na natamnan san abaka, nan sa mga parahag’ot na haros wara na man hag’uton.

__________________

TRIBYA

Pwede man ini imudon na pag-adal manugod sa bunchy top.

An abaka, may scientific name na musa textilis, na kamaranghod nganyan san saging.

Advertisements

12. Imudá An Kapalibután

(Kasugpon san Mabubu’ungon)

Titulo: Masdan Mo Ang Kapaligiran
Nagsurat: Asin
Taon: 1976

Sayo san mga daragku’on na banda na Pilipino san mga ’70, an Asin. An kanira kanta, mga bagaw folk-rock na diri masakiton sun’dan nan kantahon, maski sa iristambay, sa tarangwáy, sa mga grupo-grupo sadto san hayskul. Yano na kanta na kaya tugtugon maski sayo an gitara, o duwa, o gitara nan sin bandurya, manungod sa ordinaryo na Pilipino, sa sayo na musikero, gera sa Mindanao, pulitika, nan kapalibutan.  Sa urhi, san masarig na sira sa pagbati nan pag-umaw san Pilipino, sugad san iba na artista o musikero, nag-purbar man sira sin iba, sugad san pagkanta sin mga daan na kanta na Pilipino, sugad san Dandansoy, Rosas Pandan, Waray-Waray halimbawa, na ginamitan nira sin mga instrumento na etniko na inupod sa mga synthesizer. Ma’o ini an sulod san cassette ko na buhay pa hanggan niyan, an Awitin ng Bayang Pilipinas (1985). Sa mas urhi pa, may hinimo pa sira na album sin mga daan na kanta, kaurupod pa an Sarong Banggi, Pitong Gatang, Dahil Sa IyoLumang Simbahan, halimbawa.

An sayo na kanta na naruyagan nag’ud sadto, an Masdan Mo Ang Kapaligiran. Dako ada an impluwensya, kay naka-umagid ini sa tono nan bitad san kanta na Teach Your Children (c. 1969) san Crosby, Stills, Nash and Young.   Di’ bale, kay an tema sini, lokal; manungod san kamutangan san kapalibutan, sa Pilipinas. Bagaw san liriko,

Wala ka bang napapansin
Sa iyong mga kapaligiran
Kay dumi na ng hangin
Pati na ang mga ilog natin

Tolo na na dekada batog na isurat nan kinanta, maninggo’on pa gihapon ini na kanta bilang komentaryo manungod san ato sosyedad. Kun san 1976 insurat na an kanta manungod sa polusyon, nan hanggan niyan may polusyon pa gihapon, badi bo’ot sabihon, kita batog sadto hanggan niyan, wara sin nahimu’an basi maatenderan an bagay na ini. Malin ngunana pa ngani.  Sa Bulusan, imuda an Dolipay niyan, halimbawa; ma-iraya na kita sin mayad basi makaluwoy sa ungod na linig sini na salog.  An mga baybayon, daghanon na an ati na dampig hali sa lawod, nan san hali man sa mga salog nan sapa.

Hindi nga masama ang pag-unlad
At malayu-layo na rin ang ating narating

Sa una na huna-huna, nararaot an palibot dahil sa urbanisasyon — an pagbutang sin mga pabrika, an paggamit sin mga makinarya, batog sa sasakyan hanggan sa mga gamit sa balay.  Makunswelo kay diri man ini ungod sa daghan na lugar san Pilipinas, kaupod na an Bulusan.  Sigi an pagkaraot san palibot, maski an bungto o an mga tawo, wara man sin labi na naiimod na bagaw pag-asenso.  Grabe an indadako san populasyon taon-taon, na nadanyos sin labi sa palibot. Resulta sini an pagdiyo san banika nan tanuman basi mabalayan, an pag-kaubos san natutuda na kahoy nan tanom basi madelihensyahan, an bagaw over-fishing san dagat.

Ang mga batang ngayon lang isinilang
May hangin pa kayang matitikman
May mga puno pa kaya silang aakyatin
May mga ilog pa kayang lalanguyan

Sa kasingagaw nan kasingabot pagdisponer san panga’ipo niyan, nalilimutan na an buwas.  An buwas liwat, diri man hamok manungod sa tuda na isuruda o bahaw.  Manungod man ini sa padagos na eksperyensya nan pakamati. Marasa kun pag-abot san panahon, an mababati na hamok san kabataan, ‘…Sadto baga, Nono, Nini, mayon dini sin salog na malinig, kun diin kami pag-adal paglangoy…Sadto baga, may banika dini na mahiwas, kun diin kami namagburadol kun bakasyon…Maaram kamo san kalpi? Mayon sadto so’on dini, na inpapara-sarakat mi…Naka-imod na kamo sin koro-koro? An huni baga so’on sugad sini…’ ?

Lahat ng bagay na narito sa lupa
Biyayang galing sa Diyos kahit no’ng ika’y wala pa
Ingatan natin at ‘wag nang sirain pa
‘Pagkat ‘pag Kanyang binawi, tayo’y mawawala na

Bagaw ta, maswerte kita kay daghan dini sa ato an darag’anis na pasyaran na natural.  May mga salog, palogtok, tubod, bulkan, danaw, nan dagat na may gasang nan puti na baybayon.  Ungod na kita maswerte.  Para kay ini na swerte, o biyaya, may kaupod na obligasyon: pag-ataman. An ungod, daghanon na lugar an may manglain-lain na di’anis na bagay na natural.  Mayon hamok sin mga lugar na an mga tawo, maaram mag-ataman, nan magpahino-hino na an lugar diri nararaot habang inpapakinabangan.

Kaya ta man maging sugad sini.

_________________

TRIBYA

An retrato dini, sayo na layágan, kapamilya san tabilí o lizard, na naligis. Sa Bulusán, kinadak’an  ko na an pangarat san tabilí kun nabalatas, kun nginangarat man, nan san ringsal san pakla kun tag-uran. An tabilí nan san grupo san pakla sa klase na Amphibia, sayo niyan san mga bagaw endangered o threatened na species.

Sayo na gradwisyon na na-atenderan ko, badi an sa Class ’81 san Bulusan Central School. An kanira graduation song, Masdan Mo Ang Kapaligiran. An maestra na nagtukdo kanira, si Miss Gigi Minguez.

Kapamilya man san layágan nan san tabilí, an haló nan san tukô.

________________

(May kasugpon tabi.)

11. Mabubu’ungón

salag002

Titulo: Fragile
Nagsurat: Gordon Matthew Sumner
Taon: 1987

 

Mga 1988 ko una pakaimod sin plaka sa format na laser disc, maski malin atab pa sini ini pagbatog. Sugad man hamok kadako san daan na plaka sa kaskas na 33 rpm. Mas makintab hamok, sugad sin may asugi sa sulod, imbes na plastik hamok. An karton na putos, may espasyo na husto an daragko na retrato, nan sin kun nano pa na impormasyon manungod sa awtor nan sa obra.

Sayo san mga album sa laser disc, an bag’o na luwas na …Nothing Like The Sun ni Sting.  Inusyuso ko an putos, nan naruyagan ko an mga halip’ot na introduksyon san mga kanta.  Wara man ako pagbakal sadto na laser disc, kay apisar mahalon, wara salag003man ako sin laser disc player. Mayad kay tunugot an paratinda na kopyahon ko.  Hanggan niyan, uya pa sa ako ini na kopya.  Urhi na san makabakal ako san cassette, mga 1989.  Naruyagan ko man an haros intero na kanta, na daghan an may tema manungod sa diretso san tawo, sa ugali sin sayo na byahero, pag-onra sa magurang nan sin sayo na pambihira na musikero, halimbawa.

Daghan na mga mayad na musikero an kaentra dini, sugad man san klase san tugtog na manglain-lain; may jazz, techno, reggae, rock, nan flamenco. Sayo na kanta na lutaw sa tono, bitad, liriko nan pulso, an Fragile, na naisurat nganyan bilang pagsaludo sa sayo na boluntaryo na trabahador na pinatay san mga Contra sa Nicaragua. Parte san liriko sini, bagaw

If blood will flow when flesh and steel are one
Drying in the colour of the evening sun
Tomorrow’s rain will wash the stains away
But something in our minds will always stay
Perhaps this final act was meant, to clinch a lifetime’s argument
That nothing comes from violence and nothing ever could
For all those born beneath an angry star
Lest we forget how fragile we are.

salag001Maluway an bitad, solemne, sugad sin lugu-lugo, o hararom na hangos kaupod san harayo na imod, sa panirum-sirom. Sugad sin damag na wara luha, para kay magaan an hapros, dahil ada sa pagdumdom sa sayo na namut’an. Kunsabagay, malin sugad man nag’ud sini an karakter san kanta na flamenco; makarinyo maski sa kamunduan. Sa una na imod, ini na kanta tagama para sadto na mga napukan dahil sa panindugan. Para kay an napukan, diri hamok sira na nawaraan sin buhay, kundi hasta sadto na naraw’ayan, o natuya-tuya.  An bayolensya, diri kinakaipuhan na may gamit na badil o patarom; pwede man makaraot an pagpakaraot, nan pagwara-labot.

Kun tutuuson, an pagiging fragile o mabubu’ungón, diri hamok didto sa mga bagay na himo sa lugta o salming.  Pwede man ini sa mga bagay na nabubuhay, sugad san kinab’an, tawo, hayop, tinanom, banika, dagat, hangin, iupod na an mga salag004relasyon, an pagkamoot, tiwala, pag-urupod, paglaom, pagtubod.  Intero ini, mabubu’ungon.

Pira man kataon bag’o maging kahoy an sayo na liso. Taod-taod man bag’o maging isda an pugha. Pira man kataon bag’o maging layug an sayo na tagbong. An tamsi, nahimo ngon’a sin salag basi may mabunayan.  Kun mahimsa, daghan pa an lalabayan bag’o makasolo paglupad an sayo na piyak.  An pagkaraot sini, an ‘kabuong, madali’ay hamok; kun iba na, segundo hamok an bibilangon. May diyo na nahihingayad pa man, matapos mara’ot, maski mayon na sin laki-laki, tugda, suy’ab, gutak, barana, o kugang. Kadaghanan, diri na. An natutuda, kun mayon man, badi tu’od, o an panumduman na hamok. (May kasugpon tabi)

Kun kumple’anyo

Kun may kumple’anyo, may selebrasyon; selebrasyon na inhuhulat, inpaplano, inhihimo.

‘Ba’a, Pale’, bagaw ni Atgub kun Piswit.  ‘Diri bertdey mo na sa otro buwas?’

‘Aw, kay nano pa?’, simbag ni Piswit.

‘Iyah’, di’  makadale?’

‘Aw, kun may madadale, makadale…’

‘Kay nano, maluya?’

‘Tsk, naimod na wara nagud sin nadedelihensya.  Wara na sin hag’uton, lut’as pa an lubi…’

‘Aw, ayaw kahaghag.  Do’on so’n, badi lumabay an swerte…’

Taod-taod, nalabay man si Godo.  Unalto pag’rani kanira.  ‘Aw, nano?’, tin’o ni Atgub.  ‘ ‘Pakarin yo’n?’

‘Dini…’, simbag ni Godo.  ‘Aw, naba, ambot pwede kamo, may kuntrata kami na napolo na layug na puludon nan lagadi’on…?’

‘Diin? Kan’o?’, bagaw ni Piswit.

‘Sa Kapangihan. Batugan ta kunta buwas’, bagaw ni Godo.  ‘May arkilado na na chainsaw…Nano, payt?’

Nagkihatan si Piswit nan si Atgub. Haros dungan pa na sunugad, ‘Payt!’

San magtapo sira sa dalan, inagyat ni Moying si Trining na mangagsa sin himu’on na kalo.

‘E, na may inhuhuman pa ako na inagsa’, bagaw ni Trining. ‘Pero, madali na yadto…’

‘Iya hala, kay makuwa ako sin sa dos syentos, ha?’

‘Hala…Akay baya desidido? Nano, mabertdey?’

‘Aw, kay ma’o baga? Bagaw ko, mayad sini, pumasyar man sa Sorsogon…’

‘Iya, di’anis daw, ha? Para kay, kita’k na duwa so’n, pan’o man an iba?’

‘Aw, bahala na…’

Pauli na hali mamurot pili si Robert nan si Agutay.

‘Bertdey ko na ‘gud sa Byernes…’

‘Oh, ba’a! Di may handa so’n sa iyo?’

‘Ambot.  Badi mayon.  Badi wara…’

‘San sayo na taon, diri mayon…?’

‘Hmh, panLegaspi…nan sin kok…’

Nadagos an selebrasyon ni Piswit. Hubugon sira sa Red Horse nan Emperador.  Si Moying, puna-Sorsogon man gihapon, kunaon sa Jollibee.  Si Robert, tinagan san ina sin ibarakal sopdrink, na inatulan nira sin sinapot.

Mga maogmahon an nagkapira na kabataan.  Pinangpasepara an sinapot, maski bihira man magkataradihan.  Mas gusto nira an kok. Lunabay sa prentera san balay nira Robert si Piswit na agbay ni Atgub.

‘Pale (hik!), bagaw ko daw kun (hik!) kok hamok an iinumon ta niyan..(hik!)…’

‘Ay, ba’adaw (hik!), Pale.  Puro na’k (hik!) kok sadto, hasta niyan (hik!), kok pa gihapon?’

‘Kay nano, pirmi ka sadto naka(hik!)tadi so’n?’

‘Ma’di’ mo? Mayon pa liwat (hik!) sin pasini sadto na (hik!) libre an kok sa (hik!) Gabaldon…’

‘Libre (hik!) kok?’

‘Oo…Kun bwenas ka pa, pagtalkas mo san (hik!) gara san takop, may prekok (hik!) pa…’

‘Mayad, ha? (hik!)’

‘Oo.  Kaya ngani nagkaaranad so’n na prekok…(hik!)’

‘Pan’o man na nagkaaranad (hik!)’

‘Naimod mo an nanghihiluknog, nangatuli, nanghihimuta, o naghahali san (hik!) tinga?’

‘Oo. Sinasayudan an kamot…Akay?’

‘Insisikop kun (hik!) may prekok…’

________________

AN  PANALBATANA

Niyan na bulan, ika-baynte ko na bertdey.  Sa panahon na ini, mayon sin mga paagi na makahimo sin di’anis, para kay sugad man san panalbatana, maski nano na kahimunta, nan kapanipat san iba na di’ nakaigo, daghan man an himunta ko na harayo sa in’iigo. Kun may selebrasyon man, badi mayon hamok sin diyo na kok.

________________

AYAW  PAGLILIM’TI

Sa iba pa na may kumple’anyo tabi niyan na bulan, Hapi Bertdey!