Kun pista…

San bata pa an kinab’an, bata pa man an mga komunidad.  An komunidad, batog sa baryo, sa bungto, hanggan sa probinsya, sugad pa sin sayo na pamilya; magkakirila. An mga tawo, may mga koneksyon sa kada sayo; koneksyon na di’ man sugad san mga ingagamit sa gobyerno, kundi sugad san pagkadurugo, pag-irigso’on, pagkakralase. Syempre, nagbatog man an mga apelyido sa haros sayo o duwa na letra: F nan G sa Bulusan, na kun naadman, nakasugad sin, Bungalbal? A, diri batog sin F o G, kaya diri yo’n orihinal na Bulusanon… Maski diri aram an ngaran, natutungkusan an pamandok (O, taga-Tarikpaw daw yadto, an parapuhag...).

Sa ka-awat-awati, may kunadto, may kunanhi, may naiban, may nadagdag.  An malinawon na linya san mga ginikanan nan sendensya, nagkagurumok, nagkapurunas, nagkarilim’tan. May mga tinago na wara na kaagihi. May nagkaaragihan na tinago ngay’an. San may nakaisip, bagaw nganyan, Ay, atog tarapo-tapo kita do’n sa tinampo, di’ kita nagmarangno, magpararyentes ngay’an kita. Nano daw kun pangsusugon ta an pamilya ta, batog sa kabataan sadto nira Democrito nan ni Concordia, hanggan san mga makuapo?  Aw, hala! Sige, ipaanunsyo ta na mayon sin reunion an Fuga Clan.

Niyan ini.  Sa mga taon na nayntintaklaon, mayon man hamok sin pista.

Okasyon ini sin  baragat.  Wara na sin paturuklinan kun sin’o an magtatamo, kun kan’o.  Diri na kaipuhan an abiso nan imbitasyon.  Buntulon na hamok an diri maaram san petsa san mga kapistahan, maski diri na an patron san simbahan.

Diri na magpaparaharapot san isulrul’ot, na bagaw niyan dress code.  Kun pista, pinamagluwas man an mga seda nan san mga inarmidol, na pinamagsul’ot hamok kun may binunyagan, may kinasal, nan…pista. Di’ bale kun pagka-aloso’osi o pagka-iras, huhubaon nan isaklay, basta an saklay, an pangpistahan na bado.

Dini nababagat gihapon hasta san mga bihira igabagat nan tig-awat igbagat (Ay, baadaw, Rosendo…! Pagbagatan ko daw sa’imo! Malin san urhi ko na kaimod sa imo, di’ ka pa ngani anad manaruwal…!). Ma’o man an mga diri inhuhuna na kasayo ngay’an.

Kay di’ man kila, may pangalang-alang sa tagbalay (Sira sin’o man yo’n, Mamay, na mga bisita ta? Ambot sigi ha’k so’n an pakikaon maski di’ man kila...?). Syempre, an maaram, an nakagurang (Eh, na yo’on ho, na gurang na lalaki, si Mano Ilog, na singaki ni gilay mo.  Yo’on na kaurupod, an asawa niya, si Mana Atang, nan san mga kabataan nira, sira Diogenes, si Quirico, si Eustaquio, si Mending, nan san mga inasaw’an nan kabataan. San saday pa ako nan makusog pa yo’n si Mamay nan buhay pa yadto si Papay, pirmi man kami kanira do’n sa Balite kun pista. Uruguson kami so’n nira Mana Atang.  Yo’n na kabulu’an sa likuran ta? Mamat yo’n hali sa uma nira. Mala kay inkukuog sira so’n san dinara dini, pinangbuligan hamok pag-ulaya, baklay pakanhi. Ma-ingudon pa.  Pirmi man sira may dara na kun nano, sugad san dugos, dulsi na pili, sulihon na manay-banay, looy-looy…Mayo’n pa ngani yo’n sadto sin dinara dini na kulasisi, para kay tinakod man san lalag…).

_____________________

Sugad sini sadto kun pista.  May mga amerista kami na diri ko kila, an gilay ko hamok an maaram kun sin’o. May hali sa Cabugao, may sa Capiricohan, may sa Odiquin.  May mga patapo sira pag-abot. Sugad sin nangalang-alang man magdagos.  An mga lalaki, di’ man nag’ud nadagos, badi sa hawan, badi sa may sug’ang.  Pakakaraon sin diyo, kuntento na kun may intutuwal-tuwal na inumon.  An mga babaye, naki-ergo, an kabataan, badi nagtataratsi’an sa hawan.  An mga tin-edyer hamok an di’ naputos, nakadto nag’ud sa sitseriya o sa baralibol.

Pagbalik nira na pagkahapon, awat makapaaram, kay awat makahilwas san pag-ayo sin mga sinut’an na bado.  Kun iba na, may naihatag si Mamay.  Kun wara, ino’onra na hamok sira sin diyo na tuda na pagkaon. Kun iba na, mayad na an diyo na mantika sa basiyo na lata san rekado.

San wara na an gilay ko, nan mawara na man an giloy nan gilay sa lado san amerista, napunas, nalim’tan na an mga koneksyon, an dahilan san pamirista. Sayo kabeses na ma-ulutan an paghanda kun pista, mapawuton na ibalik an kina’andan maski mayon gihapon sa masunod na pista. Wara na liwat sin magsasaysay manungod san mga kun sira sin’o, nan san dati na mga kun nano-nano…

Mapawot na man mamista sin taon-taon.  Di’ na kakayanon nira Diogenes na yadto sa Romblon, ni Eustaquio na yo’on sa Batangas, nira Quirico nan Mending na mga yadto man sa Manila. May mga pamilya, may kabataan na namag-iriskwela, may mga trabaho na diri basta mababayaan. Masakit magtarapo an mga adlaw na libre, pwera kun Kamahalan.  Kaya niyan sa Bulusan, nan badi sa bilog na nasyon, an Kamahalan na an bag’o na pista. Para kay badi iba pa ini na pag-iiristoryahan…

Advertisements

Patapô

Mauli si Michael, bata ni Inoy Dikoy nan ni Oya Akding. Makalihis an malin sobra kinse anyos, makaabot gihapon siya sin Bulusan. Itupar niya niyan na pista. Sa sulod sini na panahon, marasa pa na wara pagbagatan si Michael sin daraga na kaniya kunta naruyagan, naasawa, basi kunta kaupod niya niyan pag-uli. Badi kunta may guyod man na kabataan. Kaya niyan na pag-uli niya, solteruhon pa gihapon si Michael, maski kwarenta-i-otso na an edad.

Kaya niyan, upod uga’ng sira ni Richard, an kamanghod niya, didto sa SM, kay mamakal sin darahon.

‘Akay man uya kita dini sa groseri, Manoy? Didto kunta sa may mga tisert nan panyo, kay mas di’anis didto an pagsyaping.  Nano man dini an ma’bakal ta, patatas nan sin kasuhuan? Mayon so’n sa B-bul…’ Wara kahuman ni Richard an insasabi, kay nabungguan siya sin sayo na lalaki na may in-uusong na kariton na lansang. ”Bakot na… nagkaburungguan na kita dini… ‘Mus na ngani sa luyo, Manoy…!’

‘Mag-ano ka man ba’ didto? May kwarta ka? Kadto na, pag-una na…’

‘Bagaw mo, masyaping, nano man an syapingon ta dini sa groseri?’

‘Na lalaki… nano man yo’n, ho, na hotdog, nan so’n, ho, na manglain-lain na sardinas?’

‘Ay, ba’daw, Manoy. Di’ ka nag’ud makaagi sin ugangan so’n… Mayon man ada so’n na hotdog nan so’n na kasardinasan sa Sorsogon, o maski ada sa Bulusan… May ka-baktot pa kita so’n…’ Nangahka san ulo si Richard.

‘Tsk, ayaw sin karibok. An tuyo ta uga’ng dini, patapô, kay maraw’ay sa kararani, kun wara kita maiduhal pag-abot ta didto… Arin daw sini na biskwit an mayad?’

Biskwit? Makararaw’ay ka nag”ud, Manoy. Di’ na’k lugod ako do’n umupod sa imo pag-uli…’

‘Aw, ikaw an bahala…’ Maski nano na kahabo-habo ni Richard, wara siya mahimo, kundi sun’don an kamanghod.

Sayo na lata an binakal nira, pwera pa sin diyo na plato nan baso para sa ina nira, pang-ahit nan sin sayo na dosena na gilyit para sa ama, panyo para sa kamaranghod, nan sin nagkapira na sinelas na goma.

Naghihiraun-daon pa’k an dyip sa lulusadan nira, ngana na an kurutab-kutab san dubdob ni Michael. Hanggan niyan, kun haros pa ha’k, di’anis kunta kun maging imbisibol siya maski paghaw’as ha’k sa dyip nan pakadto sa balay nira. Para kay, pan’o man kun diri man imbisibol an mga dara-dara? Di’ sugad man ha’k sin lata sin biskwit nan sin bag na naglulutaw?

Maski puru-pan’o nakasangpot sira sa balay, maski luway-luway kay daghan an namag-ughoy, na puro pina-unrahan ni Michael sin halip’ot na simbag. May kabataan na namaghuyabit sa kaniya, namag-ayo sin pasalubong.

Si Oya Akding an nagbarahin san biskwit. Tigsarayo na punô sa plangganisa na losa. Nagkakaruruyagon an kabataan na dara-dara an kabahinan. Pinamagbilang an biskwit na buru-bitoon, oro-isda, talimon, nan san tsikolit an plebor. An iba, wara pakati’os, pinangbuka an magkakaob, nan pinang-ib’ib na an palaman na maputi nan matam’is.

San lumabay si Oya Ina kay mabakal sin maskada sa kararani na tindahan, inughoy sira. ‘Hoy! Aw, na’ ba’, hain si Maykul?’ Lunuk’aw si Michael, nan lunusad kay nagbisa. ‘Aw, nano, hain man an patapô mo? Kinse anyos sin katitipon sin daghanon na kwarta, nano man an kabahinan ko, baga may buru-bitoon na biskwet? Nautod man kunta an laway ko, he he he!’

Si Michael naman an kinat’lan sin ulo. ‘Atog, inkulang. Pasensya na tabi kay wara na man sin natuda… Kumanhi ka na’k sa ikabuwas, maski pista sa iyo, mamista ka man dini…’

‘Ay, si’apo yo’n na biskwet. An ihatag mo na’k sa ako, an lata, kay himu’on ko na bugasan, kay inpaparatagob san iraga an bugas kun sa sako…’

‘Ay, ba’daw, na kinuwa na ni Manay Minay, kay bubutangan man kuno sin mamon sa Kandelarya…’

‘Hmp, kun kan’o an awaton pa… Haslugon na’gud ini si Pilomina… Pwe!’ Tunumparing na si Oya Ina, wara na kaagoy ni Michael.

An totoo, ingagamit na niyan an lata san namaghimo sin kaha san ibos. Didto in-titipon an mga nahimo. Ambot kun makaabot pa na Kandelarya an lata, kay malin ma’o man gihapon an pagsusugnaan san ibos. Kun wara makapugol, badi gamiton man nira Inoy Dikoy na pakaladkadan san tubi na ikaragis sa bunuon. Mayad ngani kay may gripo na sira niyan, kay badi nahimo man kunta na iaralog, kulang ha’k sin sayo pa, basi magluyuan sa ulayan.

Grabe an raw’ay ni Michael. ‘Tsk, pasensya na tabi. Bay’e kay sa otro ko pag-uli, duduwa’on ko na lata na biskwit an dara ko…’

‘Eh, an’hon ba’ yo’n na biskwit? Pur’a’k paaragaw. Pur’a’k durumot. Asawa na’k an dar’ha…’, bagaw ni Oya Akding.

‘Nano, isulod sa lata san biskwit?’, karaw ni Richard.

Linukagan siya san ina. ‘Ayaw sin kayuga-yuga, ha?’

Nagngingirit-ngirit na lunusad si Richard. An sarit, makadto siya sa pingpongan.

Salánigó

Sayo na kinaan’dan na gamit sa Bulusan, ini na nigo.  An gilawasi sini, kabulu’an, na rinematihan sa palibot sin patong,nigo na ginakot sin uway o nito.  Ambot kun pinapan’o, na an kadako san nahihimo sini, parareho, na sugad sin mayon man utay sin sukulan na syentipiko. Kaya kun halimbawa itarahup, haros puro sayo na litro an tu’ig dini na pagtahup-tahupon. Mayon man sin estilo san pagpahot sini; malin para hamok sa nigo.  Kaya ngani an gahoy, salánigó.

Inpapara-imod ko si Mamay nan si Gilay kun nagtatahop san binayo na hagumon, paray o sinanlag na kakaw.  Sugad san daghanon na bagay, ini na pagtahup malin masayunay.  Kaya san magsari ako nan magkaurula an bugas kaupod san binlod nan san utah, nasabutan ko na may sistema man ngay’an ini na kaipuhan maadman.  Hali sa pagtahup, an tinaphan, ibalik sa sako o lata na surudlan, di’ man inpupumpon, kundi pinapalis man hamok hali mismo sa nigo. Maski an pagpalis hali sa nigo pakadto sa otsabahan, praktis man an kaipuhan. Maiimod mo na nalayog an bugas na sugad sin sayo na grupo, nan nahugpa sa sulod san saday na lata. Wara sin ula, limpyado an nigo. An gahoy sini, sikdo. Kun nasa nigo, diri na kaipuhan pawpawon o wahi’on an pasi basi matipon nan maibulag sa bugas; may estilo man ini na an gahoy, sisíg (iba man ini san sumsumanan na sisig).

Kun tag-anihan, an sirbi san nigo, sa paghimalid.  Hali sa pagpalpag, an paray daghan pa an utah nan sin maray-paray nan ohot.  Pinupumpon yo’on, binubutang sa nigo, nan inuula pauyon sa hangin, basi an magaan na utah nan maray-paray nan ohot, ipalid, nan an magub’at na paray, ma’o ha’k an rumadag sa banig.  Sa mga drowing manungod sa Filipiniana, haros pirmi kaupod san imahen, an pasakay, an nag-aasyab, an nagpapalpag, nan san naghihimalid.

Sa balay, an sirbi sini, buladan. Kun may kinisnit na pangaton (retrato sa itaas, sa to’o), bag’o daguton na kape, liso sin kakaw (retrato sa wala), sanlagon na namu, binis’ang na isda, o galpungon na bilanghoy, dini inbubulad. Kun iba na, kun napapan’usan kami sin luto, sinasawsawan hamok nan inaaraginsa dini basi pagmara, masanlag gihapon, basi maging hinigto na aasukaran, puff rice, o kape de aros. Di’anis na buladan, kay maski yadto sa bubong nan natinik-tinik, madali hakginon.

Masirbihon man ini sa paratinda.  Kun iba na, uto ini san paraisda, may sulod na turos o lubayan o angol na inaratado na sa payaw.  Kun iba na, an inlilibot na sulod sini, tinug’on na kalibo. Doon sa Central, butangan ini sin mga manglain-lain na inririgaton, hali sa uga na bulinaw pakadto sa mga sibuyas nan sulihon, hanggan sa inotsaba na asin.

San mauso an makina sa pasakay, naibanan na an maginamit sini sa paghimalid.  San nagparadiyo na an may pasakay o pasakay na natatadiya o napakianihan, nagparadiyo na man an may kabahinan na paray na pagtatap’han pakabayo o kun nagpipili sin binlod pakapamolino. Nauso na man an pagbakal sin dati na ginalpong, batog sa arina, kokwa nan gawgaw, kaya nagparadiyo na man an naghihinguha pagbayo, na paggagamitan sin panahop. Haros an kadaghanan na hamok na maginamit sini, doon man gihapon sa may mga tindahan sa Central.

Mawara ada an kinaadman san Bulusanon paghimo nigo, o pag-salanigo?  Niyan, may mga maaram pa man, para kay an gakot, plastik, diri na uway o nito. Badi diri mag-aawat, hasta san gilawasi, maging plastik na man, diri na kabuluan.  Di’ man lugod umabot an panahon na an nigo sa Bulusan (o sa bilog na Pilipinas), may tatak na na Tupperware, na badi made in China, na an maggagamit hamok, an may tindahan sin bugas na badi hali pa sa Thailand, nan asin na hali man sa Indonesia. Kun may pista pa so’on, basi pa kun an ipaimod man sa mga sirko, an paggamit nigo; pagsalanigo, paghimalid, pagtahup, pagsisíg, nan pagsikdo.

Rapóng-rapong: Igot

igot2Sayo ini na prutas na bihira na igbagat  sin Bulusanon na pahanga na makauli sin Bulusan. Makatupar hamok sini kun yadto na mga hinanapos san Mayo hanggan Hulyo.  Kun tu’ig, marereparo an nangitum-itom na radag sa irarom san puno sini.

Sadto, may duwa na puno sa pagkararani mi. Pareho daragko na puno nan puro daragko nan matam’ison an hinog. Pareho man labayan ini na mga puno. Labayan san pa-uma o hali sa uma, na kun naraot an pamati, napiliw hamok kun diin, mahod didto sa may puno san igot. Kaya kun namurot kami san radag na bunga, hinihinguha mi nag’ud na diri mi mapurot an hunapit sa udo san karabaw o sa udo san tawo. Kay pan’o, di’ na man nakahulat na may labayan man na saruyong o gripo basi masawsawan, pinapahik-pahikan hamok an napurot, sa kamiseta o saruwal (kun de-saruwal), nan diretso na sa hiwa paghungita. Kun iba na, kun nakarami san halat san hakot na nagtatago ngay’an sa bungot san bunga, nakatupra man.igot.1

Mayon sini sin maski hinog na, maalsum pa gihapon, nan suru-saragday an bunga.  Mayon man sadto na daragko an bunga, na matam’ison, kaya diri makasusumo pagkaunon.  Dini sa Bulusan, kun daragko nan matam’is, balig’ang nganyan ini, kay kun ordinaryo hamok, igot. Ambot baga, kay sa iba na lugar san Bicol nan Samar, an gahoy sini intero, balig’ang o bali’gang, magmaalsum o magmatam’is. Sa iba man na lugar san Pilipinas, nalilipat sini, ginagahoy na duhat, maski maluyahon man an duhat kun ikumparar sini. An iba man an gahoy sini, lipote o syzygium curranii.

Sugad san nasambit na, sugad sin kapamilya ini san tambis, hagis, makopa, nan kayubkob. Magkahiritsura an panit san puno, an dahon, an burak na sugad san borlas na puti, nan san karuyagon dini san kulibubog. Sa magparamilya, an puno san igot an tidaku’i, maski an bunga, ma’o man an tisadayi. Magkaparareho man haros an tuig san pamunga. Niyan na bulan, tuig nag’ud an paghirinog san igot.

Kaya kun ti’uuli niyan na pista, lugod matuparan mo pa an hinog na igot. Kun matadihan gihapon, basi pa madumduman diri hamok an rami sini, an halat san hakót, kundi hasta san mga inagi-agi sadto na panahon, san kita budit-budit pa, san nayntintaklaon.

Bag’o na pahina

Awat na na panahon sin kamamaw’ot an ordinaryo na tawo na magbag’o man sin direksyon an pagbuhay.  Daghan na an nagprisintar bilang mga mesiyas, na san hatagan sin tiwala, mas ngana pa ngay’an kaysa sa tinukalan.  Abay pa, dahil ada wara man sin napagpilian nan kaipuhanon sin malaksi na remedyo, hinahatag na hamok nira an kanira kusog sa tihataasi na presyo. 

          Basi pa, maski pira hamok ka-adlaw, may maimod man na karasi-kasi sa banggerahan, mabutangan man diri hamok mga ilawan na wara sin gas, o sug’ang na wara sin kalan na may in-aaro-aro.  Kun maubos, bahala na. Mahulat gihapon san masunod na barakalan.

Insusurat ta ini, wara pa sin sayo ka-adlaw an diskurso san bag’o na presidente.  Bag’uhon pa sa pamati an kaniya mga sinabi.  Ibalik ta nganyan sa tadong na dalan an kamutangan san Pilipino.  Hahatagan ta nganyan sin hustisya an kada sayo.  Wara nganyan sin arapin kun wara ngon’a sin hustisya.  Lilimpyahan ta nganyan an gobyerno.  An mga soldados nganyan nan kapulisan, hihimu’on na na bantay san kada sayo, diri hamok paraprotehir san mga naghahadi-hadi’an, kundi magdadara sin posibilidad sin pagbuhay na wara sin kariribukan o nahadukan.  Dadagdagan ta nganyan sin eskwelahan para sa kabataan.  Hihingayadon ta nganyan an kamutangan san salud. Uusyusuhon ta nganyan an mga kwestyonable nan palisik na paghatag sin pabor nan mga pwesto sa gobyerno.

          Habang nagsusurumaton siya, silensyuhon an kadaghanan.  Sugad sin sa pamati, diri kapani-paniwala na mangyayari ini, na may maghuhumot doon sa entablado, na kamo na mga makalit…kamo na mga abusado…Daghan ada an naligis sini na mga surumaton, labi sa sosyedad na bihira hamok an diri ka-entra sa baliko na proseso: kun diri parabakal, parapabakal.  Kaupod kita dini.  Kay kun diri ta panindugan na wara na sin magsuhol, magpapadagos an sistema sin suruhulan, maski sin’o pa an presidente. 

          Silensyuhon an mga naligis.  Badi may mga humot man sira. Mayon man nagu’d sin habo sin mayad na palakaw, kay kun mawaraan sira sin pwesto.  Mayon sin mga tawo na an dahilan san kanira pag-eksistir, an pagru’ro san sosyedad.  May mga tawo na an kapakinabangan, an pagtios san iba. Sira an magpupugol sin pagtanos san sistema.

          Silensyuhon man an ordinaryo na tawo.  Badi maghuhulat hamok, magmamasid.  Mangyari ada? Ma’o na ada ini an bag’o na pahina san historya ta?

—————————-

AYAW PAGLILIM’TI:

Sa may bertdey tabi niyan na bulan, hapi bertdey!