Sa pinggan turaok

May sayo na grupo sin Bulusanon. An termino kanira, tangladan—kay perde nganyan an manok nira. Maburong, kay di’ man sira manok, nan an manok nira, di’ man manok. Kundi sira, nagkakararaw na hamok, kay an kanira nganyan kandidato san eleksyon, perde. Imbes na hulaton an eng-eng san gunana, inunahan na nira an sadiri pagganyahi.

Sa kinaandan san Bulusanon, an pagluto sin manok, may sabaw.  Kun diri tinola, linumpan. Kun prituson man ‘to’o, diri ada makahusto sa pamilya na an bilang san myembro, badi mga walo. Pwera san luy’a, pirmi man may binalighot na tanglad.  Nadumduman ko pa an manok sa Bulusan, an bagaw native. Mga buhi na manok, na sugad man hamok sin ilahas, kay maski diri naghaharayo sa hawan, haros di’ na man naglalaom sa tukdag, kundi sa mga muhmo na kaupod san tinapya sa banggerahan, sa mga naaalidad sa mga buladan, sa hinimalidan, o sa tinap’han hali sa binayo. Mayon pa sin mga alulunti hali sa kinahig, mga prutas na radag sa puno, nan basíh hali sa  isuruli. Kun iba na, may natatarup’akan na pusgo sin hantik o aluy sa mga minatay na kahoy.  Kun iba na, nakisaro man sa tubungan san baktin. Kaya malin mas masiram an manok sadto, kay haros an pagkaon, natural.  Malin madali man nagu’d ini pag-atamanon; diri maruri, diri sugad san manok niyan, na an erensya, lain man, nan an uyon na tukdag, mga binakalan na daghan an kemikal.

Sadto, lain man an pag-ataman sin manok.  Pinamagtukdagan sa hawan kun aga. Inkikitikitik kun hapon, kun di’ pa na’uli.  Inpupugad kun naimod na sa hawan. Inhihimu’an sin tagahan an nagbubunay, nan inlalain an may bag’o itunton. Inbubulong an may buti na mga tari. Inlalain an may takwaw.  Sadto, kun tinatakwaw an manok, di’ na hinuhulat na mamatay, in’iihaw na.

Kun may manok, posible an pagbulang.  Solog-solog pa hamok, inhihiningbis na an manok.  Kun mayad an hingbis, nan mayad magpurok, hinihig’tan na, pinadayag na sa pururok, basi kun mabulang man, may mapusta na, di’ na madedehado; malalarga na.  Manglain-lain an senyales.  Mayon sin may singki, may tungkayan, may tokong, may pakoy.  Manglain-lain pa an kolor.  An mga manok niyan, kasi baga, hirang, o talisayon hamok.  Sadto, an native na manok, may ugis, balawon, bulaw, kanawayon, kasilihon, binabaye, bangkas o tabas. Kun di’anis an balukag, mahod linalain pagkarupdop, pinasipit sa kuguhan san banggerahan. Kun ma-itsar sa bulangan, binabalhon an higot, basi diri dimalason.  Kun may labayan na higot sin karabaw, dapat lakadan, diri pagtungtungan.  Kun may minatay sa tinampo, dapat lumihis sin agihan.  An perde na manok, iniihaw (retrato sa ibaba, sa wala), maski diri nakaon an parabulang. Sadto, daghan pa an may koron. Niyan, haros puro na man may aluminyum na kaserola. Kaya kun sususugon an panghimaturog na kanta, wara na an Sa koron kulapag…, mayon na hamok sin Sa pinggan turaok

Sa mga lugar na sugad san Bulusan, kaurupod san pagbulang an pulitika.  Sugad sin premyo sa panggana, kun sin’o an nasa poder, ma’o man an tagsadiri san bulangan.  Uyagan niya ini, i-araling sa kaniya mga bisita, na badi pareho man niya.  Kun sin’o an bunoto kaniya, pwede man dini patrabahu’on. Badi parapataya, o takilyera.

Kaya man ada an kararaw, an perde sa eleksyon, sugad man hamok sin perde na manok.  Tangladan.

Advertisements

May in-iistorya ini na retrato

Kun an batog sin istorya, bagaw Sadto na panahon…, madali isipon an kagab’ihon, badi bulanon, badi sa palhugan sin sayo na balay.  An para-istorya, badi giloy o gilay, napalibutan sin kakabatan’an na tali’ungod an pamati, nan sin nagkapira na duru-daragko na, na interesado man mamati maski tu’om na ini na istorya, habang siribot man an kamot sa inpapaldiyas na kalo, na diri na in-iimod kay tu’om na man. Pwede man na yadto an iristorya sa sulod sin balay. An para-istorya na giloy o gilay, nangingkudan sa silya, napalibutan sin kakabantan’an na namaglumpiga sa banig, namaghimaturog. Badi an istorya, manungod sadto na mga hade, rayna, prinsesa, prinsipe, nan san mga kabayo na naglalayog.

Di’ano, kun an batog sin istorya, Ay, ba’adaw, madi…, madali man isipon an duwa na babaye na nagtapo sa dalan, puniliw ngon’a, kay may inhuring an sayo.  Suru-siguro, manungod ini sa kararani nira.

An Sadto na panahon, badi bihira na niyan.  An Ay, ba’adaw, madi… daghanon pa, para kay malin diri na masyado kinanali’an.

Nagbag’o na an panahon. Iba na an mga uyon na istorya.  Sadto, an parabati an mag-iisip, mag-iimadyin, manungod sa istorya. Niyan, hininguro na san telebisyon, hinungit na kanira, itulon na hamok. Sadto, an kinaadman, hali sa libro, badi an bibliya 0 libro sa eskwelahan, sa komiks, sa sine kun nakapisar sin isirine, nan sa radyo.  Niyan, kun patumpan an nababasa nan naiimod sa internet, pwede magutidan sin impormasyon.

Mayon sin sayo pa na para-istorya;  an gahoy sa kanira, retratista. Sadto, an kinaandan na pitikon, an tawo; san bunyagan, kinumpir, grunadwar, kinasal, namasyar sa Dancalan, kunadto sa tulay sa Sabang, nagpiriknik sa Masacrot, nanganak sa bunyag, nanganak sa kasal, nan san idapit. Kun inpipiharan an retrato, an batog san istorya, ‘Uhh, sin’o ini ho…?‘ na sinunsundan san ‘Diin ini…?‘ nan ‘Nano na taon…?‘ o ‘Sin’o an padi…?’ Diri masyado nareparuhan, na kulang an naiimod na detalye, kay sadto, an retrato, puti hamok nan itom an kolor. Mahal an pagparetrato, kaya mga espesyal hamok na okasyon an inreretrato. Mahal an pagparetrato, kay mahal an gamit, batog sa kamera, pakadto sa pelikula, hanggan sa pagpahimo san retrato hali sa pelikula.  An teknolohiya sadto nagpasakit man sa pag-operar sin kamera.

Diri inhuhuna na maabot ini na panahon na magiging masayon an pagretrato nan pagparetrato.  Niyan, ordinaryuhon na hamok an kamera, labi na pinakupot na sa telepono. Wara na sin pelikula, madali pa oro-otrohon kun diri masyado naruyagan an kinuwa na pitik. Dahil masayon nan madali, mas napapahino-hino an pagretrato.  Niyan, diri na hamok espesyal na okasyon an inreretrato.  Maski nano na maruyagan, madali na kuwaan.

Sa moderno na gamit, mas naaapresyar an retrato, kay mas daghan an detalye.  Kumpleto an kolor, na kun gusto pa, pwede butangan sin tunog o sound.

Para kay di’ man gihapon basta naghihimunta nan nagpipitik. Kaipuhan man gihapon sin bagaw ikatolo na mata. Ini an nagdadara san retratista kun nano na retratuhon o subject an magsasabi sin di’anis na istroya, kun nano na istorya an maruruyagan, kun nano na anggulo, tono, ritmo, panahon, nan pamati an mas magdadara san kalag san istorya.

Batog dini, dadarahon ta sa ato pagnawong an obra sin nagkapira na Bulusanon na pinaimod dini sa internet, labi an kanira mga retrato san Bulusan. Sayo kanira si Butz Fuentes. Awat na siya na potograpo. Sugad san kadaghanan, nagbatog siya pagretrato sin mga okasyon.  Hanggan niyan, ma’o pa man ini an kaniya pagbuhay na mayor. Sugad man san kadaghanan, nagsari siya, nan naimod an mayad na resulta, pagkuha sin mga retrato sin tan’awon, sitwasyon, o naturalesa.  An mga kuwa niya sa Bulusan, naruyagan nan nakaupod sa Bulusan The Beautiful Calendar 2010 san Bungkaras Bulusan e-group. Inupod ta na man siya dini sa ato Links.

Ini na kaniya retrato sa itaas, kun sa bigla na imod, sayo man hamok na lalaki na may dara na bag’o bun’tan na lubi nan sin pinutos sa anahaw, sa kaniya ulayan na tadlok.  Malin an lakaw niya, hali sa Kapangihan o Layo, lugsad dini sa barisbisan san Dolipay hiraun-daon sa Sapngan. Reparuha an sul’ot niya na halugaay na kamiseta, na may imprenta na Land of the Free, Home of the Brave na pinabutngaan san bandera san Amerika. Pihari sin mayad an kaniya kalo, kay mababasa mo an Hotel Calafia, Rosario D.C. Mexico. Kun susugon mo an Hotel Calafia sa internet, makaabot sa website sini, nan maaadman mo na ini na hotel, ungod, nakabase sa Baja, Mexico.

Daghan ada an inpapaabot sini na retrato. Sayo soon, na an Bulusan, hasta niyan haros wara pa man sin pinag-iba batog sadto, na an dalaganan gihapon san pagbuhay an (pag)uma. Kinaan’dan na an pagsagka, nan pag-abot didto, mangbabasibas sin diyo basi maiban-ibanan an ging’ot, habang naghihinayod sin kun nano na madadara paglugsad: lubi na ipabarakal o isuruli, puso sin saging o langka o kapayas o lubi-lubi o pako o tubo o manaybanay na sulihon.  Kun tugas na an kawalwal, diri na huhulaton an pag-anuy kay kun maunahan san makalit, tutubaon na basi madara man. An tadlok na ulayan, pag-abot sa bungto, magagamit gihapon sa kudal, tukal sa mga harigi na dumo na san ka-urani-sudangi.  Otro pagsagka, basi pa kun makapanukbas sin karagumoy o makakawit sin maski sanggatos na anahaw na iriliwan sa bubong o darahon sa nag-order sin anahaw.

Dati, duru-dako pa sini an insasagka na uma. Para kay nagpara-kaibanan na; may naipabakal, may nakaprenda pa. San mahapdos an magurang, naibanan ini. San may mag-iskwela, naibanan man, para kay wara man pakatapos, kay unasawa.  Mayad, kay naka-abrod, para kay uniban man san inbayad sa ahensya.

Niyan, maski puru-pan’o, nakaabay man san padara. San arin yadto, may telebisyon nan sin tsokolate. Nakapasimento na man san salog san balay nan san banggerahan.  Kun iba na, an padara, mga yamit, sugad sini na kamiseta nan sini na kalo.

Kun iba na, labi kun grabe an alangaang o kun madalunot an dalan san kauuran, makahuhugak man magsagka. Tutal, regular man an abot san padara hali sa abrod, maski pirmi kulang, kay pan’o na sigi man an mahal sa n barak’lon, nan nagdadaghan man an pangaipo…

Daghan an naruyag sini na kamiseta, na gusto pa gihapon ayu’on maski sugad sini na daan na nan nagkadirigtaan na. Ma’o man ini na kalo. Ambot kun nano an naruyagan.  Badi an bandera san Amerika. Ba’adaw nganyan, pambihira yo’n na tisert mo, para kay malin dako-dako sa imo… Yo’n  na kalo mo, nano yo’n hali sa hotel? Badi, pirmi doon nagdadagos an paryentes mo, ha? Mayad man gihapon an abrod, ha? Kun ako, maski di’ na magpauma, maghulat na’k san padara…

Pagbabag’o

Niyan na adlaw, inseselebrar ta gihapon an independensya san ato nasyon. Libre na nganyan kita. Wara na an parasakop, hunali na. May sadiri na kita na bandera, sadiri na gobyerno, mga opisyales, nan mga ley. Kita na an nagpapasunod sini na mga ley na kita an naghirimo. Maogma an kadaghanan. Sa dubdob, may pag-urgulyo.  Sa isip, may panuga: Di’ na nag’ud…

          Sa tinampo, kun nagtatarapo, may pinaimod na paggalang sa kada sayo.  Sa bilog na komunidad, may kooperasyon, may pagkasarayo. Kada magurang, may mga plano na di’anis para sa kabataan.

           Sugad sini san bag’o pa hamok.  Wara pag-awat, an mga kabubungto na tunukal sa mga parasakop, nagbatog na pag-iba sin ugali nan palakaw.  Diyo-diyo, naging pamilyar an kanira sistema.  Haros nag-iba hamok an tawo, an sistema, sugad man gihapon san hinali. San sudyaon sira, nangudyot ugaring. Mga rebelde nganyan kamo, mga but’anon. Pinakulugan sira, an iba pinatay, an iba, wara na pag-arim-arimi.

          An dati na lider, ma’o na niyan an inkakahadukan, an gusto hali’on.  Para kay kunupot na sa poder, habo na siya maghali.

          Maski nagkakaharadok, wara sin nangahas magsukot o magsur’maton. Kadaghanan, bagaw, kaipuhan ta sin pagbabag’o…

          Di’ ma’o.  

          San umabot an pirilian san kun sin’o naman an maingkod sa pwesto, kadaghanan, may kurutab-kutab sa dubdob: ma’o na ini…niyan na… Kun pulsuhan, makusugon an emosyon san pagmaw’ot sin pagbabag’o. Maski an gusto tukalan, na ngana an kuri, kinulbaan na.

          San mahuman, paghugpa san alpog, perde an mobimyento san pagbabag’o.

San magbagat an magsingaki na Oya Sion nan Inoy Siloy, an nahuman pa hamok na eleksyon an kanira napag-erguhan.  Maski sira magkadugo nan magka-ugos, sa naup’dan na lado, magkaiba sira.  An lado ni Inoy Siloy an gunana.

          Nanilhig si Oya Sion, intitipon an ginusap na tap’ungon.  Nangingkudan man si Inoy Siloy sa papag sa piliw san tinampo.  ‘Atog, bagaw ko kun gana…’, bagaw ni Oya Sion.

          ‘Tsk’, tagu’to ni Inoy Siloy, na nangingkudan habang sapo san kamot an sayo na siki.  ‘Daog mi ha’k kamo sa bagaw istratedyi…An sa totoo, batog pa’k na batog, pinangluya na kami, kay makusugon kamo…Bagaw pa liwat daghanon an nagsusuporta sa iyo.  Ako ngani kunta, nauyamon na man…’

          ‘Hmh, makahabo ka man, na daghan an mulestya mo, manta di’ ka makanigar kun buybuyon ka…’

          ‘Aw, an totoo, di’ man ha’k ako, dini sa Bulusan, an inyayango na san tawo, kwarta.  Maski an mga makusugon niyo na parasuporta, pagpadayagi sin kwarta, nabaliktad…’

          ‘Namas man…?’

          ‘Hunaa, ha? Yadto na gab’i bag’o an eleksyon, naghapot-hapot kami.  Bagaw mi sa mga ispay mi, sikupa niyo, kun tagpirira man an hatag sa luyo… May sunugad, syete’syentos.  Bagaw mi, ay perde kita.  Mamangno, may punatotoo na nganyan, syento-singkwenta man ha’k… Bagaw mi, ayah, gana kita. Tara?’

          ‘Ma’o gunana kamo kay, dako an pinanghatag niyo. Iya, di’ man baga dapat sugad soon an pagboto? ‘

          ‘Atog, kun pirmi kamo sugad so’n, pirmi kamo mapeperde.  Yo’n na insasabi na pagbabag’o? Sin’o man an habo so’n? Maski ako, gusto ko man sin pagbabag’o.  Kundi kun an istratedyi niyo, pirmi sugad sini, di’ kamo manggagana…’

          ‘An gusto mo sabihon, irugon mi an sistema niyo sin pagbakal boto?’

         ‘Wa’ ka man mahimo, kay ma’o na yo’n niyan…’

         ‘Iyah, di’ yun pagbabag’o…’

          ‘Nano man?’

          ‘Badi pagbabag’old…’

         Pareho sira nakatinawa.  Maski kuntrahan san eleksyon, nagkaka-ergo sira sin wara ngudyutan, wara pikunan. 

         Wara personalan.  Diri sugad san iba.   

Kun bilog an bulan

Kasugpon san kaogmahan san tagsudang, an pagluwas san bulan.  Diri hamok an kurit, kautod, o kabuka na bulan, kundi an bilog na bulan, an bagaw dayaw. An banaag sini, nakapasuna san kagab-ihon, kaya nasusugpunan an aktibidad san adlaw.  An kadianisan, kay sa suna sini, madali gihapon magpaipli, kun halimbawa mararaw’ayon.

An una na dahilan san pagluwas sin balay kun bilog an bulan, an uruyag sa tinampo, labi san nayntinataklaon na wara pa sin kuryente, na an mga may hasag o gasera, namag-ikonomiya man san gas, kaya atab man magparong san ilaw. Kun bulanon, masuna an surutsutan san tinampo. Ikaduwa na dahilan, an pan-Legaspi (retrato sa itaas, sa to’o) na bag’o haunon.  Ralakaw pakadto sa Central, ruluway-luway an burungyod, maguru-guro pa sa tinampo, sugad sin namagpareparo.

Totoo man, masiramon an bag’o haunon na pan-Legaspi, na inngungupa-ngupa habang nagraralakaw pauli, kaya naabot man sa hinalian na baryo, ubos na an binakal na pan.  An wara pakatadi, maghulat na hamok san otro gab’i, nan di’ na malimot magbungyod.

An iba, labi an wara ibarakal, nahanap sin mayad na pwesto, halimbawa sa papag na hugakan kun hapon, sa irarom san malobago, didto magpapalabay san mga nagpapakadto-pakanhi. An iba, nakadto sa piliw san tulay sa Sabang.  Didto man magpapalabay.

An naluyahan hamok ada san bilog na bulan, an paraisda. Kun kan’o nganyan bulanon, maluya man an dakop na isda. An dahilan man gihapon, an banaag san bulan, na nakadaog sa suna san ilaw san paraisda.  Badi paagi man ini san naturalesa, na protehiran an mga isda.

Bagaw san iba, may epekto nganyan sa ugali an pagluwas san bulan.  Bagaw ngani, ini nganyan na epekto sa ugali ta, malin hali sa daan na termino san bulan, an luna. Ambot baga.  Kun ungod man ini, diri ta na pagpahalabaon, kay kun mabasa ini san iba na nakatupar na bulanon, basi kun mapaano-ano pa.

Basta, ini na pagluwas san bulan, sayo na okasyon na parte san kinaandan san daghan na Bulusanon.

Sangtaon sin gasolina

Mga sugad sini san sayo na taon, tali-ungod an pasuruhay manungod san inpahimo na gasolinahan sa prentera san patio (retrato, kuwa ni Butz Fuentes). An mga habo, sugad sa ako, an dahilan, 1) matatahuban san gasolinahan an istruktura san simbahan na kinokonsiderar na lugar na pangheritage kunta, nan 2) binale-wara an publiko sa bilog na proseso; wara sin pagpaaram o patabi-tabi sa mga Bulusanon, mag-Katoliko o diri. An mga na-uyon, bagaw 1) kaipuhan san Bulusan an gasolinahan, tutal nganyan puro man ha’k ging’ot yo’n na prentera san patio, mati’ano, gamiton, nan 2) sadiri yo’n san obispo, kaya siya an magbo’ot; kaipuhan liwat san dyoseses sin kwarta para sa insyurans san mga padi.

          Diri mabibilog an transaksyon san pagbutang sini na gasolinahan kun wara sin pag-erestorya nan pagka-uruyon an obispo nan san negosyante, na aram san publiko na may koneksyon sa munisipyo. Bag’o pa nakaaram an publiko, mayon na sin desisyon an mga kaintra.  Maski san makaaram an mga tawo, daghan pa na pagnigar nan paliot-liot an hinirimo basi maaling-aling an sitwasyon. Sa sayo na punto, ginahoy pa ngani an mga nangontra na gutóm (Gutom hamok yo’n…).

          An mga nangontra, saday-saday na grupo sin Bulusanon, na kadaghanan ngani di’ man napirmi sa bungto, kaya ngani ada sugad sadto an reaksyon, kay an sentimyento, kasi dara san pagmakulog sa kinaan’dan nan kinadak’an sa Bulusan.

          Sa naimod ko sa mga lugar na inpapaimod sa telebisyon, dako an nahihimo san pagprotehir san kultura nan ginikanan; bagay na diri kaya taparan sin kwarta; bagay na kun iimudon, haros an epekto sa pagkatawo, espiritwal, na wara sa sulod sin partikular na relihiyon (Ma’o kami ini. M’o ini an komunidad mi. Sugad kami sini). Sa kadaghanan, mas dinadayo an bisitahon na pang-kultura, kaysa mga darag’anis na karigusan o puti na baybayon.

         An desisyon san dyoseses, pagbale-wara san pamati san publiko, diri hamok yadto na may reaksyon na salungat sa kanira desisyon.  Kun otrohon nira ini sa iba na paagi, panahon o parokya, kairo man san simbahan. Pinaimod man san munisipyo an maluya na liderato, na sugad san kadaghanan, wara labot sa sasabihon san tawo. Niyan kay binutang gihapon sira sa pwesto, sugad man hamok sin nasugad an Bulusanon sin, ‘Aprubado tabi, pasigiha niyo!’

          Simbolismo ada ini san kamutangan san ato sosyedad niyan? An kampanaryo, na pira na ka-gatos na taon an edad, kautod na hamok an nag-iidlit na diri tahob san gasolinahan. Ma’o na ada ini an simbahan? An gasolinahan, malin diyo pa man an parabakal, pwera hamok ada san nalimot magpa-Gubat, nan san alidad na naglalabay.

          An grupo sa simbahan, an bagaw Pastoral Council, malin ma’o pa man; parasunod hamok sa padi, anad san tango-tango. An grupo na nangontra, ginahoy an sadiri na Bungkaras.  Niyan, di’ na sira nabati; badi bunaralik sa panguyumpus.

          Para kay di’ man ini an hinanapos san intero. An mga padi sa Bulusan, ralabay-labay man ha’k; nahali-nabutwa. An obispo, natutukalan man. Maski an politiko na di’ naperde, maabot an oras, kaipuhan bumaya sa poder.  An mga pisikal na istruktura, sugad sini na patio—maski an simbahan—pwede maraot, mabungkag, maruba.  An matutuda gihapon, an komunidad, an pag-urupod.  Ma’o ini an dapat na atamanon. May mga leksyon kunta an iristorya manungod sa gasolinahan. Hali didto, pwede uga’ng maging mas makusog an komunidad.

________________

AYAW PAGLILIM’TI

Sa may kumple’anyo niyan na bulan, hapi bertdey!