Kun tag-pasô

halo haloMalin ngana’on niyan an daga’ang san panahon.  Sugad kita sin inngingiya-ngiyaan; San magpara-uran, bagaw mo, ‘wa’ daw pagsusudang’…Niyan na nagsusudang...

Kun sugad sini an panahon, an Bulusanon, makinadto sa salog; naluwoy sin awat-awat, matapos ihalayhay sa kaging-otan an mga linab’han. Pagkasumo pagluwoy, ma’o na manghahakgin san hinlayhay, na mayadmad na, magaan-gaan na utuhon pauli.

Mayon man sin mamagkadto sa payag sa butnga san pasakay. Didto mahigda maghapon. Mauli ha’k kun nakamati na sin gutom; matagob sa kusina kun may mamimirindal na bahaw.

Yadto na may inani na paray, mag-aaprobitsar san sudang, magtataraytay san banig sa piliw san tinampo, nan mangbubulad san paray; di’ ha’k makabaya, kay kun may malagalag na manok na magdidiyo-diyo pagtuka san binulad.

Niyan, mayon na sin namagturu-tinda sin halo-halo sa piliw san tinampo. Sugad man sa Manila kun sugad sini na tagpaso, mabutang hamok sin saday na lamesa nan sin sayo na bangkito, nagkapira na garapon sin iharalo, butangan sin yelo, balde sin tubi na talmukan san hugasan, diyo na baso nan kutsara, nan sin pangkaruskos sin yelo. Mga kabataan man hamok an kadaghanan na parabakal.  Badi a-singko an kada baso. Kun may leche flan sa ibabaw, a-says.

Nadumduman ko sadto kun sugad sini, kun nalabay do’n sa Gubat, may karihan do’n yadto si E. Pring Ermino, na panabot ko, an ngaran, Efren. Mataba-taba na lalaki, dako an boses.  Popular an kaniya halo-halo’an, na di’anis kay harani sa pilahan san dyip na paBulusan, na matatan’aw kun mahali na. Malin uno singkwenta an baso.

halohaloSayo na pagkaon na Pilipino, ini na halo-halo. Mala kay kila na man ini sa iba na lugar, sa mga pag-urupod sin mga eksperto sa kultura nan pagkaon. Kaupod na man ini sa mga libro, na di’anis liwat igbutang kun may retraro, kay manglain-lain an kolor.  Maski diin mo piharan, sugad sin masiramon.

Labi niyan n na tagpasô.
_____________________
HALÔ-HALÔ

Mga halo:
Gulaman (giniripad sin saragday na kubiko, kinolor sin berde o baga o dulaw)
Daragko na sago (kinolor man sin baga o berde o dulaw)
Kaong
Dulsi na makapuno
Dulsi na langka
Dulsi na ube (an bagaw halaya)
Sorbetes
Leche flan
Sinugna na hinog na kalibo, tinam’isan, giniripad sin saragday na kubiko
Sinugna na kamote, giniripad sin saragday na kubiko
Sinugna na mais, tinalkas sa bunga
Sinugna na liso sin baga na balatong
Sinugna na gisantes
Nata de coco
Linubok na hinigto (an bagaw pinipig)
Asukar na baga
Gatas na ebaporada

Sa tagdiriyo na kantidad, ibutang an mga halo sa sayo na hararom na baso, na mas mayad kun mabubu’ungon, kay basi diri matumba kun maghahalo na. Ibutang sa ibabaw an kinaruskos na yelo, hanggan kaya punu’on, nan kaya halu’on. Butangan sin gatas nan sin asukar. Halu’on sin mayad. Syempre kay hararom an baso, di’anis man kun an iharalo, halaba na kutsarita.

Sa namagtinda, an leche flan o sorbetes sa ibabaw san yelo inbubutang. An gahoy na sini, special, kaya mas mahal na sin diyo. An paghalo, kaipuhan sin diyo na abilidad, imahinasyon, nan determinasyon, basi diri daghan an nauula.  Ma’o ini an agyat san pagkaon sin halo-halo; pwera san siram, nan san aloso’os.
________________
TRIBYA
Aloso’os. Sa Bulusan, kun sumugad ka, hataason, di’ ko naabot, badi may sumimbag sin, higda’i… Kun sumugad ka, linti’as na paso, badi an suhestyon, kutsara’a, o kalu’i.

Sadto, an iba pa na bulong sa aloso’os, an ays grem nan san ays grap.

Advertisements

Paghugpä san alpog

Nahuman an birilangan san nakaagi na eleksyon.  Mayad man na pinurbaran an kompyuter, kay niyan, mas madali na an resulta, na maiimod tabi dini sa election10.results.comelec.

        Base sa resulta, maburong an mensahe; kun gusto ta pauswag o pabalik.  Sa pagpili san presidente, sugad sin pinaimod na gusto ta sin pagbabag’o. Makangangalas hamok na daghanon pa man an nakuwa na boto sadto na dati na presidente na pinahali na ngani. Ini na tawo, binati sa korte na kaentra an mga eskperto manungod sa legal (nan ilegal) na bagay, napatunayan an akusasyon, maski pinatawad man tulos, wara bale kun grabe an nagasto san publiko.

         An bise, badi wara iba na hihimu’on kundi mag-hanap sin sala san presidente, basi sa otro na eleksyon, suru-siguro na niya.  Ini liwat na tawo, san makapwesto sa dati niya na lugar, habo na maghali. Nagtuturukal-tukal na hamok sira na pamilya, di’ na nakasalyo an iba.

          An senado, kumbinasyon san KBL nan san Tagalog Ilang-Ilang Productions.  An konggreso, ma’o man gihapon, kadaghanan mga asyendero nan negosyante, kaupod pa an liliwanan pa hamok na presidenta.  Ma’o ini an mga tawo na pagtitiwalaan ta paghimo sin ley san nasyon, na magasto sin milyones na kwarta san publiko. Badi sa paghuna san Pilipino, tama na na mapili hamok an presidente; maski sin’o na hamok sa paibaba.

          Di’ man lugod. Kay maski an palakaw sa irarom di’anison, kun maluya an hali sa itaas, mangluluya an inisyatiba san irarom. Pareho man, maski mayadon an hali sa itaas, kun an tawo para sa implementasyon nakiglain, diri makaabot sa tawo an benepisyo.  Sugad ada sin magurang na, sa lamesa kay makaraon, nagsusugad kunta, ‘Mga nono, mga nini, barahinon ta ngon’a ini na diyo ta na suda…’ Imbes mamati, an mga kaistorya niya, nagbatog na ugaring pagkaraging, kanya-kanya paseguro, magbuot an magtira, tuyo san maluya…

          Sa probinsya nan dini sa bungto gana man gihapon an mga dati na sa gobyerno. Sa pagboto kanira, an mensahe ta, gusto ta an kanira mga hinimo, wara kahimo, hihimu’on, nan habo himu’on. Sa presko na turno na hinatag ta, mas makusog niyan an kanira kumpyansa.

Paghugpä san alpog, surukutan.

          May kapitan na nasudya, kay perde an kandidato sa kaniya baranggay.  An Elavil nganyan, inalto na an serbisyo sa Bulusan, kay an naggagapot san prangkisa dini, unapin sa luyo. An hali sa Manila, naihatod pa man sa Bulusan, nan makapareserba pa man dini. Para kay niyan, kun mapa-Manila sakay san Elavil, kaipuhan ngon’a san pasahero magpa-Macabari, kay didto na hamok niyan an hulatan san pasahero na Bulusanon.  

          May negosyante na diri na matatagan sin bag’o na lisensya.  May empleyado na matatalkas o diri ngon’a makakuwa sin benepisyo.  May mga humot pa na iba. Ma’o ini an resulta san arapinay.  Depende kun diin ka na lado, an masunod na tolo ka-taon, posible halabaon o posible halip’utay.

          May kandidato na dako an nagasto.  Kun nangyari ini sa saday na bungto na sugad san Bulusan, ambot kun pan’o sini susukuton an tawo.

—————————–

Kredito: an mga retrato, pahudam ni Lucio (itaas, wala) nan ni ab.mina (irarom, to’o).

Kun tag-sudáng

San diri pa nagpapara-paano-ano an panahon, matatangkudan pa, maski diri konsultahon an Pag-ASA, an tag-uran nan san tag-sudang.

Kun tag-uran, mga bulan na Hunyo hanggan Disyembre, uso an bagyo, kaya mabudlay an pangiwa-kiwa.  Badi ma’o ini an dahilan san hugak, diri an bagaw impluwensya san Kastila na siesta paka-kaon. Maluya an panarabaho, kay madalunot an dalan pa-uma, mabalod an dagat, nan matubi’on an pasakay.  Maski magpirit, perde man gihapon sa oras, delikado pa.

Kun tag-sudáng na, mamaghitihot na pag-ubra; diriyo-diyo papasakay, pa-uma, pa-dagat.  Mabudlay an batog; batog sa panghawan, pangbasabas, panghilamon, panap’ong.  Habang nag-aawat, naglalaksi man, labi kun mapabungto na, mapisar san bandala, lukad, o malibot na san dakop na isda.

 Sugad san tawo, an mga tinanom, nabaralik man an baskog kun tag-sudang.  Naruluwas an suyo, an bukol, nan tali’ungod na an pamurak habang nagtitigdong an tag-sudang, mga Mayo.

tilingaw-tingaw

Kun napa-uma sadto, manglain-lain na nagbubunga na tanom an linalabayan, badi puro namurak.  Sa banika, pamilyar an burak san tilingaw-tingaw (tiligaw-tigaw o tungaw-tungaw sa iba).  An kolor san burak, sugad san sa burak san banaba.

asin-asin

Sa dalan pa-San Roque o Likod, oyon sa mga piliw-piliw an asin-asin, na manglain-lain an kolor.  Sa Bulusan, mga lagalag ini, bihira an nagmamasitas sa balay, dahil ada malang-ugon sini an baho. Sa mga syudad, sa mga negosyo na pagmasitas nan sa mga parke, popular ini na masitas, labi kay maglain-lain an kolor san burak.

Dini sa eskwelahan sa Poctol, mayon doon sadto sin poso na makusugon an tubi kaya maski diri inbobomba, mawaga-wa’on, para kay malangsa nan sugad sin may takla.  Mayad, kay di’anis an panawsaw kun malapok an siki hali sa Dolipay o hali sa garden, paka-work education san gred payb. Hali sa poso, pakadto an tubi sa pasakay, namiliw hamok dini sa kudal sa piliw san tinampo. Sa inlalabayan san tubi, mga lanubo an bandera espanyola, na manglain-lain man an kolor.

bandera espanyola

dahliaHali sa eskwelahan, pauli sa Central, Sabang, Looban, o Dapdap, mahod na-syorkat dini sa may kali. Sa likuran san balay san dati na paraataman san eskwelahan, si Mr Barcelo, san balay san dati na maestro, si Mr. Garcia, kahampang san dati na balay san dati na maestra, si Miss Fulleros, may patubi doon hali sa Dolipay, labay sa Sapngan, Poctol, nan na-sanga pakadto sa Madlawon nan pakadto sa Looban nan Dapdap. Sa mga piliw so’n na patubi, daghan an lagalag na camia.

Ruyag mag-muru-masitas san babaye na Bulusanon; nadadagka lalo kun may nalabayan na masitas na di’anis.  Di’ nakati’os,  naayo sin semilya na liso o paklang o saha. Kaya mahod sa pagkararani, nagkakaparareho an mga masitas.  Kun an sayo may sampaguita na tanom, mamamat man an sayo…

sampaguita

 

 

Ordinaryo man na masitas sa Bulusan, ini na santal.  An lagalag sini na klase, puti an burak.  Mayon man sin dulaw, may orens, may baga.  Bihira hamok an sugad sini na rosa an kolor san burak.  santal

Mayon man sadto sin nakamamat sini na rosal, na kun iimudon sin mayad, sugad man hamok sin sampaguita, para kay ini na rosal, surugad sin saragday na kumo an burak, mas hataas na masitas, kaya angay man ikudal-kudal.  An burak sini, puti man, nan reparuhon an hamot na mas hatok, na bagaw san iba, nakasampaga.

Badi dati ini na masitas, na san kasumuhan, wara na rosal

kayangapaglalama.  Naging  kudal, an iba, halayhayan, o lungtudan san inpapamara na linab’han.  Sa pagkararani, pirmi mayon sini na kayanga na sugad sin parol na halaghag.  Mayon man sadto na haralagpad an burak, na maglain-lain man an kolor; may puti, may baga, may orens, may dulaw.

Mayon man sadto na kayanga na lagalag na matam’is an puno hali sa pupunghan.

Dati man ada na masitas hamok an surangga. Dahil matinubo, mahod naiimod ini sa mga piliw-piliw san agihan, maburak man gihapon kun tag-sudang.

surangga'

Pwera san burak san masitas, kun tag-sudang, namagburak man an iba na tanom, hasta san mga kahoy nan sulihon.

suwa'Kun mamurak na an suwa, madali na mauso an limonada.

Pakapamurak san lukban, may makakaon na na prutas, may magagamit pa na panit na ipahirinog sa saging.

lukban

burak sin kalunggayAn burak san kalunggay, pwede man isakot sa sulihon na dahon.

____________

TRIBYA

Diri ugali san Bulusanon an pagdagot nan pagbutang sin burak sa balay, maski mayon sa hawan o sa banika.  Sa mga istampita, an inbubutang na burak, pina-uga na everlasting, na badi sobra san ginamit san may grumadwar na bata.

Kilaon na burak sa Bulusan, an white flower, nan badi yadto na an lulô, katunog san Burak nan san Plawer.

Tapón

Bihira an Bulusanón na hagas.  An kaniya ugay, diri hamok sa paghatag, o pagbulig.  Kaurupod do’n an pagpadagos: Dagusi tabi niyo…Dagos tabi kamo…  Kaurupod san pagpadagos, an kaaayo sin dispensa na, Ay, ba’daw, pasensya na sini na ramok, makararaw’ay ini na balay mi… habang namiliw san mga pahutan, san iturugda, san hurma’an.

Mayon man sin termino sa Bulusan na tapón, o sangpot, na kun sa iba na sur’maton, sugad sin iskwater, o bisita na diri di’anis. Ini ada, naluwas kun naaabuso na an ugay san tagbalay.

Kun iba na, maski habo-habo kita, kun may kaulangan o may mga kapawutan, magub’at an pag-ugay, sugad san pagpadagos.  Kun iba na man, sa ugay ta, tinatagan ta sin bilog na prebilihiyo an nakidagos—pagamit san gamit ta, pakaon san pagkaon ta—basi hamok wara masabi.  Kun iba na, pinatumpan man ini san nakisangpot.  Sa ti’laini na hitsura, habo na maghali an ‘sangpot. Hali sa pakidagos, tunapon.

Manglain-lain an hitsura sin nakidagos; diri hamok tawo o persona.

San matarup-akan ko ini na butete sa Dancalan (retrato), malin hali pa’k magpara-uran; mala kay daghan an ‘dampig sa baybayon: mga bunót, buskay, bugtö na sinelas, manglain-lain na plastik, nan sini na butete na dakô pa sa kumô.  Kinuwa ko ini na retrato sin malaksi’on hamok.  Dini na sa balay ko kareparo ini na nagsasalagang-sagang na binal’yan.  San una, an reaksyon ko, wara ko daw kareparo ini, siningkugan ko kunta ngon’a bag’o ko rinetrato ini na butete.  Sa urhi, naisip ko na ini na retrato, simbolismo sin manglain-lain na nangyayari, diri hamok sa Bulusan.

 Kun diri ako nasasala, ini na karurong, hali sa bagaw golden kuhol, na nauso man sa Bulusan san mga taon san batog san dekada ’80. Daghan an nagmaramat sini, kay dagdag na isuruda. Pinangmamat sa mga pasakay, sugad man hamok ada sin bulawan na isabrag mo sa layhon nan pag-otro-aga, may mga bata na na bulawan man. Para kay wara pag-awat, pwera san nasumo na san kakakaon sini, nareparuhan man an iba na maraot na epekto, lalo na an danyos sa paray.  Mala ini na report san PhilRice. Maski harabo na, wara na man ini kapu’o; kaupod na lugod san ingagastuhan basi maprotehiran an paray.  Mala ini, kay hasta sa paretrato san butete, nag-ulang-ulang.

May mga nasyon na istrikto sa mga gahi (tinanom o hayop) na nagsusulod kanira, maski ini buhay (liso o bonay) o benepisyado (bis’ang o kwadro o kulintas). An rason, posible na ini may mga dara na hapdos na maka-apekto sa mga natural na tinanom o hayop do’n. An mas dako na rason, na kada lugar, may naturalesa, na angay man hamok sa mga natural na nabubuhay doon.  Kun bangutan yo’n sin iba na gahi, mararaot an naturalesa san lugar.  Diri ko na tabi ini pahalabaon kay diri man ako syentipiko, kundi isipa an sugad kun dipunto Michael Jackson, na gusto magpaputi nan magpahataas-irong.

Syempre, kadaghanan san rason san pagdara, mayad; halimbawa, patapo o karuyagon san pag-ataman.  Kundi kun napaparaot, halimbawa ataman na piranha hali sa kun diin, na san kauyaman, binuhi’an sa salog san Pasig, nano an mangyayari so’n na tubi nan san mga nabubuhay do’n?  Dini liwat sa ato, medyo maluway-luway an awtoridad. Maski gusto mag-imbestigar, kun iba na an berlina, plat an gulong o badi wara gasolina…badi an bolpen, wara tinta…

An bo’ot sabihon, an pagkaraot san kapalibutan, diri hamok dahil sa pagraot.  Uyon man an pagpasangpot sin mga diri kila na bisita.

Kun iba na, an pinadagos ta, ugali o sistema.  Nangyayari ini sa ato sosyedad.  Sariha pagpabakal sin boto, batugi ngon’a sa a-siringkwenta.  San maimod na epektibo, kunupot na an sugad na sistema.  Niyan, maski maestro do’n, nasugad sin, Magparaku’an ka pa, na ma’o na yo’n niyan… Basi pa diri man umabot an panahon, na pagsasalbatanahon na hamok hasta san mga maestro sa sulod san klase, nan diri na mamagribok, kay ma’o na yo’n niyan… Niyan, sistema na an pabarakal sin boto. Wara na an pagpili sin lider base sa ugali o intensyon o abilidad.  Niyan, nabatugan sa Bulusan an turukal-tukal sin pwesto sin magparamilya.  Uso man liwat sa daghanon na lugar san Pilipinas an bagaw dinastiya. May botante na pinabakal an partisipasyon niya sa gobyerno, sa pamilya na sadiri na an gobyerno.

 Ma’o ini an nakidagos…

An natutudâ

Ini na retrato, kuwa sa karihan sa sulod san Dancalan Beach, doon sa may karaoke. Ma’o ini an mga lamesa nan ingkudan: mga inurutod na gangat sin naga.

          Mayon man ako sin naimod na retrato hali sa album san Agap-Bulusan, na pinaimod man ini na mga mwebles na sugad sini, na ma’o an gamit doon sa awditoryum san munisipyo.

Nakaimod na ako sini sa iba na lugar. An disenyo ugaring, natural, wara sin mga pakò o laki-laki. Syempre, namutang na mas masarig; wara sin pangalang-alang na kun taklaon an pakò, kun kumalpos an laki-laki, etsetera.

          Daghan sini an naruyag. Maidiyahon nganyan. Abstract. Kun nano-nano pa.

          Ako, naluyahan man sini na disenyo o ideya o klase sin mwebles.  Apisar magasto sa espasyo, masakit ini pamutangon kay wara kahirimusayan an itso.  An pinakahabo ko, labi kun ma’o ini an in-uurgulyo na mwebles na pangpubliko sa ato, na sugad man hamok sin inpapabantog ta na MA’O NA’K INI AN ‘TUDA SAN MGA NAGA DINI SA BULUSAN! INI NA HAMOK NA MGA GANGAT! MAYAD NA INI SA WARA!

          Huna-huna man ha’k ini.  Malin di’ pa man ubos an naga sa Bulusan. Badi paubos pa ha’k…

____________

TRIBYA

An ‘tuda, manglain-lain: Lagod, kun sa likido. Rukdog, kun sa liso o pulbos. Pagà, kun sa dugà. Muhmoh, kun sa luto. Residue o leftover o remnant, sa Ingles.

Arápinay: Lakdanan

lakdanan

Daog pa nira an tunay na magkamanghod, si Tagos nan si Er’er. Mga soro-soltero pa sira, magka-amigo na; pahudam-hudam sin songhits, bahin-bahin sin pomada, upod-upod sa barayle. Sa sarantarin, pirmi sira magkaapin. Kun may irinom, pirmi sira magka-upod, diri pwede na wara an sayo.  Di’anis man na, san mag-arasawa na sira, nagkararani pa an nabugsukan didto sa may Katorse Puno.

          ‘Di’ ta’k kunta pagkudalan, para kay, mayad man baga gihapon an may hawan-hawan?’, bagaw ni Er’er.  ‘Butangan ta na’k sin lakdanan…?’

          ‘Ikaw…’, bagaw ni Tagos.

          Danon sira pagkalap san patong, pagsa’og, pagburuka, pagsapsap, nan pagkudal.  Ini na mga alambre na gakot san lakdanan, hali pa kun Er’er, tuda man san hinimo niya na halayhayan, na kadanon man si Tagos pagkutay. Mala san mahuman, masirbihon man an lakdanan; pamunayan, ingkudan, hulatan sin matangway, patunawan paka-kaon. Di’anis liwat kay may nakarambong pa na puno sin sampalok.

          An mga inasaw’an nira, sanglit an diri man dati magka-ugos, pareho nakareparo san kanira pag-amigo.  Kun diri sira nagbabati, nasugad pa ada an mga babayi sin, ‘Hmh, wa’ na’k pagbiyo…’

Sa una man hamok may pangalang-alang an mga inasaw’an. Mamangno, an lakdanan na an agihan kun may nagpapakadto-pakanhi na suda na inpapahat.  Buru-balyo na man an duwa na babaye, kun diin hamok maruyag maghimo-kalo, dini o didto sa luyo, habang nag-eergo san manungod sa drama sa tibi o san mga notisya sa kararani.

          Ma’o man an kabataan nira. Buru-baralyo hamok sa lakdanan kun pakarin an uruyag. Hasta ngani san mga ataman, namag-agi man dini, batog san buwadon san orig an mga bala sa irarom, diretsuhon na an ayam, kuting nan san mga madlos.

          Mamangno, sa ka-labay-labayi, nadumo an mga bala nan san iba na huru-harigi, nagakataralkas an gakot. Danon naman an duwa san pinang-tukalan an mga kada’ilan.  Maski diri na sugad san dati an hitsura, masirbihon pa gihapon an lakdanan.

Ordinaryo yadto na adlaw. Nakahuman pa’k sira mani’udto. Pareho may banga na ki’ki, yadto si Er’er nan si Tagos sa lakdanan.

          ‘Nano, ma-upod ka buwas pa-Kabuwagan?, batog ni Tagos.  ‘May puhagon didto kura Burgol. Istimit san ‘laki, mga duwa na galon na dugos…Payt ka?

          Nangahka san tiyan si Er’er. Inturu-tuklang san dila an ki’ki. ‘Tsk, in’agda ako ni Kapitan, may pulung-pulong ada…’

          Natimli si Tagos. ‘A…Nano yo’n…an sa eleksyon na?’

          ‘Aw, ini kay nagpatawag, an sa madale na ini…’, bagaw ni Er’er.  ‘Kun dini ka umupod, badi mas dako pa an kabahinan mo…’ Nagtuturu-timawa siya na nagsusurumaton.

          Wara pagsimbag si Tagos. Hunangos sin hararom, nan unimod sa harayo. ‘Tsk, maluya…’ Tinupra niya an ki’ki, nan nagpaaram. ‘Hala, kay kun pagkabayaan ako…’

San inistorya ini ni Tagos sa asawa, bagaw man, ‘Aw, di’ yun maupod sa imo kay pirmi yun sa luyo, kay di’ pa baga sira mag-iriba? Syempre…’

          ‘Ma’o, ha?’, sugpon ni Tagos.  ‘Iya, burulag kita sini niyan…’ 

          ‘Kay nano man kun halimbawa bumoto man kita sa kandidato nira? Ambot mayad man an plataporma…’ 

          ‘Hmh, maluya. Mga palabi-labihon yo’n na pamilya so’n.  Nano daw niyan na namagkandidato, kay nakakila…’

          ‘Aw, kay ma’o baga? Kundi, an insasabi ko uga’ng, an mahihimu’an…’

          ‘Tsk, manta, pareho.  Kun sin’o an nasa pwesto, ma’o an busog…’

          ‘Iya kun dumuhal sin dako?’

          ‘Aw, di’ ako mabaton, kay kun buybuyon ako.  Basta ako, didto ako sa luyo…’

Si Er’er, unistorya man sa asawa. 

          ‘Tsk, atog ini sira Tagos, ambot kun akay nakiglain man…In’agda ko kunta kura Kapitan…’

          ‘Aw, kay wa’ mo kabati, na san arin yadto, bagaw baga sadto pa ada, didto na sira sa luyo…?’

          ‘Iya, wa’ na kita so’n mahimo…’

          ‘Akay baya niyan man ha’k na eleksyon kamo nagsiway na sugad sini?

          ‘Aw, kay san mga nakaagi, di’ man magkakontra an mga gusto mi…’

Habang nagrarani an borotohan, nagkukusog man an iristorya. Naglilinaw man an arápinay. Kun kan’o daghan an pag-iiristoryahan, ma’o man pagkawaraki mag-ergo an magkararani.  Kun nasisikupan an sayo sa lakdanan, di’ na nadagos an sayo pa. Kun sin’o an ‘urhi, napahunod na. 

          Nahuman an eleksyon. Syempre, sayo san mga kandidato nira, gunana; an sa sayo, di’ perde.  May mga pabati nganyan na ambot kun ungod o dara hamok san pamati.  Hanggan maideklarar an gana, hunararom pa an pagsiway san duwa.

Nagsangtaon matapos an borotohan, wara pa gihapon kasulit an kanira upudan. Hanggan san mga insaw’an, nangluya man. Ma’o man an mga kabataan.  An mga ataman, di’ na man apektado, kay nagkawarara na. Pareho na habo mag-ataman, kay kun nganyan yaawan san sa luyo.

          San magbagyo, napal’ak an sampalok, na yadto sa hawan ni Tagos. An hinimo ni Tagos, pinulod na diretso, maski aram niya na masuyo gihapon, mananga. An lakdanan, kay badangon na san sudang nan san uran, napadali kadumo.  Wara na sin naglalam paghingayad, kay bagaw san kada sayo, ‘Hmh, di’ man ha’k kita an nakinabang so’n, sira man, akay kita’k an magsulay…?’

San arin yadto, naimod an lakdanan na may mga rap’ok na kariwkiw nan sin tadlok. Malin hali kura Tagos.  Mamangno, sa parte nira Er’er, may pinangbutang na lado sin bubong na may pawod.  Wara na nag’ud kaayugi an upudan san magkararani. An lakdanan, kudal na niyan.

Utáy-utayáy

(Kasugpon san Galat pa man gihapon hasta niyan .)

Mayon sin kunanta. Bagaw nganyan,

Toyong butang kinô, naghoyo-hayampang
An tabi tan tayô, an tabi tan tayô,
Puyo kita tipô.

 

Istorya man ha’k ada ini; kay malin sarakot na Bikol. Haros bilog na berso, Bikol-Naga o Legaspi, pwera san Puyo, na Bulusanon san dilot na Gabos. Dilot ini na surumaton, na bo’ot sabihon, an nagkakanta, saday pa o nagsisinaday.

kurukangkongay

Sa kinab’an sin bata, mayon man sin iba na lenggwahe. Kaya ngani kun iba na, an nakasabot hamok sa kaniya, an magurang niya o kun sin’o man an nag-aaling, o naki-uyag kaniya. Mayon siya sin mga nahihimo, himuon o mga gamit na da’og pa an san sa daragko na. Sa kaniya, wara sin labi na kapawutan.  Sa paagi san imahinasyon, nagiging posible an daghan na bagay.

An mga asuwang (wizards nan witches) na sugad kura Harry Potter, na-gamit sin kapangyarihan o madyik basi makalupad an berlina, sumur’maton an mga tawo sa kwadro sa lunob, maging iraga an tawo, etsetera. Sa bata na Bulusanon, an sikreto, an paghulit san termino na bubut’ngan sin kasugpon (suffix) na ay. Nano man na bagay na sugpunan sini, nagiging ungod o posible, na kataytay san sa daragko na. Halimbawa,

 

pisos = pisos-pisosay
payag = payag-payagay
turog = turug-turugay
luto = luto-luto’ay

Kun diri ino’otro an termino, binubutangan sin pasipit (prefix o infix) na oro

 

isda = oro-isda’ay
eroplano = oro-eroplanohay.
kangkong = korokangkongay
karne = korokarnehay

 

Batog sa ungod, napakadto sa utay-utayay: ‘mahirimo utay kita sin payag, ha?’ An mga tiniripon na tadlok nan kariwkiw, nahimo na mga kadailan san payag-payagay. An mga dahon nan burak, giniriris, naging mga suli-sulihay.  An hinulos na alpog, naging luto-luto’ay.  May mga saragday na tiku nan kuru-kalderohay, nan plato-platohay na nabubutangan sini na mga linuto-luto’ay. Kun nakaluwag na, magbabatog na an karaon-kaonay: hinuhug’tan an ibaba san hiwa, nan pinalabtik (vibrate) an dila. Nakahimo ini sin tunog na sugad san ngupa-ngupa.

          Mayon man sin saod-saoday. May mga turu-tindahay, na sugad san kuru-kangkongay (retrato), nan sin mga lubi-lubihay.  Kaipuhan hamok sin ibarakal, mga pisos-pisosay (panit sin dulsi) nan kuru-kwartahay. Ini na urhi, mga buru’ong na pinggan na bagaw bikah. Kun duru-dako na pidaso, piso; an sunod ka-saday, salapi, masunod, baynte-singko

Pwede man magbyahe. An mga ingkudan sadto, nahihimo na oro-Alatcohay. May sayo hamok na dyarber nan sin sayo man na konduktor. Kun diri, an mga lata na hinimo na koro-kotsehay, pinanghimu’an sin dalan-dalanay sa mga sirong.  Kumpleto man sin mga oro-angpasay nan sin mga tulay-tulayay. Kun naruyag an mga lalaki, mayon pa sin baradil-badilay, habang an mga babaye, namag-aling sin mga ‘bata’ay.

An moro-maestrahay, istrikto man. An dorodoktoray, mayadon magbulong, kaya intero na nagpapabulong ora mismo, naayad.

Sugad sini ka-ungod an sistema san kabataan. kaya ngani, kun maluya pa o diri pa praktisado o bata pa, pina-intra ngon’a, bilang bulan-bulanay. Ini na termino, sugad sin apprentice, na hali ada sa relasyon san bulan sa sudang.

Para kay kabataan man ha’k an angay mag-úrutáy-útayáy. Kun nasugad na, ‘ikaw utay an dyarber, kay ako man utay an konduktor…’, nabibilog na an kanira kapidaso na kinanab’an maski sa imahinasyon hamok. Badi dini magbabatog an mga ambisyon: ‘pagdako ko, gusto ko maging…

Iba man kun daragko na an mag-urutay-utayay kay badi an mahimo uga’ng, an bagay na kun gahuyon, may pauna na pseudo,  na sa ato termino, di’ man ungod.  Halimbawa, kun ini na maabot na eleksyon, diri pagseryosohon san mga daragko na na botante, kun himuon ini na oro-eleksyonay, an resulta sini, kun diri ungod na pagsiriway, goro-gobyernuhay, na may poro-presidentihay, mga soro-senadoray, koro-konggresmanay, goro-gobernoray, meyor-meyoray, nan koro-konsehalay. Badi an maghade-hade’ay, an soro-soldadosay, an pulis-pulisay nan san roro-rebolusyonaryuhay. Kun mangyari, an mas perde, an bungto, nan san mga kabataan, na badi an puturo, puro na hamok sa imahinasyon. (May kasugpon tabi.)

_________________

AYAW PAGLILIM’TI:

Sa may mga kumple’anyo tabi niyan na bulan, hapi bertdey!