10. Galát pa man gihápon hasta niyán

(Kasugpon san Pikot.)

Titulo: Still Crazy After All These Years
Nagsurat: Paul Simon
Taon: 1975

 

Ini na kanta, una ko nabati san maimod ko sa black and white na paluwas sa telebisyon an Concert in Central Park san Simon and Garfunkel san 1981. Naruyagan ko an bakilid na tono, an may pagka-jazz na bitad, nan an pagkanta na sugad sin wara sin pangusog. Effortless, bagaw. San ma’adman ko an liriko, manungod ngay’an ini sa ugali san parakanta, na base sa insasabi niya, iba man sa ordinaryo; diri masyado nag-eentra sa parantukan nan puruyungko do’n, yano ha’k an hilig, may pagka-sinauna, nan wara labot sa paghuna san iba manungod kaniya. Ini an bagaw sa ato kun iba na, wara pakiupod.  Sa literal na kahulugan, maburong. Sa sayo na banda, may mga tawo na sugad sini; maski pira mo kataon wara pagbagatan, ma’o man siya gihapon. Still crazy after all these years.

Sa Bulusanon, may iba pa na kahulugan an crazy: mahilig, galat. An galat, kaya bayaan an iba, masunod ha’k an hilig.

May kamanghod man ako na naging adik; adik sa pangataman sin hayop.  Bag’o pa pan’o siya nabuhay, mayon na kami sin manglain-lain na ataman sa hawan.  May pato, pabo, kuting, baktin, ayam, koro-koro kun iba na, maya kun iba na, may haruan kun iba na, may puyo pa kun iba na. An manok mi sadto, daghan. Pwera san mga solog, may mga dumaraga, tari, umagak na nagbubunay, umagak na naghihilumhom, nan umagak na may akay na nagkapira na siwo. Kun pwede pa ngani bilangon, mayon pa sin namaglabay nan nakisirong sa balay mi sadto. May mga agwason, halo, tabili, pakla, tikling, tikugas, tubtob, palago, pusiw, nan san asul na tagkarit.

Nangluya hamok kami san magbatog pagbunay an pato mi sa kararani.  Pakapabunaya, binubuhi’an man gihapon. Mamangno, wara na pagbuhii, an balukag na hamok an naiimod mi sa kali.  Ma’o man an mga manok. Diyo-diyo kawara. Makalalangkag kun diri na nauli pagkahapon.  Para kay iba pa ini na istorya.

An kamanghod ko, wara man sin pangluya. Binabantayán an naghihilumhom na umagak hanggan mahimsa an bunay. Sayo na beses, mayon sin bunay na wara pa kapusa, maski an iba puro na himsa. An hinimo niya, pinusa an bunay na naurhi, mala kay nagdurugo an nasamad na siwo sa sulod.

Hunimo pa siya sin saday na languyan san mga isda, nan nangataman pa sin salampati.  An mga isda, malin inparadiyu-diyo man san kuting. An mga salampati, kun diri nasasalbatana, nakakati san iba na grupo, badi didto kura Gabin sa Central na-tapon.

San mag-iskwela na siya, nabayaan an kaniya mga ataman, maski an kaniya iniskwelahan, manungod man gihapon sa pangataman sin hayop. San maglayas, iba man an naging kolokasyon. Pero sa balay, mayon gihapon siya sin ataman na manglain-lain na tamsi: hilig pa man gihapon hasta niyan.

Nagkahilig man ako san pangataman sin hayop; maski niyan, kun may tyempo, mangataman ako sin hayop na sugad san mga dati mi na ataman, maski ada pag-iibahon ko na an estilo san ako pangataman. Sa gihapon, iba pa na istorya ini.

Batog san budit-budit pa ako, naruyagan ko na an pag-imod san mga buradol kun tag-buradulan, pakahuman san klase, na haros kadungan man san pakahuman san anihan.  Mayad na tyempo an pakahuman san klase, kay daghan an oras sa uruyag, diri makaulang sa iskwelahan, nan daghan an tes piper na matatarakpol na himuon na buradol. Di’anis man na pakaani kay wara na sin patubi, kaya pwera san mahawan an layhon, diri na malapok.  Mabunga man sini an anonang na ipakurupot na diri na pagbabakalon.

San una, paraimod ha’k ako, o paratu’on san iba na nagpapalayog.  San makaaram ako, nakapalain-lain na ako san itso na gusto ko.  Batog sa pinilok na tes piper, sa sinapi-sapi na tes piper, hanggan san mga binalay na kabugawan na may takpol na papel de Hapon. San maggamit na ako sin takpol, napalain-lainan ko na man an kolor san ako buradol. Natuom ko an pagsapsap, pagbalay, pagtakpol, hanggan pagtu’ig san buradol, basi maging tama an timbang, diri magkikiling pa-dagat o pa-bulod. An pagtu’ig, nahihimo sa paagi sin banting. Nakaaram pa ngani ako paghimo sin sumba.

An bururadol sadto, diri man saraklutan, kundi patirindugan, nan paarawatan.  Nasarihan ko na an madulom na, naglalayog pa an buradol ko.  Sayo man na agyat an abilidad na mai-uli an buradol, na bo’ot sabihon, kun tindugon na an layog, matapos matu’igan, nadadara pauli sa balay, basi didto ihigot, nan maimod san iba. Didto na man sa may balay kinakanikan an buradol, basi palayugon gihapon pagkaaga. Sa pagkahilig, napalayog ako maski wara na sin iba na nagpapalayog. Nasarihan ko na man magburadol maski diri panahon—kun may bagyo. Tinutuyo ko hamok na makudat an pamala san buradol ko basi kayahon an kusog san hangin.

Sa kaburadol ko, wara man baya ako pakasari kahulog sa kahoy habang naghihinab’it san buradol ko na tinata, maski may aram ako na iba na nangyari kanira ini.  Nakasari man ako kayaawi, sadto na mga naawa ada, kinakanikan an buradol nan ginugumok an tabid. Inuunungan man sin hiriran.

Bihira na ako makatyempo sa Bulusan sin tagburadulan. Kun igkatupar, badi maka’intra gihapon ako, maski gusngab na.  Kun diri, badi maski retratuhon ko na hamok sira (Retrato sa itaas, kuwa tabi ni Binoy), sugad sini na lalaki na linabayan ko san arin yadto.  Pareho ada sa ako, siya man, galat pa gihapon hasta niyan. (May kasugpon tabi.)

Advertisements

9. Pikot

gokoy1

Titulo : Step No, Step Yes
Nagsurat  : Marvic Sotto, Joey De Leon 
Taon  : 1978

Sayo na inspirasyon sini, sayo man na istorya hali sa Reader’s Digest san Disyembre 1999, an The Quarter-Acre Universe ni Geraldine Brooks.  Sayo siya na ina an nakareparo na an kaniya kabataan, lain na man an nasasarihan sa uruyag nan mga uyagan.  Uyon nganyan an mga bata’ay na namagpilikat-pikat, nakalakaw, naghihibi, nagtitinawa, nabubuklisan. Mayon man an mga lalaki sin mga robot, na kada bakingking, badi nagiging eroplano, badil, o nagiging…robot. May mga koro-kotsehay na de-bateriya na nag-uunay pagdalagan.

Mga daan luto, dati human, kaya an kaugmahan, iba man.  Kun usyusuhon san bata, tinataralkas an mga kadailan.  Pagkaraot san uyagan, hinahabuan na. Tutal, mayon man tulos sin ikatukal, yadto sa tindahan.

May nabakal man ako na cd san VST & Co. Dati na ini na paborito na grupo, mala kay naruyagan na sini an mga kanta batog pa san inluwas ini na long playing, hanggan maging cassette.  Niyan, nasa cd na, maski an mga kanta, ma’o man gihapon. Sayo san mga kanta, an Step No, Step Yes.  Di’anis an tema sini, pagdumdom san uruyag sadto, na kadaghanan, wara na niyan o diri na in’uuyag.  Maogma an tono nan bitad, na sangay sa kaburut’on sin sayo na bata, na malin an nasa isip man pirmi, uruyag, kaogmahan.

Tandang-tanda ko pa, ang tumbang preso
bahay-bahayan, at patintero

Kun sa Bulusan, an step no, step yes, wara iba kundi an pikot. Ini na uyag, kaipuhan man hamok sin saday na espasyo na rektanggulo, na kinukuritan sin sugad sin table tennis court.  Kun sa ingod, an ikururit, badi balä o kariwkiw o bato.  Kun sa semento, kun diri bogà, badi tisa hali sa eskwelahan. Kada parauyag, kaipuhan sin basiyo: sayo na kapidaso na bato o kabuka na buong na plato, an bika, na iniitsa sa mga kurukwarto san court. Basta diri magbuligid paluwas o tumama sa kurit, makaabante an parauyag, malukso o makingking sa mga kwarto na wara sin pahulad na basiyo. Sugad man hamok sin sa uyag na monopoly an mga regulasyon. Kun makamas o bwenas an parauyag, nakabakal sin kwarto o nakapahimo sin suy’ab sa court. Kun daghan an kaniya sadiri, daghan an kaniya matutungtungan, kay kun diyo, limitado man an pwede niya tungtungan.

An tumbang preso, nalimot na ako san ngaran na Bulusanon. Pero an uruyag sini, malin pirmi pakapanigab’i.  May maboluntad na lider, kada sayo na kaintra, mabutang sin palad sa ingod basi taptapon san lider. An pagtaptap niya, may soundtrack: pen-pen-de-sarapen-de-kutsilyo-de-almasen-haw-haw-de-karabaw-batuten…An urhi niya mataptap, ma’o an ta’on, an iba puro agi. Sayo na agi an maboluntad pagtapok san basiyo na lata sin gatas sa harayo. Kun sarin ka’rayo, ma’o man an ka-dako san oras san kanira pagtago, basi maging mas masakit hanapon san ta’on. Kun napolo an nagtago, maski madakop an siyam, magiging agi gihapon intero kun maka-iloy an ikanapolo na agi, nan maibarabad gihapon an lata. Kun maluya maghanap o magdakop, mababagoong an ta’on; badi hanggan humibi siya o magharabo intero kay kun nangaraturog na.  An paglaom hamok niya na maging agi, kun an lata na rinabak, tumugbos.  An nagrabak, itukal na ta’on. Sayo ini san mga ruyag ko na uyag. Gustuhon ko magtago, nan malaksi ako makipabukudan.

Kun nakaisip, nanguruwa kami sin tadlok nan sin kariwkiw, nahanap sin piliw sin kudal o kun diin na malumlom, nan maghihimo sin payag.  Tadlok an harigi, nan an mga lunob nan bubong, kariwkiw nan sin dublahan.  Badi an salóg, sako.  Kun kan’o human na, may maribok na na gurang: Ay, ba’adaw! Ayaw daw kamo so’n na payag, kay nakapabagyo yown…!

Syempre, may uyag na panglalaki, mayon man sin pangbabayi. An pikot, sugad san ba-gol, kadaghanan na nag-uuyag sini, babaye.  An mga lalaki, an una na naruyagan, an pulpog sa alpog. Kun may nagpapa-ubra halimbawa, mayon sin tambak na baybay.  Yoon man an karamhagan nan paralanatan.  Kun bukid-bukid an baybay kangina na aga paka-deliber, na-hapon so’n, waragas na yo’n; pagpapalahon na gihapon basi matipon. Pero an tidi’anisi na alpog, na pino nan mapulut-pulot, an alpog sa sirong san balay.  Ma’o man yo’n an gustuhon na balayan san gukoy.  Nahimo sira sin irik, hanggan mawara pairarom.  Para kay diri nira aram, may pakilaan sira na nahihimo san kanira irik (mga retrato). Kun naiimod ini na mga ukad-ukad, madali man kaykayon an gukoy, na an hitsura, sugad man hamok sin dako na garapata, na malin di’ man nangagat. Kaya ngani ada, pakadakop san gukoy, binubuhi’an manta. Ambot kun nano sa iba na lugar ini na gukoy. Kun wara gukoy, tinitipon man gihapon an alpog, hinihimo na Bulkan Mayon, iniirikan man sa butnga na sugad sin hiwa san bulkan, nan iniihian. Kun nasumo na sa sirong, makaradto na sa salog, kay didto naman mahirimo sin bola-bola na lapok.  Sigi an kahihimas patalimon, hanggan kumudat, nan magbuburulang na san mga bola-bola: uruntugan, paarawatan ka-bu’ong, pakurudatan san nahimo na bola-bola.

Ma’o ini sadto an amo mga uyagan. Hali sa bala, may syato. Hali sa bagol nan pisu, may hababa na kadang.  Hali sa basiyo na lata nan sin bugto na sinelas, may koro-kotsehay.  Hali sa basiyo na lata gihapon, may huru-helikopter. Hali sa talukap, may nadadanas na sarak’yan.  Hali sa paklang san paray, may piyu-piyo. An kwarta mi sadto, pinulpog na takop, pinurutan na putos sin dulsi, o bika hali sa buru’ong na pinggan. Maaram kami maghimo san amo turumpo nan buradol. Bagaw ngani ni Geraldine Brooks, di’ man  kinaipuhan sin gasto basi may mauyagan kami, nan maruyagan mi an amo uyagan.

Sa kada uyag, mayon kita sin paborito na kauyag, na badi ma’o man an pirmi kaupud-upod maski pakarin.  Kaya ngani ada bagaw sini na kanta,

Sana, habambuhay
ay magkalaro tayo…

Para kay intero baga natatapos. Nahuman an pagkabata. Natukalan an uyagan. Nagkawarara an mga kauyag. Nagkabirilin ha’k intero, sa isip, sa punumduman.

(May kasugpon tabi.)

Langhoy man gihapon

Niyan na human na an ayuno, pwede na gihapon maghuru-haranda.  Sarihon ta gihapon an linumpan na langka na may bangot na kasag, o linumpan na ogob na may bangot na agama, an inasal na surahan, kusido na danoy, o dinugo na may kaatol na lanson.

Di’ ta’k paglimutan an kakan’on.

An mga kakan’on na Bulusanon kadaghanan, Bulusanon man an ngaran, sugad san ibos, suman, binamban, kinalingking, kinalu’ko, biniribid, sinapot, ginat’an, sinugna, pinuso, hinagom, paladosdos, linukay, o pinakro.  An mga kagamitan sini kasi mga Bulusanon man: saging, bugas, kamote, bilanghoy, baribaran, palawan, gaway. Taod-taod na ka-uso sa Bulusan an ispagite, na syempre, Italyano an gikan.

Ini na pudding, popular na kakan’on sa Bulusan na an gamit, Bulusanon. Ingles an ngaran, an sulod, bilanghoy man gihapon.

Ambot kun kan’o ini pagbatog.  Basta san adit-adit pa ako, inhihirimo na ini; palain-lain hamok sa biko.  Awat ada ini maging popular, kay bihira hamok an mayon sin hurma’an na kwadrado na lata, na kaipuhan pa utuhon pakadto sa panaderiya, nan bumayad san pag-hurno.

Sa mga bata-bata pa, batog sa mga eskwela kun party na pangPasko, hanggan sa mga party sin mga tin-edyer, usuhon ini. Niyan na uruli na Kamahalan, dahil may mga baragat nan may karaon, badi daghan an maghahanda sini.

PUDDING

Mga kaipuhan: Un kilo na inira’id na bilanghoy, 400ml na gatas na kondensada, 400ml  na gatas na ebaporada, 400ml  na hatok sin lubi, sayo na tasa na asukar, mga upat na kutsara na mantekilya.

Hurmaan na lata, wax paper o lana.

Sa sayo na dako na mangko o saday na planggana, sarakuton an mga kaipuhan.

Butangan sin wax paper o kun wara, lanahan, an sulod san hurma’an na lata. Ibutang an sinarakot na kaipuhan.  Kun wara sin sadiri na pugon, tahuban an hurma’an na may hurnu’on, nan darahon didto kura Ponga o kura Paring basi didto hurnu’on.  Kun may sadiri na pugon, hurnu’on sin mga medya ora sa 180 degrado kapaso, o hanggan maluto.

‘Lunatay sa bahì…’

Ini na tulay, kun diri pa man bahì, badi tugas na na lawas sin anahaw.  Kay kun diri, sa kalatayi nan ka-urani-sudangi, madali ini malupa. Ambot kun inspirasyon ini san  mga istorya sadto, na sa hinanapos, bagaw ‘…lunatay sa bahì, nagpaka-ihi; lunatay sa upós, natapos.’

        Ini na tulay sa retrato, badi ma’o an naibutang na latayan, kay madali ibutang, mas magaan pag-alsahon hali sa pinud’lan hanggan sa pagbalyo san salog. Para kay, dahil saday an lawas, ngana an labog-labog sini kun linalatayan. Kaya kun diri anad, kukulba’an paglatay dini, labi kun may dara-dara.

         Kadaghanan na tulay sadto, lawas sin lubi;  nahimo dahil sa dako na danon san karabaw, na ma’o an nagsasa’og san lubi, nan nag-aalsa man, sa paagi sin banting. 

        Malin wara man sin kurundisyon manungod sa tulay.  Diri sugad halimbawa san expressway niyan na may toll fee o bayad san paglabay. An tulay dini, wara man sin nanukot; maski sin’o na lumabay, nakalatay sin libre. Syempre, an naghimo sini na latayan, o an mahingoha, an may sadiri dini, na ma’o an una na makinabang san paglatay. Kunsabagay, diri man pwede ulangon an iba na naglalabay, kun mayon sin sagkahon do’on sa iraya. Parte na ada ini san bagaw niyan right of way.

An bahì, hali sa tugason na na lawas sin lubi o anahaw o bunga, na an kolor, maitum.  An ulat, sugad sin surod na himo sadto sa karurong sin pawikan, san diri pa ini bawal.  Mahunit an bahi, nan awat an sirbi.  Naiimod ko ini sadto, sa mga garaptan san pato-pato (wasay), balitang san duyan, nan kun iba na, salog. Niyan, nagiging popular ini dahil sa ulat sini na dianis na pangdekorasyon sa balay. 

          Ambot kun makapu’o ini sa lubi o sa anahaw dini sa ato, maski apektado gihapon an pamrodukto, kun mapupulak an napakinabangan na na puno.  Taod-taod man liwat halimbawa bag’o magbunga an tagbong, Taod-taod man bag’o maging bahì an lawas san lubi. 

___________

TRIBYA

Sa buhay na ini, may mga panahon na kita magpapaka-ihi, maski diri lumatay sa bahì.  Ma’o man, gustuhon ta o diri, intero kita malatay sa upos.

Pagkaon na pang-ayuno

kinilaw na maragoso1Mag-ayuno ngon’a kita niyan.

Mayad pa, magsikup-sikop do’on sa kudal, kun may mapupudo na maragoso. Kun mayon, mayad  ini na suda niyan, maski diri na pag-atulan sin sinugba na bis’ang o lab’as na buraw o inasal na lawlaw. Maski wara na ngon’a sin ka-atol na kusido na danoy o mararara. Tu’ig na ini, maski para hamok niyan na adlaw.

KINILAW NA MARAGOSO

An kaipuhan man hamok: bunga sin maragoso, asin, suwa.

Hali’on an mga durho san bunga, pag-tunga’on pahalaba, nan halion an bukag nan liso.  Gipadon sin manipis pabalagbag. Bura-burahan sin diyo na asin. Pugaon basi mahali an pait. Pugaan sin saday na suwa, hali’on hamok an liso.

Syempre, atulan gihapon sin diyo na luto, maski di’ na ngon’a manulsi sin hinog na ginuyod.