An sayô pa na Dancalan

dancalan.4Sa mga pasyaran sa Bulusan, an Villa Luisa Celeste Resort an sayo sa tidaku’i an mahihimo sa ngaran san turismo. An kamutangan sini, pabor sa mga nagbabakasyon: harani pa sa bungto, may distansya sa kabal’yan, nan may sadiri na baybayon.

An baybayon dini (retrato sa itaas), kasugpon man hamok san kinaan’dan na karigusan san Dancalan, maski mas di’anis man gihapon an tubi didto dahil pakadto an apyog san balod.  Dini, maluya an balod, kaya kun sarudsudon an irarom san karigusan dini, oyon an pino na ati, o bagaw silt, na madali magpalubog kun nakukutaw. Wara man dini celestesin binagong na di’anis pagrirupon.  Para kay kun seryoso na parabuso, harani pa gihapon ini sa Pag-ultan.

Sa piliw san dagat, may mga kiosko na naaarkila sin 300 pesos, nan pavilion (pang 100 katawo, Php5,000) para sa mga okasyon na sugad san kasal, tiripon, miting, o kun nano na programa na mangaipo sin espasyo.  May tagama  man  dini na mga lamesa (Php50), ingkudan, entablado, nan kusina (Php500). Maski diri erkondisyon, tu’ig na an hayahay hali sa dagat.

Sa gibalaye sa luyo san tinampo, sa dako na ingod na may hataas na kudal sa palibot, mayon sin mga kuru-kwarto na naaarkila man sin adlawan.  May sa duwaan (Executive, Php800), may sa grupo (Family, upatan, Php1,200, nan Dormitory, pang-pito, Php1,700).  May swimming pool pa na pwede luwuyan kun gusto. Sa hawan, may manglain-lain na masitas (retrato sa ibaba), prutas (retrato sin lukban), nan sulihon. Sa itaas, mayon pa sin mahiwas na veranda (pang 50 katawo, Php3,500) na pwede man na lugar sin miting.

May mga empleyado sira na maaram na sa hospitality; sa pagsirbi sin bisita, nan paghanda sin manglain-lain na putahe. An kanira menu, mayon sin bagaw Executive meal (sabaw, luto, 2 na suda, nan panulsihan, Php150), Value
meal
(luto nan 1 suda, Php75), Executive breakfast (Php150), nan American breakfast (Php100). May bayad man an entrance dini, Php25.

Hali sa veranda, matatan’aw an dagat sa luyo san tinampo, o an saday na pasakay sa piliw san kudal.  Depende sa tyempo, makaimod dini sin nag-aarado, nagtatanom, naghihilamon, nag-aani, nagpapalpag, o maski an layhon hamok nan san kagawayan.

Kun hahanapon hamok an bagaw nira peace and tranquility, badi maagihan man dini, kun halip’ot hamok o labay na pagbisita.  Diri sugad san mga resort halimbawa doon sa Rizal sa Gubat na maski paarawatan an istar san bisita nan may mga sadiri na garahe hasta san sasakyan, ini saday pa gihapon an espasyo sa kada bisita. Kun mahanapan pa, wara dini sin internet, bar, o maski telebisyon. Dahil wara man sin linya sin telepono, diri dini pwede magbayad sin credit card. Sugad liwat sin kulang sa mantensyon ini. Maiimod sa mga banyo na wara sab-itan nan liwan sa ra’ot na tahob sa lunob. Wara sira dini sin tagama na generator na angay sa Bulusan na diri napaglauman an serbisyo san kuryente.

Sa kamas manungod sa serbisyo bilang kasugpon san kakayahan, o potential, sugad ini sin nakipalanat, nan hunabô bag’o pa unabot sa butnga. Diri man agresibo an promotion sini; sugad sin daraga na mararaw’ayon. Sugad sin diri seryoso na negosyo. Para kay, kun diin do’on, mayon sin mga ruyag an adventure, an pagdiskubre sin mga lugar na sugad sini, tago, maski mayon kunta sin ika-urgulyo.

Maski sugad sini, di’anis pa gihapon magluwoy sa dagat san Villa Celeste, labi kun tagi-hapon na diri mauran.  Wara sin magpaparaluk-aw, pwera san nagkapira na naglalabay na pauli na, na badi may uto o pas’an: an kina’andan ta na tan’awon kun hapon, dini sa Bulusan.

Kun gusto magpareserba, wara tabi ini sin website, pwera san mga numero na ini: +63 910 6512447, +63 910 4290975, +63 920 9060969, nan +63 920 9077450.

An Bulusanón na musikero: Luway-luway sa bag’o na tunog

Kun tutuparon, madadakop siya na mga pakapangalas-dose, hanggan mag-i’aalas-dose gihapon.  Atrasado na an kaniya turog. An ataman niya na nagbabatog na negosyo, pareho man kaniya an mga parokyano; urhi an buhat, urhi man an higda; o urhi an higda…

May pwesto si Jasper Gacosta para sa computer, internet nan on-line gaming; sayo sa mga upat ada niyan sa sentro san Bulusán, na niyan paborito na na istambayan san nagdadaghan na maaram maginternet na kabataan na Bulusanón nan mga talagsa na bakasyunista nan turista. Mayon siya sin malin unom na desktop na naaarkila por ora.

Kun wara sin in-aatenderan na kostumer, nagkukurukiskis siya san kaniya gitara. Mayon siya sin saday na ingkudan na sugad san gamit sa paglaba, na iniingkudan niya. Nan mabatog na siya san kaniya praktis.

Kun pamatian, marereparo na mahiwas an abot san kaniya kaya tugtugon. Sayo na minuto, maghihiyum-hiyum an gitara niya sa tono nan bitad sin rock na Tagalog. Mamangno, makadto sa Bob Marley na reggae. Magiging new wave san The Police, masunod an Sweet Child of Mine san Guns N Roses, sasakutan san Beatles na Get Back, nan mabalik sa rock san Black Sabbath, an Paranoid. Bag’o mahuman an praktis niya, mahuhuman pa an Stairway To Heaven san Led Zeppelin.

Mayon sira sin banda sa Bulusán. Mga Bulusanón intero an myembro:  si Larry sa rhythm, si Ryan an parabumbo, si Joey sa baho, siya sa gitara na lead. San arin yadto, naghahanap sira sin bokalista. An praktisan nira, didto sa itaas san kanira balay.  Didto an kanira mga gamit. Beterano na sira sa nagkapira na konsyerto sa bungto (battle of the bands, musiklaban) kun diin may naarabot man na mga banda hali sa iba na bungto san Sorsogon. Kun iba na, diri siya naka-intra, maski ka-intra an banda niya, kun kinukuwa man siya na myembro san mga hurado, o kun diri siya pina-intra san organisador, sa dahilan na wara man ada koneksyon sa musika.

Ambot kun mayon sira sin ambisyon na sumikat an banda nira, sa luwas san partisipasyon sa mga konsyerto, nan makapaimod man san kanira kakayahan. Sa pag-imod niya, hanggan niyan, bataon pa o sa gurangon pa an pag-apresyar san kadaghanan na Bulusanon sa iba na klase sin musika. Sa kadaghanan dini, an musika, inbabaylehan, sugad san pantomina, cha-cha nan tango. Kun iba na nganyan, sa kanira pagtugtog, may naayo sin pantomina na, mayad kay pamilyar man sa kanira, kinakapkap na hamok nira pagtugtuga. Sa mga parukyano san negosyo niya, mayon sin mga namag-download. Popularon nganyan an mga rock ballad na sugad san Love Hurts san Nazareth, nan san Soldier Of Fortune san Deep Purple. Nareparuhan man niya na hanggan niyan, an termino sa Bulusán san bumbo, jazzer.

bandaSa kultura ta, diri hamok dini sa Bulusán, malin diri uso an pagkuru-kanta sa labayan o doon sa saod. Sa ato, an naghihimo so’on, makililimos; nan makararaw’ay an pakilimos Mas bale ada mangayo o mangutang na diri inbabay’dan, o kun diri, mangalit. An musikero na nakapalusot sini, an nagkakaroling, nan san handicapped.

Sadto, mayon sin musikero na nakilimos, sayo siya na  buta. Dahil ada wara man marani kun pumwesto hamok siya sa sayo na piliw nan tumugtog, siya an naglihos sa balay-balay, kabit-kabit sin bata na babaye. An byulin niya, an iraraska, malin bandala. An gahoy mi sa kaniya sadto, an para-ing’ing. Kun may nahatag, badi diyo na sinsilyo o himumuno sin otsaba na bugas na inbubutang sa dara nira na bay’ong. Siya hamok an naimod ko sa Bulusán na nagtugtog sin byulin. Nadumduman ko man siya san maimod ko magtugtog an byulinista na si John Lesaca, sa sayo na libre na pagtugtog niya sa Manila.

Sa iba na nasyon, diri kinaraw’ay an pagkuru-kanta sa mga agihan, sa mga subway o mall. Kun imudon, mga mayad man an sul’ot nira, ma’o man an instrumento, na bo’ot sabihon, diri man sira nakilimos. Malin an gusto man hamok nira, an may magbati kanira, mag’imod san kanira pagtugtog; nan kun may maruyag na humatag, kanira man. Sa kanira pagtugtog sa publiko, mas nahasa sira. Niyan, sa mga kontes sa telebisyon, daghan an sugad sa kanira na hataas an kumpyansa kun nahampang sa publiko.  An iba man, nadiskubre sa kanira pagtugtog.  May naging akompanyador, may naging soloista.

Kinaan’dan man nag’ud sa Bulusan an sarayaw-sayaw kun may tugtog; batog sa oro-eroplano san pantomina hanggan sa uru-umpag san modern. May mga mayadon dini magsayaw sin pang-ballroom. Pero mayon man sin naruyag sin iba na klase sin tugtog, sugad san mga kanta san Asin sadto. Niyan, diri na hamok ini inbabati; may Bulusanon na na namagtugtog sini.  Halimbawa sira Jasper, na uya hamok dini.
__________________
TRIBYA
An ngaran san banda nira Jasper, Prince Darwin. Dini sa ato, may mga ngaran sin banda na diri man nahahali an pagka-Tagalog o pagka-Pilipino, sugad san Juan de la Cruz Band,  Apolinario Mabini Hiking Society, Tame The Tikbalang, River Maya, o an banda nganyan ni Pepe Smith, an Flaming Katols.

Nag-imbento lugod ako sin mga ngaran na may pagka-Bulusanón: The Flying Lokogs, Hyper-Budlay, Tele’ogay Vaccine, Dyanibuistes, Hagobohob, Revenge of the Kulatoy, Haritiheat, Linti’asSteel Aninipot, Palmo Kings, Ama Mang’Og, Mutant Alim’hon, nan Bag’id Boys.

Baya man uga’ng, kun diri sa banda, pwede man ipangaran sa kabayo, sakayan, o team sa torong-its.

Rapong-rapong:Tambis

tambisSa mga prutas san Bulusan, mayon sin nagkapira na sugad sin sayo na pamilya: magkahiritsura an dahon, an panit san sanga, an burak, nan san rapong-rapong na pamunga.

An mga prutas na ini, ma’o an tambis (mga retrato), hagis, igot, makopa, nan kayubkob.  Niyan na bulan, batog na an paghinog san tambis.

Mayon ada sin nagkapira na klase sin tambis, depende sa kadako o kasaday san bunga.  An tambis sa Bulusan, malin ma’o an tisadayi na klase.  Ma’o man an titam’isi.

Sa mga uma, dahil ada tinong, naharataas an puno sini, nalabaw sa balay.  Pero an puno nan san mga sanga, parareho gihapon kadaragko.  Sa bungto, diri ini naharataas sin mayad.  Kaya madali pukniton an bunga.  An bunga sini, sugad sin kapuso o kampana na sayo na pudyot. Sa irarom san kurukampana, mayon sin bungot na hinahali ngon’a (kaurupod san hakot kun iba na), binubuka basi mahali an liso na badi nagkaduwa na sugad sin mani kadako, bag’o ihungit.  An rami sini, matam’is na may diyo na sakrot sa urhi. Kun bag’o pudu’on, marag’mo pagsupa’on.  Kun nakaamot tambissan nadagot nan pinatinda sadto, tinutuhog ini sin silhig, sugad sin tuhog san hinolen-holen, basi dati na bilang an kada atado.

Sugad man san daghan na kahoy sa Bulusan, hasta san diri nagbubunga, ini na prutas malin talagsa na man.  Kun hanapon an kinaadman manungod sini sa internet, sugad sin may diri pagka-uruyon, batog sa ngaran. Bagaw san iba, syzygium samarangense. Bagaw man san iba, ini nganyan, syzygium jambos. Bagaw pa san iba, ini nganyan na tambis, an sayo pa na ngaran, makopa.  Mayon nganyan sini sin baga, may puti.

Badi.

Para kay sa Bulusan, iba man an tambis, iba man an makopa, nan iba man an kayubkob. Sugad san nasabi na, parareho sini an hitsura san pamurak, na sugad sin mga borlas sin parasayaw na Hawaiiana, na ruyagon pagdunuhon san kulibubog. Kun diri pa tu’ig, diri man ini nakukusbal, kay badi an matarup’akan ugaring, an basul, na ruyagon man an mga dahon sini.

8. Mga Retrato Nan Panumduman

 

Titulo: Photographs And Memories
Nagsurat: James Joseph Croce
Taon: 1972

 

mag-aramigaSayo ini na kanta na paborito kantahon labi san usuhon pa an bagaw folk music, mga yano na kanta na kumpleto na an tunog maski in-aakumpanyar hamok sin sayo o duwa na gitara. Tama’on an liriko, ma’o man an tono, sa tema na panumduman.

…all that I have are these
To remember you…

Diri man syerto kun kan’o nag’ud sinurat ini na kanta, basta kaupod ini sa album ni Jim Croce na You Don’t Mess Around With Jim na nailuwas san 1972. Sangtaon pakaluwas sini na album, namatay ini na parakanta sa aksidente sin eroplano. Kun sususugon an tono, sugad sin wara kahuman ini, wara an nota na pangremate; sugad sin pag-urupod na di’anis, na natayhaw.

But we sure had a good time
When we started way back when…

Sugad san istorya nira Uwan…

San grumadwar si Uwan sa hayskul, bagaw ni Inoy Timyo na ama niya, ‘Iya mayad man, Nono, kay awat ka na inhuhulat sa Manila. An tuga baga ni Manoy mo, grumadwar ka ha’k sa hayskul, isulod ka niya sa trabaho…’

Diri maadman ni Uwan kun malukso sa kaogmahan o mahibi sa langkag.  Awat na man niya inpaparadrowing sa isip an Manila: Makadto ako sa ku’an, uusyusohon ko an ku’an, sasarihon ko an ku’an, makabakal na ako sin ku’an, mababagat ko man ada sira ku’an…

Para kay pan’o man niya babayaan ini na barkada, na an kanira pag-urupod sa iskwelahan sugad man hamok sin sa magkamaranghod: magka-urupod sa irinom, sa hiriran, sa uruyag, sa pakurunswelo; kun nagkukuru-karanta, suru-salalyo san gitara; kun inkukulang sin sigarilyo, suru-saralyo pagyupyop…

San maruyag si Pintog kun Adelaida, si Uwan an alalay pa-Sapngan. San si Uwan mangursunada kun Rosita, si Totep an parahatag san surat, na an batog pirmi, bago ang lahat…

An mga babaye, ma’o man.  Kun inbabasa na ni Rosita an surat ni Uwan, sigi man an sunggod san duwa na amiga.

Adelaida: wat is dat?

Adelfa: mudoy na makudat

Adelaida: wat is dis?

Adelfa: mudoy na balungis

Rosita: e, paano-ano man niyo… (sagin-sagin napuringot).

ilongan

Sabado san puma-Manila si Uwan.  Byernes na gab’i, hurubugon sira na tolo, nan sin nagkapira pa na nakiinom kanira. An gunasto ubos, si Totep, kay koridor. Sabado na aga, kunadto sira sa Dapdap, insusog si Inoy Bosyo kay nagparetrato sira. Bag’o humapon, sakay na si Uwan san Pantranco.

Nagsangtaon pa san madagka man pa-Manila si Adelaida, san may humuron kaniya na kuwaon siya na surugu’on. Kaurupod san diyo niya na yamit, an diyo man niya na panumduman, sugad san kanira retrato.

San una, nagtaga-surat si Uwan; malin nakaduwa man. Wara man pagsimbag sira Pintog.  Si Adelaida, nakapira man na surat, na sinimbag man san mga amiga, kun sin’o ada an natugal san sayo pa.  Mamangno, an mga surat, naalto na.

1978 pa san bumaya sa Bulusan si Uwan nan si Adelaida.  Magkaiba man an kanira kinadto na lugar.  Maski kan’o wara man sira pagbagat. Iba man an naasawa ni Uwan. Ma’o man si Totep.  Ma’o man si Pintog,  nan sira Adelaida, Adelfa nan Rosita.  San sayo na taon, nagbaragat sira, san magreunion sira sa hayskul. May paarano-ano.  May iripus-ipos.  May murutu-muto.  Pero san magka-irimudan na an awat na wara pagbabaragat, nawara na an mga pangaralang-alang. Kada sayo, malin ma’o na hamok an gusto magsurumaton, na puro man hamok, ba’adaw sadto, ha…? May hararakhak, may hiribi. San maghihinanapos na an baragat, malin harabo na magburulag, haros hinaton an natutuda na banaag san sudang.

Nadumduman mo yadto na retrato ta san pag-ihuhumali mo?

Aw, syempre.  Yadto sa hanipan ko…

Ma’o man ako. Kun iba na, nabubukadan…

An mga babaye, ma’o man an erergo…

Iya, nano, pinanghanip mo man yadto na mga surat mi sa imo…?

A, wara, kay kun maimod san mister ko…an mga retrato ta, ma’o…

Aw, syempre…

Ay, ba’a, na grabe an paghirot ko sadto kay, panumduman baga?

_________________________

TRIBYA

Pwede man bisitahon gihapon ini, ini, nan sini.

Sadto na panahon, maluway an pagretrato; may alikmod an kamera nan tig-awat kada pitik.  Mayon pa sin pelikula na kaipuhan i-develop sa madulom. Niyan, wara na sin alikmod nan sin pelikula. Mayon pa ngani nganyan sin kamera na makapitik sin napolo kada segundo, an Canon EOS 1D Mark IV 16.1 megapixel DSLR, linuwas san hinanapos san 2009.

Kun maging tradisyunal an hugak pag-urupod sa prusisyon kun Semana Santa, dahil sa piriknik o iba pa na personal na dahilan, pwede man ada mag-organisar sin photo-exhibit sa tema san Semana Santa. Imbitaran an mga mahilig magretrato na magpaimod sin mga imahen, o images, san panahon na ini, na nadakop san kanira lente: mga imahen san mga santo, an mga sayos, an mga namagbulig, an mga seryales, an mataraka kun katutnga, an prusisyon, an alpog sa inlalabayan…  Sa paagi sini, mawara man o maiba an tradisyon, maski puru-pan’o, maihanip ini sa retrato. Mayad ada sini na tyempo, an Semana Santa mismo.

Habang insusurat ko ini, naghapot an kaabay ko: ‘may sayos pa ada niyan?’ Bagaw ko, ‘badi diri na niyan araram an sayos. Badi masugad, nano yun na sayos? Plural san sayo?’

Dahon san banika

payawMay naimod ako na retrato hali sa Bulusan; retrato sin inlilibot na turos.  Sugad sin mga lab’ason an turos, mga saragday pa, an bagaw pilsitan. In-uulay man sa ringka na sugad sadto, para kay mayon ako sin nareparuhan; an putos san mga atado, silopen. Nahanapan ko lugod an dati na ipurutos, an dahon san payaw (retrato).

Mas dianis pag-imudon an isda sa ibabaw san payaw; mas naiimod an pagkalab’as san dakop.  Sadto, inrurulungtod ini na mga atado sa basket. Kun sugad sini na pilsitan, mga walo na pidaso sa a-dos-singkwenta an atado, o kun niyan badi baynte pesos kada atado.  An hinihimo san paratinda, pinaibabaw an maluya-luya, sa irarom an mas darag’anis na isda.  Kun may napipili, inaalsa hamok an payaw nan pinapalis an sulod sa planganisa na losa.

Akay kaipuhan sin silopen? Sa pag-imod ko, di’ pa man napupu’o an payaw sa Bulusan. Abundahon pa ini sa mga piliw san agihan, na diri na maharayo hali sa bungto. Kun padatahan, maski kabataan, makadelihensya kunta sa paagdagot sini. Kun an plastik diri natutunaw, an payaw, diri makaraot sa kapalibutan.

Kun makareparo kunta an may mga kakayahan doon sa bungto, na ipagbawal na ngon’a an pagputos sin plastik sa isda.  Gamiton kunta gihapon an dahon san banika, an payaw. Tradisyon, produkto ini san Bulusan, na madadanunan, mapoprotehir sa paggamit ta sini.

Bunga san banika

laptukaySa pagsurut-surot mi sadto, di’ man hamok kagid, ranggos, dapaw, nan katul an mahod naaagihan. Kun iba na, may naaagihan man na laptukay (retrato). Kila liwat an hinog, kay may pagkadulaw an kolor.

Lanubuon ini sa banika, kun diin didto man pinagmahigot an karabaw, pinasabsab. Dahil may karabaw, may nahuhubon na udo sin karabaw. Dini, sa naugahan sini, ma’o ini matinubo, kaurupod san kilitis nan san tarong-ayam.  Sadto, daghan pa an banika, daghan pa man an karabaw. Kaya sadto, abunda sa uyagan mi sini na libre na mirindalan, an hinog na laptukay. Kaya kun nakatarup’ak sin puno, nakamirindal hanggan mahudung-hudong. Kun sumo na, nautadlan na hamok pagpaputuka sa agtang an mga (putos san) bunga.

Kaurupod an laptukay sa panumduman san pagkasaday pa. Kun naiimod, sugad man hamok sin nababagat gihapon na dati na kauyag. Batog na maalto na an purulpog nan paralanat sa banika, nalimut-limutan na ini. Sayo ka-beses, may napurot ako na magasin na daan; an ngaran, Mabuhay. Magasin ini san Philippine Airlines, na inpupublikar sadto san parasurat na si Maximo Soliven. Sa putos, yadto an laptukay, di’anison an pagkaberde sa makintab na papel.  Nalimot na ako san halip’ot na artikulo, pwera san kaogmahan na an prutas na ini, na lanubo sa udo san karabaw, putos na niyan sa sayo na prestihiyoso na babasahon.

Sayo gihapon na adlaw, pira naman kataon an lunihis, nginarat na man ako san maimod ko ini sa ibabaw sin sayo na mamon.  Ini na prutas ma’o an sabong sa pagkaon na ini, na sugad sin burak na sabong sa kalo sin daraga. An reaksyon pirmi, dako na kangalasan na, O, laptukay ini!

Sa kauli-uli sa Bulusan, nahanapan lugod an laptukay. Mayon pa man sa mga piliw-piliw.  Matiano daw kun isurat man ini dini, sugad sin pag-onra sa dati na kauyag. Nag-usyuso man sin diyo, naghanap sin dagdag na kaaraman. Mayad ngani kay laptukay man an gahoy sini san iba, kaya san masambit ini na lyabe na termino o keyword, nakaabot na kita dini. Ini ngay’an na laptukay, gikan sa Peru, kaya an gahoy na syentipiko, physalis peruviana. Para kay dahil intanom ini na pangrigaton sa Cape of Good Hope sa South Africa, naging popular sini na ngaran an cape gooseberry. Bagaw pa, mga paryentes nganyan ini san tarong (tarong-ayam?), nan san saday na kamatis.  Kaya man parareho an karuyagon sa abono na hali sa karabaw.

Niyan, diri na hamok sa banika, kundi hasta dini sa pangkinab’an na lawa o world-wide web, maaagihan ini na laptukay.

Komiks

An dati dini na hilangkagan, di’ man telebisyon, kundi komiks.  Inhuhurulat sini an pag-abot; intatarangkudan pa an sulod.  Kun may bag’o na, inpapa-aragawan kun sin’o an mag-uuna pagbasa.  May mga inagsa na naatraso dahil sini, wara kahuman tulos.  May mga hugasan na naghulat ngon’a sa banggerahan. May insusugna na, kun wara kabaho ang angtud, matutubod. An resulta, may nagkakurulingling, nagkakurudot, nagkaralapnitan. Pan’o, kun pugol an komiks, maski umalto ngon’a an dalagan san panahon.

Ti’unahi ko na nabasa na komiks, an Bulaklak na koleksyon san gilay mi.  Maski mabaga-baga na an mga pahina, inhahanip yadto; kun nabubukadan, binabasa, nan hinahanip gihapon. Mamangno, Liwayway na an inbabasa mi. Dumdom ko pa an banner na nakasurat sa  font na varsity, na an kadako pareho san A4 niyan na papel. Bulan-bulan, inhuhulat mi an bag’o na luwas, labi na aram mi na an hitsura. Mga retrato sin artista na sugad kura Boots Anson-Roa, Rosemarie nan Ricky Belmonte, Vilma Santos nan Edgar Mortiz, nan syempre, sira Guy en Pip, an sa putos. Kun sin’o an masunod na ibutang, naka-anunsyo na sa sulod. Limot ko na kun pira an bakal. Yadto na mga kopya mi, inirog man sa Bulaklak, na pakabasaha, hinanip.  San ultimo mi na kaimod, diyo na hamok na kopya; inubos na san aluy.

An iba, nakabasa man kay nag-aarkila sa mga tindahan.  Pwera san kitkitan, sitsaron, nan biskwit na Beatles na may mga bitayan sa mga tindahan, ini na mga komiks, may sadiri man na kutayan, na sugad sin halayhayan, kay an iba, ginagamitan pa sin ipit sa linab’han basi diri maradag.

May karaw na patangkod sadto: Nano an pagkakaiba san Pilipino sa Tagalog? An simbag, An Pilipino, komiks; an Tagalog, klasiks. Sa popularidad san komiks, tu’om san kadaghanan an mga ngaran.  Pwera san Liwayway, daghan pa na sinaragday na komiks an naruyagan na hilangkagan; sugad san Aliwan, Wakasan, Tagalog Klasiks, Pilipino Komiks, Hiwaga, Espesyal nan Lagim. An mga istorya san kada sayo, tu’om na man, na kun naghuhurunglon sin inagsa, ma’o an inpapasuruhayan: Nano man daw ini si Brandon kay kontrahon si Lara? Hmmh, manta, pag-upras, ma’o man ha’k ‘gud yo’n an magkakadagusan. Ase… Ada? Hmmh, basta ako, kun ipasini ini, iimudon ko gihapon…

An baynte’singko kada arkila, mahalon na sadto, pero diri so’n nagkakaparawot. An sayo na kila ko, bagaw sadto sa luwas san lakdanan san iskwelahan nira, an Feati University, may haralagba na bangko kun diin taraytay an mga estudyante sa kolehiyo, tali’ungod an barasa sin komiks; an library nganyan.

Sa komiks, kada nobela, nagbabatog sa Unang Labas. Kada durho, mayon sin Itutuloy. Kun mahuman na sa sunod na luwas, ibutang na an Tatapusin, kay sa ultimo, an Wakas. Syempre, harani sa Wakas, an anunsyo na Abangan sa susunod:

An naruyagan ko na mga drowing sadto, batog sa Liwayway, an himo ni Francisco V. Coching.  Nadumduman ko an Dimasalang, na san magwakas,  tinukalan san Panagupa, na tinukalan san El Vibora. An istorya, kasi didto sa asyenda sin sayo na Don, na an alalay na sutilon, naruyag sa magayunon na bata na daraga san Don, na naruyag man ugaring sa sayo na tawuhan san Don na nakigalain man ugaring sa Don, para kay maaramon magbadil, makisuntukan, nan syempre, maski mararaw’ayon, gwapuhon man.

Di’anison pag-imudon an mga detalye san komiks, batog sa mga braso san bida nan san kaniya kabayo, turò san dugô san samad nan san luhà san naghihibi, hasta sa asó san mga badil kun pinaputok. Maiisip man an tunog: kun tinatampaling, bagaw Pak!, kun nakurag’it, bagaw Eeeee!, kun binubuno, bagaw Tsak!, kun sayo-sayo na putok, bagaw Bang! Bang! Bang!, nan kun masinggan o armalayt, bagaw Brat-tat-tat-tat-tat! Kun nahibi, bagaw Hu-hu-hu. An tinawa san lalaki, He-he-he. An tinawa san babaye, Hi-hi-hi. Syempre an hubog, kun insisiklo, bagaw Hik!

Madali man masabutan kun an tawo nagsusur’maton o nasa isip hamok an insasabi. An surumaton, mayon sin lobo  na matayunas an piliw, nan may matarais na nakapuntok sa kun sin’o an nagsusurumaton. An nasa isip, sugad sin panganoron an lobo na an inhali’an, kun sin’o an nag-iisip sadto.  An huring, pareho man san surumaton, para kay an piliw san lobo, urutud-utod (an mga retrato dini, hali sa Internet na binutangan ta sini na mga lobo, por eksampol man hamok tabi).iyoTube 

IyoTube4IyoTube3.1IyoTube5Ambot kun napan’o. Sayo ka’adlaw, wara na sin komiks.  Wara na yadto na nagkukutay sin halayhayan sin komiks. Sugad sin an urhi ko na naimod Itutuloy pa, nagWakas na ugaring.

An tangkod ko, may tunukal sa komiks; an di’ na inbibilad, nan di’ na paghuhulaton suru-semana, kay uyon hamok sa balay oro-adlaw, bilog na adlaw.

Sadto, an mga nababasa sa komiks, na pina-imod man kun iba na sa sine, iniirog mi sa uruyag, sa baradil-badilay. Mahod may na-tin’o na gurang, bagaw ‘hoy, liya kamo so’n, kay kun ma-ungod yo’n’.

Sugad sin wara man kasala. San mawara an popularidad san komiks, malin lunumpat an istorya sa sine, sa telebisyon, nan sa ungod na buhay. Bunuskad an kinab’an san Don. An dati na hadi sa kaniya asyenda, niyan yadto pa sa munisipyo, sa kapitolyo, nan sa konggreso; an impluwensya abot man sa mga korte, sa mga kampo, sa mga embahada, hanggan sa pulpito. May mga iskandalo niyan na nasasambit an ngaran niya; kasi mangunod sin mga nawawara na kwarta san publiko, pasali san kaniya mga paryentes nan alalay, pagsagang san mga kaapin niya na akusado man, o masaker sin kahiran o paryentes sin kahiran.  Kada iskandalo, sugad man hamok sin istorya sa komiks na di’ pa inhuhuman; pirmi may Itutuloy sa urhi, kay di’ nag-aawat, may bag’o na naman na iskandalo, krisis, o kalamidad.

Kun ikumparar sa tunay na buhay, di’anis man gihapon an komiks. Sa komiks, an drowing, maski may mga minatay, diri makangingirhat pagsayudan. Sa komiks, an probinsyano na sugad sa ako, maski mayad-ayad hamok diyo, may pag-asa na maruyagan sin maykaya na, magayunon pa. An Don sa komiks, maski diri mamatay, nadada’og; an tumus-tumos, nakabalos, kay an istorya sa komiks, nagwaWakas, nan sa Wakas, kun di’ man may ka’ogmahan, may hustisya.

__________________

TRIBYA

San Lunes, Pebrero 22 niyan na taon, sayo na kopya san ti’unahi na komiks na Superman, naipublikar san 1938, binakal sin sayo na kolektor sin US$ 1 milyon. An putos sini na komiks, si Superman na nag-aalsa sin berlina. An orihinal na presyo? US$ 0.10.

Tolo ka-adlaw an lunipas, san Hwebes, Pebrero 24, naipabakal man an ti’unahi na komiks na Batman, na naipublikar san 1939, sin mas mahal: US$ 1,075,500.

Kun wara kunta aluya an mga koleksyon san gilay mi, posible na may tumaraka man na kolektor na mabakal sadto, maski a-sanggatos an dangaw.

__________________

AYAW PAGLILIM’TI

Sa may mga kumple’anyo tabi niyan na bulan, hapi bertdey!!