7. Mga lugar sa Pilipinas

map

Titulo: Philippine Geography
Nagsurat: Roman Tesoro Villame
Taon: 1975

Paborito mi ini na kanta sadto.  Apisar masayunon pagtungkusan an liriko, pamilyar pa nan yano hamok an tono. Kun ikumparar ngani sa mga seryosohon na kanta manungod sa Pilipinas, makabayan man ini na mga kanta na mas daghan pa na Pilipino an nakaapresyar. Maski sa paagi na hinuluga-huga, epektibo an pagpakila sini na kanta sa manglain-lain na lugar san Pilipinas. Inpaparakanta mi ini, kaurupod san iba pa na kanta ni Yoyoy Villame, labi an Butsekik. Maski niyan na pira na na dekada an lunabay, haros tu’om ko pa man gihapon, pwera sin diyo na piritaw-pitaw:

Pilipins has a grit histori, akording to awr dyograpi
Manila is da kapital site, ………prom da ader kawntri
Mitro manila, kisonsite, kalookan, pasay, makate
Marikina, pasig, sapote, malabon, laspinyas, paranyake
Pram da nort, batanis, apare, ilokosur ilokosnorteheh
Isabila, kagay’anbale, mawntimprabins, la unyon, bagyositeh
Noyba’isiha, noybabiskaya, tarlak, panggasinan, pampangga
Sambalis, bataan, abra, bulakan, kabite, batanggas, laguna

Naw lits go to da sawdernluson, kamarinesnorte, keson
Albay, kammarinesur, katandwanes, masbate, sorsogon 
Wi hab tri aylands mor, mindoro, marindoke, romblon
Den dawn to bisayan syor,……pis, syugar, kokonaten korn
Ay yeyeyeyeh yeyeyeh yeyeyeh, sebu, maktan, madawe
Ay yeyeyeyeh yeyeyeh yeyeyeh, bohol samar, leyte
Ay yeyeyeyeh yeyeyeh yeyeyeh, iloylo, kapis, aklan, antike
Palawan, negros, bakolod, sikihor, dumagete

Naw lets go to da lend ob pramis, da land ob mindanaw
Bukidnon, sambwangga, misamis, mambahaw, butwan, agusan, surigahaw
Kagayan di oro, iligan, osamis, an da tri prabinses ob dabaw
Dabawsur, oryental, delnorte, kutabatu, lanaw, sulu, tawitawi
Ay yeyeyeyeh yeyeyeh yeyeyeh, pilipins has a gret histori
Ay yeyeyeyeh yeyeyeh yeyeyeh, manila is da kapital site
Ay yeyeyeyeh yeyeyeh yeyeyeh, oltoris ar imbayted tusi
Akording tu awr dyograpi, pilipins is a byutipul kawntri.

Wara man sin impormasyon na nagsisyerto kun kan’o sinurat ni Yoyoy ini na kanta. Kun mayon na dini sin Metro Manila, namutang na mga 1975 ini naisurat, kay an Metro Manila malin nahimo sa taon na ini, sa paagi san bagaw PD 824.

Kun sasayudan, sugad sin pinirit hamok an liriko san kanta.  Halimbawa, naunabihan na niya an Metro Manila, sinambit pa gihapon an Quezon City, Pasay nan Makati, na mga parte na sini.  Inupod man niya an diyo na probinsya san Southern Tagalog (Bulacan, Cavite, Batangas nan Laguna) sa Central Luzon. Mayon man siya sin bagaw Southern Luzon, na kaurupod an Bikol nan san iba pa na probinsya san Southern Tagalog (Mindoro, Marinduque nan Romblon). Sugad sin pina-urog niya an bagaw rhyme sa reason, an sangay kaysa rason.

Di’ bale, kay san 1989, may linuwas man na kanta an Amerikano na parakanta na si Billy Joel, an We Didn’t Start The Fire. Naging popularon man ini. An liriko, mga urutud-utod na termino na may koneksyon sa mga headline o isyu sa historya, kaupod an politika, pang-aling-aling, syensya, nan uruyag, maski wara man koneksyon sa kada sayo. Sugad man sini na kanta ni Yoyoy, haros tinuruhog an mga termino o lugar basi maging liriko sin sayo na kanta.  Kun nagbagat si Billy Joel nan si Yoyoy bag’o an 1989, posible sabihon na nakuwa ni Billy Joel an ideya sa kanta hali kun Yoyoy Villame. Sa popularidad sini na duwa na kanta, namutang na diri kaipuhan an sangay nan rason sa kada okasyon, basi magustuhan san publiko an sayo na kanta.

1972 o 1975, reparuhon na dako na an binag’o san (mga lugar sa) Pilipinas batog sadto hasta niyan na 2010. Kun sayudan sa iba na anggulo, sugad sin mga distrito na pangpolitika an mga lugar sa kanta, na kun niyan ini suraton, masyado mahalabaon kay daghanon na an distrito san Pilipinas.  Sa ultimo na bilang, mayon sin 217 na kongresista na bagaw representante sin distrito, pwera pa san mga bagaw representante na sektoral, kaya bale 269 intero. Niyan na Mayo, may idagdag pa na 10 na bag’o na distrito, kaupod na an tigsayo san Camarines Sur nan Camarines Norte. Daghan sini na mga representante, an inrerepresentar man hamok an kanira apelyido nan negosyo, diri man an mga tawo nan san byutipul kawntri ni Yoyoy. An iba ngani sa kanira, inpapalain ugaring ini na byutipul kawntri.

Badi wara man ini sa isip ni Yoyoy san sinurat niya an Philippine Georaphy. Kay an mensahe niya, di’anis na melodiya, masayon na liriko, di’anis, maogma, nan abunda na nasyon.

Kandidato ka?

parapulakDini sa ato, sayo sa mga iristorya, an manungod sa pangataman san ato natural na yaman, na maski mayon sin mga ley nan mga ahensya na binadyetan para dini, padagos an parabas na pagkaraot san ato mga banika, salog nan dagat.

               Maski insesekreto, sigi pa man an panarakop sin pawikan na awat na kunta inbawal.  Sa opisyal na bersyon wara sini, maski sa surumsuman, haros diri man ini nalalangkagan.  Mayon man sin mga paagi sin pagdakop na bawal, o maski diri bawal, kun may pagmakulog sa buwas, diri na kunta dapat paggamiton. Sa iba na lugar, kun nakadakop sin kasag o isda na may pugha, binubuhi’an ini.  May mga lugar man na nagtatagama hamok sin panahon sa pagdakop, an panahon na tu’ig na an bag’o na ido.

              Diri hamok kabubungto ta an dapat bantayan nan sabihan. Dapat man na bantayan nan alawon yadto na mga dayo na mas wara labot sa pagbuhay san mga taga-dini.  May mga sakayan na daragko, na may mga gamit sa pagdakop na mas madali makapu’o sa mga ingigikanan san pagbuhay, sugad san mga paputok, mga hilo, kuryente, pinuhon na hukut, o proseso na diri di’anis. Badi sugad sini an dara sadto na sakayan na nadakop doon sa harani sa Sabang, mga tolo na ada kataon an unagi. Nakumpiskar san mga paraisda, nan wara pagtugoti na iuli, maski may mga patugon an mga padrino san mga dayo na iligal na paraisda.

              An tabugok,  diri na ngani nahuhulat na magduru-dako, dinadakop na. Dati sa Dancalan kun hubas, namarata-pata sin balat.  Niyan, bihira na an naiimod na balat.  Pira na an man kauuli ko, wara man ako pagbabagatan sin lato. Ambot kun nakakuwa pa sini doon sa may pag-ul’tan.

Sa banika nan sa uma, sinasayunan na hamok an pamurulak sin kahoy.  Nautadlan ngon’a an mga layug na lubi, hinimo na bagaw coco-lumber. San maubus-ubos na, maski diri na layug, tutal kun binabagyo, nataod-taod man an hulat bag’o gihapon makalukad. An anahaw, pinupulod unong san bahi.  An palango, pang-dekorar sa balay.

               Ambot kun nauutadlan man, malin niyan, sigi man an diyo san mga kahoy na nagbubunga sin prutas; sugad san igot, hagis, atipolo, kamagong. Sadto doon sa Kapangihan, nababaho an burak san tangid kun nalalabayan. Ambot kun mayon pa sin puno doon niyan.  

                Awat na, kun napabarakal sin igaratong na kahoy, kaurupod an siniak na pili, na bagaw ‘e, lalaki yown…’  Kun iba na, nababaho man an kanila, an bagaw cinnamon

                San an gamit pato-pato pa ha’k, mas madali na an pagpulod kaysa pagpadako sin kahoy.  Niyan, mayon pa dini sini na bagaw chainsaw. Imbes na daranon pagpulak, niyan, maski sayo katawo, makapulak na. Kun dati sayo kaadlaw, niyan badi mahuman an pagpulak sin kahoy sa sulod sin pira ka-oras. Madali na man an pag-urutod nan pagsinaragday. Dati, tablon pa na sinasaog pabungto.  Niyan, tabla na o tinistis na an indedeliber, maski gab’i, o maski sa ambulansya ngani nganyan, bagaw san iba.

                 Wara man dini sin plantasyon. Kun sugad, akay kaipuhan dini sin mga gamit na sugad san chainsaw? Kun saragday man hamok an gana san mga parauma nan paralagadi, sin’o an makabakal sin chainsaw? Sugad sin an chainsaw nagpapaimod na mayon sin nangapital sini na parabas na pagpulak sin kahoy.

Niyan na eleksyon, di’anis na hatagan sin atensyon an mga bagay na ini. Pwede man haputon an kandidato: Nano tabi an panindugan mo manungod sini na mga iligal na pagdakop nan pagpabakal sin endangered na hayop? Nano tabi an panindugan mo sini na mga iligal na pagpulak nan pagrigaton sin kahoy?  Nano tabi an plano mo basi mahingayad an panarakop nan pagprodukto sa mga tubi, banika nan bulod, basi masabutan san kadaghanan na sa pag-obserbar san paraisda nan paraoma sini na matanos na proseso, maapresyar na sa pagraot niya san kaniya kapalibutan, inraraot manta niya an kaniya pagbuhay?

                   Kun kita botante, kaya ta ada iupod sa pagpili ta sin lider, an mga tawo na may panindugan nan programa sa mga bagay na ini? Na isabo’ot an pagbuhay ta sa halaba, diri an diyo na ginhawa sa halip’ot, na panahon?

                    Ini an ato pagbuhay. Kun mawara ini, paan’hon ta? Bungto ta ini. Kun maraot, mapakarin kita ?

Libro: An Aram Na Kinab’an

TheKnownWorld

Titulo: The Known World
Awtor: Edward P. Jones
Taon: 2003

Bag’o kun Barack Obama, mayon ngon’a sin Martin Luther King, Jr. nan  Malcolm X. Bag’o kanira, nauna pa si Rosa Parks. Kun si Obama sugad sin simbolo san pakatung’as san mga sugad kanira, ini na iba na nginaranan, sayo kanira, na nanguna manindogan, nan inato an kanira diretso. Intero sira, hinampang hamok an patas na diretso bilang mga tawo na libre.  An iba na tawo dini sa libro, namagmaw’ot pa hamok mahali sa pagka-uripon.

Pira na dekada bag’o kanira,  san 1619, bagaw san Wikipedia, naibutang sa historya an ti-unahi na uripon na negro na unabot sa Amerika, maski may nagsasabi na nagbatog sira iabot, mga 1560s.  Na-uso an panguripon dahil man ha’k ada na sa Africa ngay’an, parte san kultura an panguripon; na an iba na tawo, sadiri san iba.  San magparapahiwas man sin teritoryo an mga Europeo, nangaipo sin trabahador, nautadlan nira an panguripon.

Duwa ngay’an an klase sin uripon: an indentured na uripon; sayo na tawo na gusto magkadto sa iba na lugar, inutang an gasto, na an bayad an pag-ubra hanggan mabayadan an utang (sugad man san iba ta na trabahador nan surugu’on na Pilipino niyan na panahon); nan san chattel na uripon; tawo na sadiri sin sayo man na tawo, sadiri na sugad halimbawa sin karabaw o kabayo.

May uripon na nagiging libre, kasi sa kaburut’on san amo. An iba, makamas, kaya may nadidelihensya, natutungkusan, hanggan may mailukat sa amo.  An iba, naruyagan san amo, pinalibre. An pagiging libre, sa paagi sin kapidaso na dokumento, na sugad ada sin sedula. Kun maglalakaw nan may humapot halimbawa, pinadayag an papel, kay kun wara, pwede arestuhon sa basehan na badi dunulag o madulag, nan pwede kastiguhon.

Sugad sini an buhay sa istorya, san 1855, sa Manchester, Virginia, sa Amerika, sa sayo na asyenda sin dati na uripon, na niyan may mga uripon na man.  San siya, si Henry Townsend mamatay, an kaniya nabalo na asawa, na negro man pareho niya, wara gahuma an pagpalakaw sa asyenda.

Daghan an nagmamaw’ot sin mas di’anis na mutang, mas hataas na ranggo.  Kun nakatadi sin diyo na poder, dinadaog pa an tunay na amo sa pangurigkig,  sugad man san naunabihan ta na langaw na hunugdon sa karabaw… San si Moses na katiwala naghuna na makaabante na siya, nadara san karuyagon, nawara an pagsagin-sagin sin pagpakumbaba. Wara man pangyari an kaniya huna-huna. An kaniya pagkaplos ma’o man an swerte san mga indadaog-daog niya na pareho man niya uripon.

Sa mga iristorya nira, mababati an surumaton nira na Ingles na iba man, na sugad sin nagtitipay-tipay, sugad san

We ain’t workin’ no more today

o san

Is this here thing gon grow up to be somethin bad tween me and you?

nan san

I’ll see you in the bye and bye.

Sa pag-istorya san awtor, sugad man hamok sin yadto sa iba na panahon an nagbabasa, kulang na hamok mabaho an angpot san dangga san mga trabahador, kaya man ada daghan an ginana na onra sini na obra. An kaniya mga linya, sugad sin liriko o mga pangadye sa panirumsirum:

Augustus heard him and he wanted to say that that was the biggest lie he had ever heard in his life, but he was dying and words were precious.

Daghan an mababanaag sa istorya, manungod san hitsura san lugar sadto, na bagaw wara na niyan kay ‘kinaon’ na san iba na bungto, ma’o man an mga hitsura san mga tawo, babadu’on, ugali, pag-iisip. Sugad man ada sini an nasa isip ko kun iba na: nano daw sadto an hitsura san mga Bulusanon, san nayntintaklaon, bag’o pa an hurudug-hudog sin makina? Nano an bado nira? Sin’o an mga may kakayahan sa kanira? An panday? An parahimo mwebles? An paratahi, paratil’ig? An komadrona? Pira an balay sadto dini? Nano an hitsura san Central sadto? San Sabang? San Dapdap? Mayad pa daw sa iba na lugar kay maski an mga uripon may nabilin na mga rekord, mga dokumento na nagsasalaysay san kanira hinalian nan inagihan.

Niyan, harayo na an naabot san kanira mga kabataan..

Kun wara mamunon…

mamon01Sa Bulusan, tradisyon an Kandelarya. An nadumduman ko, an mga may dara na mamon na manglain-lain an itso nan kadako, nakasulod sa manglain-lain an itso nan kadako na suludan, na pinamagtu’on basi daghan an masalod na bendita sa misa. Syempre, di’ man intero may dara na mamon. Syempre, an iba, may dara na mamon na mas daghan sa dara san iba.

Masiram an mga mamon sadto na natadihan ko; matapok, mamara, nan marugi. An mamon na nababakal sa mga panaderiya o sa saod, mapulot, dulaw an kolor, nan kun iba na, mauru-angso. Bagaw san iba, dahil nganyan ini na mamon ta, mas puro, daghan an bunay.  Pinaka-importante, benditado pa. An inpapabakal, daghan nganyan an sakot na arina.

Bagaw san mga maaram, ini na Kandelarya, base nganyan sa pagpresentar kun Hesus sa templo. Inseselebrar ini kun Pebrero 2, na mga kwarenta diyas na paka-Pasko. Sa mga Hudeyo nganyan, an babaye na nabuhayan, maati sa sulod sin kwarenta diyas.  Kaya pakalipas sini, kun malinig na an nabuhayan, dinadara an bata niya sa templo. San una nganyan, kandila man hamok an inpapabenditahan. Kaya Kandelarya, kay hali sa kandila. An nadumduman ko pa sini sa Bulusan, an kandila na hali sa balay san ligwan o putyukan, an bagaw taro. Sugad sin lasaw na brawn an kolor. Ambot nganyan kun kan’o pagbatog an kandila na nadagdagan sini na mamon. Pagtaod-taod pa, mamon na an inpapabenditahan, diri na kandila, maski Kandelarya pa gihapon an ngaran san okasyon.

San una, an mamon, inmamamon; sa sadiri na pasungan o sug-ang. Niyan, an mamon, inbabakal na hali sa panaderiya; da’an-luto. Awat pa sadto an Kandelarya, namagtipon na sin bunay sin manok nan bonot na igaratong. Nadelihensya man sin lata na sug-ang.  An bonot na gatong, diri nganyan naraba-raba na posible makatubod san inmamamon.

May mga intutubudan pa. Kun halimbawa nakipil an mamon, bagaw badi may tunangka na kuna’on-udo.  An paliwanag sini, may kabataan nganyan na atrasado an pagluwas san mabuhay, na kun iba na, nakakaon na san udo nira sa tiyan pa san ina.  Sira nganyan an diri dapat magtangka sa paramamon, kay nakipil an mamon.

Bag’o magkaon san mamon, inaayo man an pangadye sin tolo na Ama Nyamo. Ini nganyan, dahil benditado an mamon.

Ambot kun may relasyon an tyempo san pagluwas sa tiyan san ina sa pagmamon.  Ini na pagpangadye, an praktikal ada sini na katuyuhan, an luway na pagka-ubos san mamon.  Niyan na panahon, daghan an mas nasayunan san pagbakal na hamok, para kay, daghan man an nalihisan.  Pwera san tradisyon, kinaadman man kunta an pagmamon.

Niyan man na panahon, bihira na an may matitipon na bunay. Masakit na pan’o an pangataman sin manok. Kadaghanan san manok niyan na buhi, paghali kun aga, di’ na nauli pagkahapon.  Syempre, mautuk man niyan an takwaw.  Kun iba na, an manok man an ingigiyahan san takwaw san tawo. Di’ ano, kun wara o kulang an mamunon, nan habo san binakal na mamon, mayad pa, magbambam sin bilanghoy.  Mayad ini kay an kolor kun naluto, sugad man hamok sin taro na kandila.

binamban

BINAMBAN NA BILANGHOY

Mga kaipuhan: tayod sin bilanghoy, mga tolo na pidaso; hatok sin sayo ka-bu’o na lubi; sayo na tasa na asukar na baga; anis; dahon sin buthu’an na ipurutos

Panitan, sawsawan, nan ira’idon an bilanghoy.  Sa sayo na hararom na mangko o saday na planggana, pagsarakuton an inira’id na bilanghoy, hatok, asukar, nan anis.

Dangdangon an dahon san buthu’an, limpyahan, piridasuhon sin  tigsarang-dangaw an kahalapad.

Takuson an sinakot na inira’id sin mga duwa o tolo na kutsara kada dahon. Paligidon sa dahon bag’o pilukon an dahon sa magluyu’an na durho.

Araginsahon an mga pinutos sa sayo na kaldero o kaserola o koron.  Sabawan sin mga sayo na tasa na tubi. Tug-unon sin mga 40 minutos.

AYAW PAGLILIM’TI:

Maski wara mamon, o huyupon na kandila, kun may kumple’anyo niyan na bulan, hapi bertdey!