Omang

omangSan budit-budit pa ako, an omang/umang sa Bulusan, namag-istar sa mga binal’yan san lokog.  Kun nakapangagahid, pakakauna san sulod, pinamagtapok hamok an karurong kun diin.  Mamangno, namag-unay na paglakaw an karurong, labi kun inhuhuna na wara sin nag-iimod.  An karurong ngay’an, may sulod na na omang.  Ambot kun mga diin ini hali. An kagat sini, daragku’on, na ma’o man an isurulat sa karurong, kun natago na an omang, kay kun nasingkugan o kun may nakareparo, na bata halimbawa.

        Diri man ini sadto inkakaon, ambot baga niyan. Pero may naimod ako na mamanwit na an mga paon na dara, omang.

        Nareparo ko na an omang, manglain-lain man an kadako; kaya manglain-lain man an kadako san binabalayan na karurong. Pwera san sa lokog, mayon man sin sa kaligay (retrato sa itaas, sin omang sa Dancalan).  Ambot kun arin an nauna: an omang, o an karurong.  Sa kadako, an bo’ot ko sabihon.

OMANG SA HAWAN TA

Mayon kita sin bag’o na kaupod dini. Mala kay naka-upat na na komentar.  An ti-urhi’i, bagaw niya ‘…nanu yun na sa taas na malin an butones na kolor orange?

        Yo’on tabi, an icon o pakilaan san bagaw sini na mga mayadon sa internet, RSS. Halip’ot nganyan ini san Really Simple Syndication. Ini na syndication, di’ man ada sugad san mga bagaw sindikato sadto na pirmi kahiran nira Tony Ferrer nan nira Roberto Gonzales sa sine. Kundi, dahil maluyahon man ako sini, hinanap ko na hamok tabi sa paagi san bagaw surfing.  An nakuwa ko, sugad man hamok sin sine, may sound pa, asi imuda tabi dini.

        Ini tabi na ‘sugad sin butones’ na orens, di’ ko man intutuyo pagbutangan; kaupod na yo’n sini na disenyo o theme. Bagaw ngani sadto na ama mi, kun di’ mi nasisimot an suda, simuta nganyan, kay ‘kaupod yo’n pagbakala’. 

Advertisements

6. Ayaw Pag’aalto Sin Paniwala

palutaw

Titulo: Don’t Stop Believin’
Nagsurat: John Farrar
Taon: 1976

 

Mayon sin ugali, an bagaw sa Bulusan, kuri. Kun duru-dimalas na mahimunta ka sini, wara ka na sin mahihimo na di’anis. Di’ ka so’n pwede kay sugad ka siniAyaw sini, kay amo ha’k ini… Hali dini, didto ka man sa iyo… Kun mahimunta ka sini, mapadaog ka?

        Mga katung’anan san dekada sitenta, mayadon an pagresibe san publiko san parakanta na si Olivia Newton-John. Sa mga radyo, popularon an kaniya mga kanta. Nakakuha pa siya sin award sa Grammy san 1974, sa kategoriya na country. Wara sini karuyag an iba, kay akay nganyan ini paganahon, na diri man ini ‘Kana (nabuhay siya sa Inglatera)? Imbes na madisganar, linuwas niya an album na Don’t Stop Believin’,  kaupod ini na kanta na pareho an titulo.  An resulta, mas sunikat pa siya, labi san makaupod sa sine na Grease san 1978.

         Di’anison an melodiya sini, hali sa panurat san Australyano na si John Farrar, bunagay man sa boses na hali sa irong. Mayon na ako sini sadto sin casette, pero mas nauyunan ko an bersyon sa DVD, an konsyerto na Live At The Sydney Opera House (rinekord san 2006, linuwas san 2008). Badi mas namati’an san parakanta an mensahe sini, matapos na malusutan niya an breast cancer san 1992.

Pauli na kami hali sa Motomboton san labayan mi ini na bata sa baybayon (retrato sa itaas), nagpapalutaw san kaniya sakayan na upak sin puso sin saging. Mayad ngani kay wara man ngarata san kuwaan sini na retrato. Hali sa memory card san kamera, binalyo ko ini kaupod san iba pa na retrato sa sayo na external drive. San sikupon ko, an naiimod ko hamok sini nan sin nagkapira pa, mga kautod na retrato. Dinara ko ini sa service center san kamera. Bagaw, may diperensya nganyan an memory card. Hinapot ako kun liniwat ko an file name san ibalyo ko. Bagaw ko, ‘wara’. Mayad man nganyan, kay kun naliwat na, di’ na yo’n masusulit. An hinimo san parahingayad, binalik an raot na retrato sa memory card, nan sinari pagbalyuhan gihapon sa hard drive. Pag-imuda mi, bilog na an retrato, ma’o na ini.

         Sa retrato, di’anison an hitsura san bata na nagpapalutaw san kaniya sakayan. Nano daw an kaniya in-iisip? Kapritso hamok ada ini? O iniisip niya na ini, na kaniya sakayan, ungod na bapor, pirmi lutaw, nan diri mapadaog maski umisog pa an balod… Sa maabot na panahon, mas kakaipuhanon niya an kusog san paniwala, lalo na sa sadiri.  Daghan an magsusukol san kaniya kakayahan nan paniwala, batog sa kararani hanggan sa kun diin man siya darahon san kaniya swerte. Pumakarin man siya, nano man an igkahampang niya, kaipuhan na dumdumon niya pirmi, ayaw pag’aalto

Niyan na ma-eleksyon, bagaw san iba, maski nganyan di’ na magboto, kay manta, di’ man bibilangon sin mayad an boto, o badi, barakalan man hamok. Awat na man nag’ud na panahon, pira na na borotohan, pirmi mayon sini na buruwaan, darayaan, karalitan, sarala na pagbilang. Nano man an tradisyon san mga nakaagi na eleksyon, ayaw pag-aaltuha an paniwala, na may kaliwatan na mangyayari. Kun diri ta sarihon, diri ta masasarihan. Bagaw ngani sini na kanta,

        You never chase your dreams, they find you
        Love, I know you, if you need love, it finds you too
        Love, although you sail alone and free
        I’ll follow in your wake
        And pray one day my heart you’ll take

Syetekolores

Mayon kami sin kakila na unabrod. Pagbalik, may patapo sa amo na pinutos.  Bagaw, ‘Tikman ny’o, o, dates ‘yan…dahon-kamoteNagpahayi–hayi ngon’a kami, kay kun masugad halup o nali’on.  Mamangno, sa katatangro, nagtaradi man kami.  Ako, naruyag kay matam’is; sugad sin pasas na daku-dako.  May kaupod pa kami na wara pagrereparo, san tinangro, punurot man, nan sunugad, ‘Lasang kamote!’

Namungnan an nagdara, na sugad sin naraw’ay: Madara-dara ka, sugad man ha’k an rami sin kamote? Wara sin sugad sin epols an rami?

Nadumduman ko san una man ako makatadi sini na inpaparasanlag sa sidewalk kun tipa-Pasko, an kastanyas o bagaw sa kanta, chestnut. An nareparo ko man, an rami na di’ man harayo sa…kamote.

Mayon sin komentarista na huru-halaba an diskurso manungod sini.  Bagaw niya, ini na kamote, di’ nareparo, naging simbolo na sin in-iimod na kaluyahan, sa kun nano na dahilan.  Kun maluya an pagkahimo o trabaho, nangamote; kun buntol, sinusugad, magtanim ka na lang ng kamote. Akay diri nganyan namansanas? O, kadto na, pagtanom na ha’k sin ubas…?

Maski kun ibabase sa pag-imod, di’ man mapapihig an kamote.  Ini na ulab, matigu, diri basta-basta apektado san mga maraot na panahon, pwera san pagbaha.  Kun palalay hamok, pirmi may makukutos na ugbos, basi may ibarangot sa tinapa o tidong o bis’ang, o kun may maalidad na lab’as.  An baya na paklang, pwede pa iitsa sa naghuhulat na baktin.

An tayod, syempre, pwede man tug-unon, o kalingkingon. Kun pinaparang’an, pwede man ini molidohon. Nakaimod na man ako sin inumon na hali sa ugbos san kamote. An lina’ga na mabaga an kolor, pinapinit, pinugaan sin diyo na suwa, nan binutangan sin asukar.

Sa Bulusan, may manglain-lain man na desayn san tayod sini; popularon an bagaw sietekolores, na pito nganyan an kolor.  Sa kahihinayod mi sadto, malin wara mi man kabibilang an pito na kolor, pwera san lila.  Mayon man sin orens an kolor na bagaw ma’o nganyan an treskolores.  An ti’ordinaryuhi sini, an dulaw, na badi ma’o an sayo’nakolores.

An kadi’anisan sini na ulab, kay yano hamok an preparasyon bag’o kaunon.  An iba ngani, hinihilaw hamok ini, labi kun hali pa hamok gabuton.  Sugad ada sini sadto san kami nasa elementari, san mayon sin bagaw green revolution. Ini na eskwelahan sa Poctol, inasadol mi an ball ground, kay intanuman sin kamote.  An dati na uyagan, pinuno mi sin gubon.  Wara man sin detalyado na katuyuhan kun aanuhon an hinimuno.  An mensahe ada, na kun magtanom, diri magugutom.  San namagbatog na pagtayod, badi mga sugad na san guramoy, nagbatog na man pagkulibata san mga namaglabay.  Haros oro-adlaw, may insusulit kami na puno na ginabot.

Badi, san may naimod na nagtatanom, an makalit man nagbatog na pag-andam. Badi sugad san kanta, one man’s work is another man’s play.  Sira man hamok an nagparahimuno.  Ma’o ada yadto an nakakumbinsir sa mga opisyales, na wara pag-aser an rebolusyon.

Selpon

kanali'anMabudlay an baragat san una na Lunes san Bag’ong Taon.

‘Trabaho na naman’, bagaw ni Pater.  ‘Wa pa ngani kahali an hang-ober ko, malin masawurungon pa an alimpipingig ko…’

‘Ma’o man ako’, bagaw ni Piliging.  ‘Ubos an sweldo, dako pa an nasakada kura Oya Labing’.

Uniba an pamandok ni Pater.  ‘Mayad ngani kay may panumduman man ako na regalo san Pasko, padara san kamanghod ko hali sa abrod…’

‘Nano an padara…?

‘Ba’ah, ma’d kun diri selpon, an tibag-uhi na Nokiya…’

‘Bulegs! Pambihira, ha?’

‘Syem! Malaksi’on na mag-teks san taya sa ripa. Kun ma’order patong, madali’ay na. Kun ma’order sin pawikan, ma’o pa?’

‘Hamamani an katong-katong, ha?’

‘An kadi’anisan pa sini kay di’ na kaipuhan an relo, an kalendaryo, nan san ikarahka…’

‘Nasabutan ko an manungod sa relo nan kalendaryo, kay mayon na sini an selpon…iya an sa ikarahka?’

”Na lalaki…ako, kun narangrang an bugas-bugas, hinihig’tan ko sin gihay an selpon ko, nan pina-andar ko an kiligo-kigo san kiriring, an bagaw baga vibrator? Nan dinudupo ko sa makatol, saka?’

‘Ma’o, ha? Purbaron ko man daw. Di’ pwede man kun sugad, himu’on yo’n sa ihirinis…?’

‘…Sa i’aratuli…’

‘Badi sa maabot na panahon, mayon na man sin selpon na may iparaklo, ha?’

‘…Gunting…’

‘…Kutsilyo…’

‘…Labaha…’

‘…Pasiwik…’

‘…Telegrama…’

‘Aw, pabalik na ada yo’n…’

‘Pwera karaw, kahapon ngay’an an lubong ni Oya Bagi…’

‘Akay namatay?’

‘Unong ada sa selpon…’

‘Hmmh? Kay nano man…?’

‘Aw, malin paggigi’os, selpon, paghihilwas, selpon.  Binulagan na ngani san asawa, kay hasta san insusugna, natubod, unong sa selpon.  Di’ na nakahuman san inagsa na kalo…’

‘Iya, pan’o man namatay?’

‘Aw, nasamad ada an talinga san selpon…’

‘Nasurip?’

‘Malin ma’o…’

‘A, namatay sa impeksyon…’

‘Diri.  Hunubagon an talinga kay awaton magbali paduktor.  San magbali, lugar na nagbabalyo san tinampo, wara pagmamangno kay may kaistorya sa selpon…’

‘Naligis…?’

‘Ma’o nag’ud…’

‘Ay’daw, ha…?’

‘Ma’o.  Tabangan an kalag…’

____________________

TRIBYA

An pinakapopular na termino manungod sa selpon: lobat

Niyan, kun maluya an lawas, lobat; kun nabudlay, lobat; wara kwarta, lobat; mahapdos, lobat; wara gana, lobat

Kun diri lobat, wara lod.

Saríngsing

Sa Bulusanón, manglain-lain an pagbatog. Kadaghanan sadto, pakagradwar sa hayskul, napaManila na, mahanap trabaho. ‘Isulod na yo’n ni Totoy…’, urgulyo ni Oya Miling san inpapataliwan si Er-er.  ‘Urupod sira didto sa pabrika…Ma’o man sa istaran, sa Moriones’.

‘Iya, di’ di’anis daw ,ha?’, sugpon ni Oya Gorya.

‘Ay, uu’, bagaw gihapon ni Oya Miling. ‘Awat na yo’n inhuhulat…’

‘Aw, iya hain man si Koro?’, hapot ni Oya Gorya manungod san asawa ni Oya Miling.

‘Eh, na agahon pa, yadto na sa pasakay, kay mahakwat san dalugi…’

Kadaghanan, hali sa liso, nagiging semilya.  May nagiging kahoy, may nagiging balagon. May pira kataon bag’o magbunga, may namunga tulos. An pili, nagiging tele’ogay man ngon’a. An iba, sugad san sinabwag na paray, nagiging dalugi ngon’a bag’o itanom.

An sayo na tanóm, pwede man paghalian sin mas daghan na mamat. An gaway, nadaghan hali sa sahà. Ma’o man an abaka nan san saging.  Kun nababari san bagyo halimbawa, dagos man pan’uyò. Sugad sin binubulong an sadiri.

 Sa mga tanóm, napapalain an paray.  Mga sangbulan pakaani, an ginutlaban san asyab, nanuyò gihapon, nan namunga  san saríngsing. Sadto kun Mayo, pagbatog san in komun, may daranon san paghimo ermita, pangalap san himu’on na parol san mga rayna, nan panaradlok na ikurudal sa baylehan. Basi may karan’on, may baramban, may haragom.  An hagumón, naghahali sa inani na saríngsing. Dako an parte san saríngsing sa kinaan’dan na Bulusanon.

Di’anis na simbolo an saríngsing san kada bag’o na taón, kun iimudon sa mga leksyon san nakaagi, magsakomunidad o maski personal:  posible na magsuyo an inut’dan, nan mamunga gihapon. Sugad man kun Er-er, san makasari san sakit san buhay sa syudad, wara man kapawot mag-uli. Sayo na hapon, bunurut-burot, saklay an saday na bag sin bado. Intapo man siya ni Oya Miling.

‘Makararaw’ay, ha?’, bagaw ni Er-er san naglalakaw na sira pauli, sa dalan inlalabayan an mga namagtan’aw.

‘Eh, kay labut man sira? Ma’d kun nangutang man kita kanira san imo pinamasahe?’, bagaw ni Oya Miling.

‘Pasensya na tabi, Mamay, kay wara ngani ako patapô maski biskwit…’, bagaw niya sa ina, na tinawa pa gihapon.

‘Eh, an’hon ba’ yo’n na biskwit, na ma’d na tam’is…’, karaw ni Oya Miling. ‘Ma’d man ngani na uya ka, kay ho, si Papay mo, pirmi na’k makulog an siki…’

TRIBYA

San 2007, nasarihan an krisis sa kakulangan sin bugas. Naimod an kaluyahan san Pilipinas na, maski uya an IRRI o International Rice Research Institute, kun diin naghali an kabatiran san iba pa na nasyon sa pagtanom sin paray, mayoridad ngay’an san pangaipo, binabakal pa sa iba na nasyon, sugad san Thailand, na ma’o man an nakinabang sin mayad dahil sa kaniya dako na produksyon.

Kaupod sa mga dahilan san maluya na produksyon, an pagdiyo san pasakay dara san pangaipo sin balayan, nan mga kalamidad, labi niyan na mayon pa sin pagliwat san panahon, o climate change. An IRRI nganyan, nag-iimbento na sin gahì na mas daghan an aanihon nan makusog sa mga kalamidad. Bagaw pa, basi pa kun mahimo man na haros pwede na kaunon an paray pakaaniha, sugad ada san kamote. An tidi’anisi kun mautob, an gahì nganyan na diri na masyado mangaipo sin abono, na ma’o man an napatay sa ingod, nan sa iba pa na nabubuhay harani sa pasakay, sugad baga san para’uma, na napakadto man hamok sa kemikal an dako na parte san delihensya. An batog na pondo nganyan, US$11.5 milyon hali sa Bill and Melinda Gates Foundation.

AYAW PAGLILIMTI:

Sa ato intero, Hapi Nyu Nyer!

Sa mga may kumple’anyo, Hapi Bertdey!