Sayô man na patubî

Masacrot1Sadto pa, sayo na ini san nagalatan; kun nakabati sin kakila na makaradto (kay pirmi grupo), pirmi tisasab’it, ti’uupod, maski di’ man in-aagda. ‘Mapa-Masacrot kamo? Paupuda daw…’

       Kun may naboluntad pagbayad, na-arkila sin dyip; pakadto, hulat, nan pauli. Mala kay namurak pirmi; mayon sin huyabit sa mga kargadera, may sa bubong, sa unahan, sa may basiyo na gulong, nan sa mga bangkito sa butnga san mga ingkudan sa sulod, na sa irarom man, an mga liwanan nan mga balon na pagkaon sa karaha, kaldero nan kaserola. Kun wara sin i’ararkila sin dyip o traysikel nan kun diyô man ha’k na urupod, nabantay na hamok san dyip na pa-Irosin, nahuyabit, nan badi baklay na pabalik.

      Pag-abot sa Masacrot, mamag-arkila naman sin salbabida, malin a-salapi an sayo.  An wara i’ararkila, nakihuyabit na hamok. An kararigos, maski nano an sul’ot; mayon sin de-pantalon, de-karsonsilyo, de-woker, de-daster, de-tanggo, de-bado. Mayon sin habo-habo man magkarigos, tinutuklang man ugaring.  An kararigos, may kurutamba, tarag’ok, darakop-dakopay. Atog, sugad nag’ud hamok sin sa salog.

       Kun iba na, habang may nagkakarigos, mayon man sin naglalabada na tali-ungod an kapapalo (sa durho, sa may luwasan san tubi), mayon man sin nagkakarigos na nanghahabon (didto sa may inlalab’han). Di’ ko hamok matandaan kun may nanghihirog. An nadumduman ko, an sayo mi na kaupod, na di’ pa man kunta malangoy kay nakiinuman pa, san nakamati sin ka-ihi’on, lunuwoy kay nag-ihi, pasimple ha’k baga.  Mayon pa sin may balon na serbesa na Masacrot2pinangbutang sa irarom, sa butnga san karigusan, kay didto inpapinit.

       Wara ini sin kudal; an mga taga-harani, namag-agi man hamok sa kun diin, kun makarigos o ma-usyuso san namagkarigos.  Didto man namaglusot an kaayaman na nagduduno san mga muhmo, tunok o tul’ang na hali sa mga balon na pagkaon; wara man sin matanos na tapukan na may tahob.  An mga plato nan kaserola, kun bo’ot hugasan, didto man gihapon sa gripo na bunlawan; an mga muhmo, in-aawas hamok  kaupod san tamaw.

       Wara man sin bisay na kasilyas.  Tutal, an kalalakin’an, pwede man tumalikod nan puma’ipli maski diin.  An iba na babaye, ambot kun pinaano.

       Sugad sini an Masacrot sadto, di’ pa man nayntintakla’on, badi mga dekada sitenta. Niyan na bag’o na na milenyo, ma’o pa man ada?

San arin yadto, nakapasyar ako. Wara man ako pagkarigos, nag-usyuso hamok. Wara na didto an dati na balay san tagsadiri. Sa nabugsukan, mayon na sin paradahan sin sasakyan. Di’anis ini, (kay sadto, taraytay hamok sa piliw an mga sasakyan san nagkakararigos) labi niyan na daghan na an may sasakyan. Pag-isusulod, mayon sin plakard na bagaw, The environment-friendly resort; canopy of shady  trees and botanical gardens, contains one of best mineral waters in the world. Nano daw kay ginahoy ini na environment-friendly? Best mineral waters in the world? Nanggana ada ini sa padarag’anisan sin tubi? Sa wala, may saday na payag na kantahan ada, kay naiimod an speaker sin karaoke (ti’irarumi na retrato).

        An sulod, haros ma’o man gihapon: marambong an mga kahoy (mayon pa ngani sin hagis na namunga), di’ man sementado o bato an agihan. Mas daghan niyan an lamesa, nan may mga cottage sa palibot; mga kyusko na may bubong na anahaw nan wara sin lunob, mayon hamok sin halaba na ingkudan na hampangan nan sin lamesa sa butnga. An dati na paipli’an san mga babaye kun maliwan, wara na.  Sa wala, mayon sin payag na sa lunob, may kurit Kasilyas.sa.Masacrotsin uring na bagaw Ladies nan Gents. Maging’ot an agihan. Sa to’o an sa lalaki (retrato sa to’o). San inusyoso ko, naimod ko an dako na timba na puno sin tubi na hali sa nag-aawak-awak na gripo. Simento an salog, may sayo na inidoro na inbubuhusan hamok. Simentado man an lunob hanggan pantay-ulo; kun humuyabit, makasikop san nasa luyo. Mas mayad na ini kaysa san wara sin kasilyas, o san may kasilyas na na wara tubi. Nareparo ko an mga masitas na dirig’anis maski purut-purot, na nakipaagawan sin espasyo sa mga ging’ot. Tutal bagaw botanical garden(s) ini, di’anis kunta kun may karatula na mga ngaran san mga tanom na kahoy nan masitas.

        Malinawon pa man an tubì (tihataasi na retrato); nagbuburu-berde na nag-aasul-asul, na silhag hanggan sa irarom. Bati pa man an kurutamba nan siriyak san namagkararigos. Wara ako sin naimod na naglaba o nanghabon, maski wara man sin anunsyo na ‘Bawal an paglaba,…’ Pag-isusulod, mayon sin saday na nakapaskel na bagaw, ‘children should be attended by parents/elders while swimming‘, na bo’ot sabihon, sugad man sa salog, langoy mo, kargo mo.  Wara man nag’ud sin nag-aatender na lifesaver, o maski kunta salbabida na may higot na itaplak sa kun sin’o na nangaipo na nagkakarigos. Kunsabagay, wara pa man ako sin nabati na nadiskwido dini, maski ngani may namagkarigos na nag-iirinom. Wara man sin karatula na nagbabawal sin pag-inom o pagkaon sa kun sarin kaharani sa karigusan. 

         Ma’o man gihapon an karigusan: ingod an palibot. Mayad kay wara man kabulwang hanggan niyan, para kay kun may nahaw’as na nanuro, nabalik sa karigusan an turo, kaupod an ingod.  Maski an palibot, sugad sin nakakaykay an ingod kun nauran (retrato, ikaduwa hali sa tihataasi). Ambot daw kun mayad man na himu’on ini na sugad sin swimming pool: sementado an palibot na may agihan sin tubi sa piliw kun diin naanod an mga ati na lutaw nan kun diin makatupra an nakatuprahon na nagkakarigos, nan mayon sin haw’asan na may garap’tan.  Maski ada diri tiles, semento hamok na diri mag-aay’ay kun nahuhulos. Di’anis man kun planuduhon an irarom, basi mas nasasayudan, paabong kun may diskwido. Pwede man ada ini, kay an durho, na luwasan san tubi, simentado man.  

Habang nag-iimod ako san namagkarigos, may unabot na sayo na grupo sin pito. Sugad sin duwa na mag-asawa nantarawtaw.sa.Masacrot san kanira mga alalay. An duwa na lalaki, kusog an surumaton na Ingles, sugad sin mga namag-iskwela sa kinder.  Bagaw,

        ‘So, dis is Masacrot?

        ‘Ya, beri nays, ha? Beri klir water.  Yu no? Dis is bolkanik, dats way, it is, ah, ah, masakrot…

        ‘A. Bat ay tink, ay layk mateyo beter…’

        Naalto an kanira Ingles-kinder na istorya san in-gahoy sira san sayo na babaye, na nagtatawtaw na didto sa may ubo san karigusan (retrato, ikaduwa hali sa ti’irarumi). Lunusad man an duwa na lalaki, wara na hali’a an sinelas, nan punaretrato sira. Bagaw san sayo na babaye, “Nano daw kun tadihan an tubi? Para kay ambut may nag-uudo na karabaw sa iraya? Ha ha ha’.

        Nag-una paghaw’as an duwa na lalaki, nan bagaw san sayo,

       ‘Kam, lets wiwi…’

       ‘Okey, lets go…’

        Kunadto sira sa kasilyas. Sigi an ergo na di’ ko na nasabutan. Pakahali nira didto, nangbaya na sira na pito. Inusyuso ko pa gihapon an kasilyas na hinali’an. Tama an huna-huna ko; an balikbayan, tunir’is hamok, wara padatahi an daghanon na tubi na yadto basi ibuhos.

        Sa bilog na panahon na yadto sira, wara sin nag-ughoy na masugad bawal magtawtaw na diri malinig an siki, lalo na na sul’ot pa an sinelas o istep-in, didto sa may inhahali’an san tubi. Kunsabagay, maski an namagkarigos kunta, pwede man sabihan na manaribo ngun’a sa banyo bag’o lumukso, o manawsaw san siki bag’o tumawtaw. Kundi, marasa pa na wara paasera sadto na mga balikbayan an naiimod nira na mayad na himo sa kun diin man sira hali na progresibo na syudad. Masugad ada, dahil ini naMasacrot6 Masacrot, di’ man seryoso san pagiging destinasyon sin turismo, na sugad sin kompra-diya man hamok, hasta niyan?

         Kun hihinguha’on ada, pwede pa ini mahingayad, batog sa karigusan hasta sa kudal, na kun rimot kunta, may seguridad an namagkadto, labi an mamagtungo sa bagaw  san paskel sa luwas na ‘offers day and night swimming’. Pwede man dagdagan an ilaw. Kay may nag-iirinom liwat, magbutang kunta sin ungod na bantay na magsusuhay man san mga diri tama na himo sa pasilidad. Kun may kudal nan may mga cottage na sirado may sadiri na banyo, pwede man dini magpalipas sin gab’i o maghimo sin mga seminar o retreat, labi kun tukalan na hamok an karaokehan sin audio-visual hall, maski ibalyo sa sulod.   

         An Masacrot, sayo na ehemplo sin daghan na bagay dini sa Bulusan o sa Pilipinas: an iba na parte, inkukumparar sa bilog na kinab’an (…one of the best mineral waters in the world), an iba man na parte (pasilidad, pagmaneho, pangataman) sugad sin sa inter-baranggay. Pareho man ada san iba sa ato; nakaabot sin iba na nasyon; naruyagan, naanad san buhay didto; pagbalik dini sa ato, balik man an kahusla’an.

Pag-iluluwas gihapon, mayon na sin nagkakanta sa karaoke. mala kay ma’o hamok an binabati.

Namû

Kun ruyag mo an surut-surot, sugad sadto san naghahanap ka san buradol mo na tinata, o nagkikitik-kitik ka san manok kay hapon na, lilikayan’ mo nag’ud ini na namû kay, sugad man san karagumoy, pinya, kilitis, turug-turugay, nan buri, diri di’anis kun masapgiran mo an tunok. San diri ko pa aram, nagngangalas ako kun akay mayon sini sa hawan mi, kun may data man ini, o ging’ot hamok?

Di’ ko man nadumduman na nagtanom kami sini; basta na hamok tunudok, nan kunanap maski diin.  Kun halimbawa naburubod sa lawas sin lubi o sa mga dahon sin karagumoy, mahod nagagahad man.

Lagalag man nag’ud ini, sugad man san tangkwa o san mirinda sa Bulusan, na di’ man pinamagtanom, namag-unay man hamok pagtudok maski diin.  Para kay ini ngay’an na namû, dako man na danon sa mga Bulusanon, labi kun tagsakit an panahon.  Bagaw san mga maaram, ini nganyan, popularon san panahon san ikaduwa na gera; di’ na igtatanom, paghihimunu’on na hamok. Maski diin abuton san kadudulag sa Bulusan, posible may namû na mahihimuno. ‘Pwera san sayon, badi dara man san hugak…’, bagaw sin sayo na maaram.

An pagmunda niya san namu:

‘Sayo na ulab na an tayod, nakaumagid sa baribaran; wara sin kahirimusayan an itso, magamot, dulaw an kolor. An balagon, matunok, sugad sin berde na tumagiktik na nakanap sa mga kahoy. An dahon sini, talagsa na sugad sin buyo na halapad nan manipis. Kun diri syerto an idad, pwede man na pakilaan an dahon na nagbabatog na pag-uruga.  Pakagabot san tayod na badi mga duwa na kilo, pwede man tumipak sin saday o saragday na pidaso nan ilubong gihapon, basi kun tud’kan, mayon uli sin mahihimuno otro taon.’

Ini ngay’an na namû, nabilang man sin siyam ka-bulan hanggan sangtaon batog itudok hanggan katu’igan na gabuton.  Nobyembre nganyan an daghan sini an katu’igan na gabuton.  Tama man ada ini na bulan, kay pwera san panahon na tagbagyo, mauran-mauran pa, kaya maluway-luway man an pangiwa-kiwa; mayad na ini na gagabuton na hamok.

An namû ugaring, mayon man sin diyo na paano-ano, pwera san tunok. An preparasyon sini bag’o makaon, sayo man na proseso na dapat sunudon, kay basi diri mahudong:

‘Pakapaniti, sapsapon an tayod sa paagi sin katam na nahihimo sa paagi sin pagbutang sin kali-kali sa butnga sin tabla nan pina-utwal an tarom san sundang sa kali-kali, nan iusong-usong an tayod sa tarom na sugad sin pagkaruskos sin bloke sin yelo.  An kinatam, ilawig sa tubi na may asin hanggan mga duwa ka-adlaw.  Pakahakwata, ibutang sa sako nan ilawig naman sa salog sin mga duwa ka-adlaw, basi mahugasan san duga na nakahudong’.

Na’ba’ yo’n na hudong?

‘Sugad yo’n sin hang-ober; makulog sa ulo, sigi mo an suka, maghapon, na an bulong sa Bulusan, an paghumhom sin asukar.  An dahilan san hudong, an pagkulang sin asin sa una na lawig, nan pagkulang sin ikaduwa na lawig. Pagkahuman san lawig, ibulad an namû sin maghapon, nan putuson sa anahaw. Kun na-ugahon an pagkabulad, mayad na ilawig ngun’a sa tubi nan patiti’an bag’o sanlagon.’

namu'

 SINANLAG NA NAMÛ

Mga kaipuhan: Sanlagon na namû, lana o hatok san lubi, asin o asukar.

Sa karaha, papasu’on an lana o an hatok. Kun tu’ig na, ibutang na an namû. Timplahan sin asin o asukar. Luru-luskayon. Kun sugad na sin lastiko an hitsura, nan sarama, pwede na ha’unon.

LINUSAK NA NAMÛ

Mga kaipuhan: Sinanlag na namu, kinagod.

Magsanlag sin namû, maski diri na pagbutangan sin lana o hatok. Kun luto na an pagkasanlag, ibutang sa lusong, sakutan sin kinagod, nan bayuhon.  Kun sarama na an pagkasamo, pwede na itulod.

Ini na mga preparasyon san namû, di’anis man kun may kaatol na pritos o sinugba na uga; halimbawa lawlaw.

____________________

TRIBYA

Ambot kun nano sa Tagalog an namû, o sa Ingles, o kun mayon man ini sin bagaw scientific name.

Ambot man kun nano sa Tagalog o sa Ingles an hudong.

Sa pagkararani mi, may mahilig sa karaoke. Paborito an If I Never Sing Another Song ni Matt Monroe, na an batog, bagaw ‘In my heyday…’. Kun iba na, may nakanta na, paghaputa san kakantahon, bagaw, an in may hudong’.

Parapatubî 2

An iba sa ato, kaogmahan an pag-oro’intra, an pakidumamay, an pakisayo sa mga grupo na may manglain-lain na katuyuhan. Ini na mga grupo, badi nakabase sa iskwelahan, sa simbahan, o sa komunidad. Diri hamok dini sa Bulusan, mayon sini sa iba na lugar san Pilipinas, o maski sa iba na nasyon.

Dini sa Bulusan halimbawa, may kooperatiba an mga para’oma, may asosasyon an mga maestra, may mga organisado na mga magkakralase dati. Sa simbahan, may Holy Name Society, CWL, Pastoral Council. Syempre, oyon man an AGAP-Bulusan, Inc., an Damayan-Buluseno, Inc. nan sin nagkapira pa.

Kada sayo sini na grupo, nagkabirilog dahil sa intensyon na makahimo sin kadi’anisan, makadanon, mahimo na ungod an ideya na di’anis.  Binilog sira nan hinurma sa kamas, gasto, nan kakayahan san mga myembro nan opisyales. Intero man sira, nadalagan, naandar, dahil sa pondo; kun maluya an gastuhon, talamatam an pagdesisyon, an pag-implementar san mga plano.  Kun iba na liwat, maski an bagaw volunteer, kaipuhan man sin tawho nan sin galyetas.

Basi madagdagan an pondo, kalain-lain na kamas an pinaaser san grupo; sayo na kinaan’dan an paghatag sin surat, pag-solicit, sa mga maugay o natubod san katuyuhan. Ini man gihapon an inhahalian san bulto san pondo san kada grupo (badi kaurupod pa dini an mga kaurupod).  Naaser an pangayo kun an naibutang na katuyuhan, nauuyunan; sugad san pahal’it san ermita, pahingayad san altar, pahimo sin bag’o na ingkudan, mga bolong pasa sa kabubungto, o ipa-iriskwela.

Kun naruyag maghatag, mahod nahapot, ‘Pan’o ko ihatag an ambag ko? Kunay?’ Mahod an simbag, ‘Paknita an ikog sini na surat, pasipitan an ambag, butangan sa sobre, nan padarhan sa nakapirma sa surat…’ An bo’ot sabihon, ”Tagan sa ako, kay ako na an bahala…’

Syempre, may mga limistasyon ini na sistema. (1) masakit ma-syerto kun (kan’o) maihatag an donasyon, kun bilog o may iban na; (2) kay unagi sa sayo na tawo, posible na ‘hudamon’ ngon’a an donasyon, kaya badi atrasado na an pag-intrega, kun mangyari pa; nan (3) an nasa harayo nan an napawot san sistema, badi diri na makahatag.

Dahil sa mga kaluyahan na (1) nan (2), may mga grupo na na nagburulag, o nawad’an sin gana na magpadagos. Sugad sadto na mga inkomun sa baryo na an pondo na tagama sa pag-arkila sin musikero, kinalit nan dinulag san presidente manta. Halip’ot na palimot-limot, unuli man gihapon sa Bulusan na sugad sin wara labot. An nayaawan pa, an ideya san pagkasarayo, nan an paniwala san mga nakaaram manungod san tama nan san sala.

Kundi, kun gugustuhon, pwede man maibanan an anomaliya; ibanan hamok an tentasyon. Sayo na paagi, an pag-
ayo sin regular na kwentada hali sa tresurero, san nakolekta nan san nagasto. Kun may proyekto nan may ginasto, kaipuhan an kwentada san gasto, o bagaw sa ato, liquidation, na sugad man hamok sin pagpatubî. Dini masisikop kun may nawawara na pondo o kun nasa lugar an gasto. Obligasyon man san kada myembro na ayu’on an kwentada, basahon, nan sabuton (Sa kada grupo, intero na bagay sa agenda, dapat usyusuhon, basi wara sin parilisikan nan rilipatan). An posisyon san auditor, diri man dapat maging sugad sin borlas sa buradol.

Sayo pa na kontrol sa mga grupo, an pag-establisar sin bank account, sa ngaran san grupo. Dako an danon sini sa pag-solicit, nan kun maski duwa an kaipuhan na pirma sa pagkuwa sin pondo, makadisganar ada sa abuso.

Sa mga asosasyon na Bulusanon, pira daw an may bank account? Pira daw an nag-aayo sin regular na kwentada sa mga namaggapot san kwarta? Pira daw an may myembro na nasayod sa kada numero sa kwentada?

Mga Bulusanon liwat, an iba, naraw’ay magkulibat, nangalang-alang kun ma-aburido an inkukulibat. Kun diri liwat kulibaton, diri man mamag-unay. Sugad sadto na dati na tresorero sin grupo na Bulusanon. San in-ayu’an nganyan sin kwentada, naaburido, kay bagaw, “Aw, di’ ko man yo’n kakaliton…!”

Bagaw san nangulibat, ‘Di man sa kakaliton, kundi proseso yo’n…’

Napuringot na an tresorero. ‘Kun wara kamo tiwala, habo na ako maggapot sini na kwarta.’ Bunutas siya. Yadto mismo.

Badi kaupod man san pag-unhan san ugali, an pakasabot nan pag-obserbar san mga proseso, maski sin’o pa an inbwelto. Badi kaipuhan man ini sa pag-asenso san komunidad.

Parapatubî 1

Mayon sin mag-ama na tigsayo sin negosyo.  An ama, nangontrata sin pag-ukad sin mga imburnal. An bata, nangontrata sin pagtahob sin imburnal. Mayadon an kanira negosyo: ukad san sayo, tahob san sayo. Bagaw ngani san kanta, some guys have all the luck.

An iba man, kaupod san kanira katungdan bilang ‘Hon.’ an paghatag sin mga permiso sa kun nano, sugad baga san pagpulod sin kahoy nan paglagadi. May bayad an pirma sini.  Badi kaurupod pa san kundisyon, an porsyento sa linagadi.  Sa uma man, nangayo man sin porsyento an mga kaurupod. Dahil parabas an purulod, san umuran sin kusog, bunaha.  Kaurupod sira ‘Hon.‘ sa nagdara sin relief; mala kay nakabutang man sira sa dyaryo nan naimod sa telebisyon san in-interbyu: grabe nganyan an luoy niya sa mga nataraan san kalamidad. Hunamuton lugod siya, kay bagaw san namagpaka’imod, maparangahon, madinanunon.

Dahil may mga raot, nagluwas an gobyerno sin kwarta na ipahiringayad.  Sira ‘Hon.’ an inlabayan sini na badyet. An kamanghod ni ‘Hon’., may negosyo na konstruksyon; nangontrata sin mga himuon nan hingayadon.  Ini an nahatagan san kontrata; may porsyento hamok si ‘Hon.‘, ma’o man an mga kaurupod.

Di’ nag’ud mapeperde na negosyo. An mga tawo, may nakareparo man, para kay bagaw, ‘nano man an mahihimo mo? kunay ka mareklamo? ‘Tunguhan ka man ada?’

Sugad ada sini an sistema dini sa dalan pa-uli sa Bulusan, labi dini sa harani pa sa Camarines. Malin nayntintaklaon pa, sigi na an ubra so’on (retrato sa ibaba, hali kun ab.mina).  Hanggan niyan, di’ pa nahuman. Kaya man ngay’an, kay wara man kusog an irarom nan san misklada. Kaya pag-isasangpot san trabaho sa durho, an batog, nagbatog na man karuba.  Babatugan na naman…

Litong-litong an Elavil paglabay sa gurudu-gudo. Pirmi atrasado an byahe; ma’o man an pagbuhay. Turu-tabyon man sa duyan sira ‘Hon.‘, pahuru-hayahay an buhay. Ngirit-ngirit sa paniwala, na ini na kanira patubî, badi diri nag’ud maghuhubas. Bagaw ngani sin sayo pa na kanta,

Kung alam mo lang, Byuley

Ang totoo, matagal ka na nilang niloloko…

VonVoyageCamSurKun may kalamidad, an namagpakanotisya, diri man namagpabaya; maski ngani intero man may kasibutan nan pangaipo. Basta may naaraman na nangolekta sin relief, nahinguha man paghatag. an iba ngani, nahapot nag’ud kun diin makahatag san ambag.

Ini an ugali na diri dapat mawara sa kada sayo; diri kunta dapat pagpamariton.

Kundi, namamarit kun an ungod na pagdanon diri man napapahalagahan, o nababale-wara. Syempre, an proseso, intero na koleksyon para sa biktima san kalamidad, pinaagi sa kun arin na ahensya sin gobyerno.  Para kay kada mobilisasyon, mayon sin danon na nawawara o nararaot, o diri nakaabot sa dapat hatagan sa tama na tyempo. Ambot daw kun akay sugad sini. Unayo sin danon, paghatagi, nakamati ugaring sin kapawutan, kun aanuhon an naresibe na danon; kun papaan’hon an paghatag didto sa nanga’ipo.

Kun iba na, an habo magdanon, badi mayon man nag’ud sin dahilan; may namaritan.  Pasensya na hamok an nanga’ipo sin danon.  Maghulat ha’k sira.

4. Sa Buhay Ko

Titulo: In My Life
Nagsurat: Lennon/McCartney
Taon: 1965

Ini na kanta san Beatles, reparuhon na pagdumdom sa dati na pag-aramigo, sa mga lugar na karadtuon sadto, sa taon na nayntintaklaon.Suri-aw san nakaagi. Masacrot, 1967Manungod man san mga nakabutang dini, masugad an iba, ini na pilsitan, puro ha’k mga panumduman; an mga yadto, sadto, didto. Kadaghanan ada; di’ man intero.

Kunsabagay, maski bagaw sa Tagalog ‘…ang hindi lumingon sa pinanggalingan,…’ , maraot man ‘to’o na sigi na hamok an kalilingag.  Kundi, sa nagkakairimod ta niyan, mayon hamok kita sin nahahanapan, maski diri nag’ud nalangkagan. Dini sa kanta, nahilwas nag’ud ini na kaburut’on:

There are places I remember all my life
Though some have changed;
Some forever, not for better,
Some have gone, though some remained.

Masakit likayan an pagreparo kun arin an oyon pa, nan kun arin an wara na. Kun naka-uli an bihira mag-uli, an pirmi nasa-isip, an nadumduman san na urhi na pagtaliwan, na badi, di’ man ma’o an naaabutan.  An natangbara ugaring, badi iba man: ‘A, wara na sira…? Aw, kay sira sin’o baya ini…?’

An iba pa na nahahanapan, badi kaurupod ini: 1. an kararigos sa salog; dini hamok sa harani, sa may ispilwey o sa Sapngan; 2. an barakal sin pan Legaspi kun gab’i, na kakaunon kun diin, habang nagpapalabay san iba na namasyada; 3. an panaradlok sin ikurudal kun may barayle; 4. an arasod, hurunglon, burulig; 5. an pag-irimod-sine sa Gabaldon; 6. an panalbatana, pamurot igot, sarakay sa talukap; 7. an bururadol, urunot sa ohot, panarakop sin puyo nan haru’an;  nan 8. an karadali pag-uli kun alas-says, kay mangadyi.

Some are dead and some are living;
I know I’ll often stop and think about them;
In my life, I loved them all.

Daghan an wara na. An malinig na karigusan sa salog, irayahon na. Di’ na naghihimo sin pan Legaspi kun gab’i kura salbatanaPonga. Diri na popularon an barayle. Bihira na maimod an arasod, hurunglon nan burulig. Rinuba na an Gabaldon. Mayon pa man sin salbatana an nagkapira sa bungto; nagdidiyo an igot sa kapupurulod; bihira na an talukap, kay bihira na man an puno sin bunga. May diyo pa man na nagbuburadol kun tagsudang, nan namag-onot sa ohot na kabataan kun tag-anihan; an isda sa pasakay, naubos-ubos na san kuryente, sosa, nan san kemikal na inbubutang sa paray. Diyo na an nangadyi kun alas-says; bihira an maaram, nan oras ini san Magandang Gabsok, Baryo.

An iba sini, pinanghali san pagdaghan san tawo. An iba, nawara dahil sa iba man na pag-imod san bagaw pag-asenso; na an pag-asenso ada, naiimod sa inbubugsok, kun iba na sa lugar na nabugsukan san rinuba na dati na istruktura. Kadaghanan sini, an punu’o nan tunukal, an telebisyon.  Ambot baga kun sa mayad, o for better, maski bagaw san kanta, permanente, o  for ever.

Tribya: Mayon ako sin tula na sugad sini an tema, an An Tan’awon Hali Sa Pungko. Binutang ini ni Mr. Abe Tan sa kaniya website na Glimpses of Bulusan san 2003. Insikop ko niyan, malin wara na an Glimpses. Ma’o ada yadto an ti’unahi na website manungod sa Bulusan. Basi pa kun mabuhay gihapon.

________________

KALAG

Niyan na adlaw, batog na an pag-obserbar san kadaghanan san Tagkalágan (maski buwas pa ugaring ini na kapistahan, base sa sabi san simbahan. Niyan, bagaw All Saints’ Day, maski wara man sini na termino sa Bulusanon, kundi Todos Los Santos.)  May mag-uuruli, mabirisita sa linub’ngan san kanira mga minatay na paryentes. An iba, nag-abot san arin pa yadto, kay nagpahawan nan nagpapinta san pantyon. An iba may dará na kandila na hali sa kun diin.  Pangpupugkutan ini niyan na hapon hanggan gab’i; babantayan hanggan mapapâ o hanggan kaya bantayan, kay may kabataan na namagbantay san turò; pangtitipunon, padaragku’an san nabilog na turò.

Sugad sini sadto. Haros apritahon an tagsadiri na humali, nan apritahon an kandila na tumurò.  An nabilog, hinahatag san iba sa giláy; tinutunaw nan hinihimo gihapon na kandila.  An kadaghanan, nagagamit sa paglampaso sa salóg.  Kun diyo na niyan an maparanga maglampaso, diyo na man an magtitipon sin turò san kandila.

Niyan man, daghan an diri na makadto sa kamposanto. Sayo sa dahilan, an diri na naagihan na linub’ngan san kanira minatay. Sa padalagan san simbahan, malin napaboran an mga maykaya magpapantyon; an wara kakayahan, linulubong an minatay sa diyo na parte na diri pa sementado. Ambot kun napakarin an minatay kun kaipuhan na uli ini na saday na espasyo.  An iba liwat, sobra man an espasyo na kinaon san pantyon nan baláy-balay; diri man nasisita kun akay. An iba pa, nagbarakal na ugaring sin lulub’ngan sa mga kaarabay na lote.

Daghan an nag-iirinom, nan nahuhubog.  Haros pirmi man may barayle; di’ man an bagaw Halloween Ball, kundi bilang pag-aprobitsar san mga nag-uruli, na magpasyar sa baylihan, magbakal sin tiket, nan bumayle. Delihensya baga san mga nagpabayle.

An makusog an bo’ot, nangalag: hinuhulat na magkatururog sa pagkararani, nan pinangkukuwa an mga hagdan, pakamang, patuloy, yugo, masitera, kawit, sinelas, agahid nan pinangtitipon kun diin; sugad san butnga san tinampo, irarom san tulay, piliw san kali.  Pagkaaga, sayo-sayo na mangsususog an nawaraan, nan magbabaragat didto sa binutangan san mga kinalag.  Pugól an tirinawa san nakaimód, kay kun maulian san puringót na nakarawan.

An kalág, sa Ingles, soul o ghost. Ini na urhi an nasa isip san kadaghanan, na inkakahadukan. Niyan sa kamposanto, popularon an ‘P’era sibang, p’era intero…’ nan ‘Patabì…’ sa mga namaglakad o namagtungtong sa pantyon, sa namagludâ, nan sa namag-ihi sa piliw.  Kunsabagay, an hubog, nalilimot na san pagpatabi; natupra hamok, o napaturay’og maski diin; wara pa man sin nabalita na hunubag an mudoy o an itlog dahil sini.

Kun may ungod ada na kalág, badi an kalág san kapabayaan nan kawara-labot. Nabalik ini, nanarakâ kun nangyayari an diri di’anis sa ato bungto.

_____________________

Sa may kumple’anyo tabi niyan na bulan: Hapi Bertdey!