Patubî

An baha sa Real, Quezon san 2004, naimod sa mga peryodiko, sa internet, nan sa telebisyon.  Marasa ka san pira kagatos na minatay, pwera pa san kun pira na pamilya an nawaraan sin balay.  Makangingirhat man an linabayan pa sa mga baybayon san dalan hali sa Manila pa-Bikol.  Namaratapata sa piliw san dagat, nan namaglutaw-lutaw an daghanon na kautod na kahoy (retrato sa ibaba, hali sa internet).  An mga tagadidto, pinanghakot an mga kahoy, inaraginsa sa piliw san tinampo, nan pinamagpabakal sa mga parabakal na namaglabay. Inagihan ko ini, maski wara man ako pagbakal; naimod ko.24-05030477[1]

Kun sa Bulusan, pwede pa na harigi sin balay o payag yadto na mga kahoy. Sa nagpurulod, baya na, an kaipuhan hamok nira, an gilawasi.  Yadto na pagpulak sin kahoy, malin ma’o an ingiyahan san baha nan distroso. Kun sabihon na parabas an pagpurulak, sugad sin maluya pa. Sa kadako san distroso nan sa kadaghan san dinampig na baya na na kahoy, maiisip na hamok kun sarin kadako yadto na proyekto. Kun nangyari yadto, nan malin wara sin nangyari na pagkaso sa kun sin’o man an responsable, dako man, bo’ot sabihon, an mga tagsadiri san proyekto, kay natugutan san mga awtoridad: an nagtutugot kun sin’o an pwede magsagka nan maghimo sin kun nano sa bulod, an nagtutugot kun sin’o o nano an pwede umagi sa tsekpoynt, nan san mga naghahatag sin permiso doon sa mga munisipyo nan probinsiya na nakasakop.

Sugad man niyan sa palibot san Bulkan san Bulusan.  Bagaw san Agap-Bulusan, an kanira pagbisita sa mga baryo na kahoy31-150x150[1]harani sa bulkan, inuulang kun iba na sin mga tawo. Kun an katuyuhan san Agap para sa tawo,  akay in’uulang sira? Nano an intatago?  San arin yadto, may mga nagpurbar sin pagsakat sa bulkan. Wara pakasangpot, kay may nanghadok na mga armado. An tangkod san iba, badi may habo man ipaimod. Bagaw pa san Agap, malin an may kahoy na hamok, an pinaimod o naiimod; an diri naimod o pinaimod, agrot na. Sin’o an may kakayahan na humimo sini sa ato lugar? Kun sin’o man sira, sira manta an nagtutugot, nan nakinabang. Diri an mga ordinaryo na Bulusanon o Sorsoganon.

Madali liwat malimutan an turuklinan. Pag-abot sin sayo na naman na kalamidad, o kun may nadakop do’n na nangupit sin pira ka-milyon, tahob na ini; bag’o na naman na turuklinan.

Advertisements

Paratubî

dolipay.tubiSa kaaragi-agi sini na mga kalamidad, maghuhuna kita na makasugad kita sin ‘…hmh, anad na ako so’n…’ na sugad sin ‘…di’ na ako so’n indudul’tan…’ Syempre, wara man sin naanad sin remalaso: pirmi may magbabati, mag-aagrangay, labi niyan na malin nagngangana an kusog nan distroso. An mga bagyo, mas makusog, kaya ngani ada sa lalaki na an ngaran imbes na sa babayi. May bulkan na dati turog, bunungkaras, tunuga. Daghan an linog na may kaupod kun iba na  na daragko na balod.  Niyan, may daragko pa na baha.

An ugali san mga bulkan nan san dagat, sugad sin diri maibasol sa tawo. An pagbaha, pwera san mga barado na imburnal o kakulangan sin imburnal, dako an ambag san agrot na mga kabubudlan nan banika. An duni’diyo na kahoy, nauli sa pagturupas sin mga bulod, nan pagbaha. Kun imudon an mga retrato san Agap-Bulusan manungod sa nangyayari niyan na parabas na pagpulod sin kahoy sa palibot san Bulkan Bulusan, nakapanganugon, nan maka-iinit, kun halimbawa ungod an huna-huna na kaurupod sini an mga awtoridad. Basi pa maalto ini, nan diri man mag-abot an kamutangan sa sugad san nangyari sa Ormoc, Leyte (1991) o sa Real, Quezon (2004), o sa daghan na parte san Pilipinas niyan.

Bagaw san mga maaram, an kahoy nganyan, dako an nahihimo sa pagmantener san sistema san tubî. An mga radag na dahon nan san mga gamot sin kahoy ma’o an nasalo nan nasarumsom sin tubi, na binubut’san manta pagtagsudang, kaya padagos na may tubi an mga salog, hasta san mga patubi sa pasakay. May mga sustansya an ingod na sinasara sini, na kun diri magap’tan san kaniya mga gamot, mabulos sa mga salog nan dagat nan makahilo sa mga nabubuhay doon. An mga dahon, naghahatag man sin malinig na hangin na inhahangos ta.

Kun iba na, nahahanapan an sayo na bagay kun may nangyayari na may koneksyon sa bagay na ini. Niyan na may baha, naunabihan an mga bulod na inagrot kay kinalit an kahoy o an lugar na hinimo na subdibisyon. Nadumduman ko man lugod, sa palibot san Quezon Memorial Circle, may nakapaskel sa kudal na mga karatula, na mga parte ngay’an sin tula, na an kabilugan, ma’o ini:

Trees

Joyce Kilmer. 1886–1918

I think that I shall never see
A poem lovely as a tree.
 
A tree whose hungry mouth is prest
Against the sweet earth’s flowing breast;
 
A tree that looks at God all day,
And lifts her leafy arms to pray;
 
A tree that may in summer wear
A nest of robins in her hair;
 
Upon whose bosom snow has lain;
Who intimately lives with rain.
 
Poems are made by fools like me,
But only God can make a tree.

 

Kun sa Bulusanon ada,

Kakahuyan

Badi di’ na nag’ud ako makaimod
Sin tula na sugad sin kahoy kagayon.
 
Kahoy na nakadupo an hiwa na lunos
Sa maduga na dubdob san matam’is na ingod,
 
Kahoy na nagyayango sa Diyos sa bilog na adlaw,
Nan sa pangadyi tinutu’on an madahon niya na lawas,
 
Kahoy na an kalo kun tigpaso
Badi kasalagan sin palago,
 
Sa kaniya rambong an tun’og nahugpa,
Nan binabagat an uran manta.
 
An tula nahihimo sin mga lidaw na sugad sa ako,
An kahoy, Diyos ha’k nag’ud an nakahimo.

 

Taod-taod man ada bag’o maging kahoy an saday na semilya. An kahoy, napira man ka-taon an idad bag’o maging tu’ig na na puludon. Madali’ay hamok nag’ud an pagpulod; badi mas awat pa ngani an paghimo sin tula manungod sa kahoy.

TRIBYA

Sa pagpalis san tula na Trees hali sa Ingles pa-Bulusanon, tinukalan ta na hamok an snow sin tun’og. Tinukalan ta man an robin sin palago, na mas naiimod dini sa ato.

Tubì

Nasarihan ko na an pag-alog sin tubi na alas-dos an maaga, sa Legazpi. Sa Manila, nasarihan ko man an pagkarigos sa ibabaw sin planggana—basi an kinarigos na tubi magamit gihapon; halimbawa, sa kasilyas. Awat pa mauso an tubi sa botelya, nagbabakal na kami sin tubi na inumon, kay sa lugar mi wara man sin koneksyon sin tubi na maiinom—habang sa luwas hamok, haros kahampang san munisipyo, nag-aawak-awak an tubi, kun diin namagsalod an mga namagpabakal sa amo. Sa iba pa na lugar, dini sa harani san NAIA, may mga lugar na indadayo sin trak-trak na tubi na inpapatinda.

Niyan na pakabagyo, naimod an daghanon na tubi; para kay ini an tubi na diri ta kaipuhan nag’ud.

Pwera sini, mayon man sin nagkapira pa na retrato na pinaimod sa telebisyon nan sa mga peryodiko, pwera pa san mga kuwa san mga namagpakalalam pa magkuwa sin retrato, sa butnga san arakuder nan pagkaradali na mahali an mga gamit sa aabuton san tubi. San nagbabatog pa hamok an pagtaas san tubì, sugad sin an napwestuhan san mga gamit, diri na aabuton.  Wara man pag-awat, sapò na an linungtudan, nan san lungtod. Wara na mahimo, wara na man pakadtuan, pinabay’an na hamok na magralagtok nan magrulutaw.

May mga pag-ayo na bagaw ipangadyi ta an ato nasyon; na lugod makabuhat man tulos sa distroso na naagi pa hamok. Lugod makaagi man sin kapamunayan sa diri maawat yadto na mga nawad’an. Mangadyi kita na mahingayad man tulos an mga naraot, diri hamok an sadiri kundi an mga pagbuhay nan mga buhay.

Badi kaipuhan ta man ipangadyi na lugod diri man pakapanganaan an pasimanggad san mga pasimanggadon; batog sa mga pararigaton—na diri man pakapanganaan an pagpahataas san presyo san mga barak’lon; sa mga kontratista—na diri pagkawaton an badyet sa pahingayad; sa mga namagpapel—na diri man paggamiton an kalamidad sa pagpahamot sa kanira para sa maabot na eleksyon, na magdanon sira sin sinsero, sa dahilan na daghan an nangaipo; sa mga nasa poder, na maging leksyon man lugod ini basi imudon an mga kakulangan nan kaluyahan san mga pasilidad, sistema nan inprastraktura basi maibitaran an mga kalamidad o an namason na distroso sini sa ato intero. Diri di’anis na kapitalon san iba an pagkaperwisyo san kapwa.

Basi pa man maalto na an pag-ubos san mga natuda pa na tahok na sugad san sa Bulusan, basi makaabong man sa mga pagbaha.

Oklak na…

Hoy, pagmata na daw!’, aburido na an boses ni Igme na nagpupukaw kun Tagoy. ‘Hataas na an sudang…baba’adaw ini…!’

     Bunungkaras man si Tagoy, nanghiwod sin halaba, tuniwi pa san manghuyam. Nanghiwod gihapon, nan pinirisi an mata, pinangtalkas an muta.  An ngilit san hiwa niya, namuti san munara na laway. Winahi niya an muskitero. “Nanno, hmm, nna an orash, Manoy?’ bagaw niya na sigi pa an panghiwod nan panghuyam.

     ‘Aw, nano pa, na hataason na an sudang. Insabihan na na mag-atab…Ho, bisaya yun na hinigdaan mo…’

     Bunalik si Tagoy, hininab’it an muskitero, nan pinangtipig hasta san tamung, linungtod sa ulunan, nan binutang sa ibabaw san kaban. Linukot man niya an banig, nan pinatugbos sa likuran san harigi. ‘Kay nano na ngani an oras…?

     ‘Aw, badi pasado na alas-nwebe, kay malin Geym ka na…’

     ‘Alas-dyes…’

     ‘Aw, badi, kay, ho, buk’ad na ngani an rosas de alas dyes (retrato sa itaas)…’, tuya-tuya ni Igme.

Wara na pagribok si Tagoy. Namahaw kadali, nan sinakbit an sundang. Bungyod sira paglakaw paKabugawan. Sa dalan, sigi an ngurub-ngurob ni Igme. ‘Mayamugon na ini na hirilamon…Diyo pa abutan san Wawawi…’

     Di’ pa sira naawat pagbasabas, nagsugad naman si Tagoy sin ‘Ba’ah, alas-dose na ada, kay tigdungon na an anino ta…Makaon na kita..?’ Unalto na siya, wara na paghulat san simbag ni Igme, na napiritan man umalto.

     Nagbabasabas uli sira san sumugad naman si Tagoy sin, ‘Yadto na ada kita sa bungto, Manoy, na Agimat?’

     ‘Humh, magraot kun doon na na Maala-ala mo kaya?

     ‘Aw, manganaan man ada. Diri pag-Imbestigador?’

     ‘Nano daw kun basabasan mo man doon ho, sa may kabigahu’an, kay malin oyon ka’k do’n sa tambong kapirmi…’

Nag-ihahapon, pinangtipon nira an ging’ot nan kinaritan. Dagos man raba-raba san gisik na dahon.  Mayon sin lalag na nahadok ada, dunalagan pabalatas kanira.

     ‘Ho, Manoy, may lalag. Oras na ada…’

     ‘Nano na oras?’

     ‘Alas-kuting para muning…’

     ‘Ikaw liwat…babayaan mo ini na nagraraba-raba? Kun kumanap ini nan makaabot sa kabal’yan…pag-iuuli ha’k sini…’

     ‘Naimod na hapon na, ho, madali na magdulom…Badi Wiskulang na niyan’

     ‘Taod-taod…’

     Wara na pagtingog-tingog si Tagoy. Lunu’od na.

     Nakunsyensya ada, tutal papa na an tap’ong, si Igme naman an nag-una pagsakbit san sundang, nan bagaw ‘Hala, ‘mus na, kay, ho, ets olredi oklak…’

TRIBYA

Sadto, an iba na pakilaan san oras: alas-says an aga kun unagi na an JB Line, alas-syete kun warning na, alas-syete-i’medya kun time na,  alas-dyes kun unagi na an paratinda isda na tagaBulan, alas-dose kun nagbagting na, ala-una kun lunabay na an koridor,  alas-dos kun unagi na an Pantranco, alas-tres kun luto na an monay kura Ponga, alas-singko kun retira na, alas-says kun nagbagting na, alas-otso kun nagsira na an tindahan.

Libro: An manglain-lain na klase sin kape

Titulo: The Various Flavours Of Coffee
Awtor: Anthony Capella
Taon: 2008

Istorya ini san hinanapos san 1800. Nagbatog sa London, lunabay sa Africa, balik man gihapon sa London. Batog sa patinawa, nahuman sa diri na patinawa.

Si Robert Wallis, sayo na matariya o eccentic, inpapaiskwela, para kay mas gusto an pamiyawas. Sa birik san swerte, nagbagat sira ni Samuel Pinker, sayo na dako na pararigaton sin kape. Panahon yadto na daghan pa na bagay an in-iimbento pa hamok, sugad san barat, hanggan san kotse. Dahil an inhahalian san kape, sa luyo san kinab’an, sa Africa, nag-iisip si Pinker sin paagi na mabakal an kape na gusto niya, na diri na kaipuhan an sampol; gagamitan hamok sin ngaran san kape, base sa klase.

An obheto sini na negosyante, tubo, syempre. May kumpitensya, kaya sigi niya an hanap sin paagi na madaog an kakumpitensya. Sa istorya, pinaimod an pagbatog san propaganda o advertising, kun paano hinahanapan sin dahilan na an parabakal magbakal diri base sa pangaipo, kundi sa imahen o brand san produkto.  Kun sa niyan, sugad san pagbutang sin mga babaye na huba sa mga propaganda san produkto na sugad san arak o sigarilyo. Kun eleksyon, an pag-endorso sin sayo na artista sa kandidato.

Dahil didto matinubo, dinayo san mga puti an mga banika na sugad san Africa, inako an lugar maski di’ man kanira, basi tamnan sin kape o kun nano na gusto nira itanom. An mga datihan na tawo, sinuhulan sin manintimos sa pagraot san lugar nira, na sira mismo an ma-raot, na an produkto, pakadto ugaring sa kun diin paghali an kanira amo niyan. Syempre, di’ man mangyayari ini na rolokohan, kun wara sin mga kadugo nira na nakikumplot sa mga dayuhan basi masayuan, mabuwaan, mauripon an mga tawo na kadatihan. Sugad halimbawa san pag-uripon, o slavery, na dako an papel san mga kaurupod manta san mga pinabakal na uripon. Sugad man san mga moderno na OFW, na kun naloloko, badi kakumplot san nangloko o badi mismo an nangloko, kapwa Pilipino.

Syempre, sayo man na dahilan san pagkakaiba sin dalagan san swerte san mga nasyon, an ugali san mga syudadano. An mga puti kuno, nagdedesisyon base sa pag-adal niya san sitwasyon, sa naisip niya na kaipuhanon himuon. An Aprikano kuno, an desisyon, base sa pamati, sa pagtubod. Badi kaurupod sini na grupo an mga Asyano, mga Pilipino, mga Bikolano, nan mga Bulusanon. Kay kun sa Bulusanon, maski, halimbawa, kinarkolo na, kwinenta o inisip na sin mayad, nalihis pa gihapon dahil sa raw’ay, panguntinwar, relasyon, relihiyon, pagtubod, pag-urugos, o sa masasabi san iba na tawo.

San mga 1800, an London nasa panahon na diri pa labi kaasenso. An mga duungan nan pabrika kadaghanan san trabahador, mga bag’o na salta na dayuhan man o immigrant; mga pantalan nan pabrika na diri pa moderno, na an paga pakadto man sa salog na Thames na, base sa pagmwestra, sugad kaitom nan kabang’og san salog sa butnga san Sorsogon niyan, o san Pasig sa Manila, mga salog na danlayan san mga ati hali sa mga pabrika, kabal’yan, nan mga kasilyasan. Basi pa kun an Dolipay diri man maging sugad sini.

Kun may pagti’os, may paghingoha san pagpakabuhay, kaya buhayon man an bagaw ti’awati na na propesyon, an prostitusyon. Panahon liwat yadto na an an mga babayi diri pa intatagan sin kapareho na diretso nan prebilihiyo sa sosyedad, sugad san pagboto. Pinaimod man an pakigkutiil san mga babaye na Ingles basi makuwa an kanira diretso. Pinaimod na diri man masayon makuwa an nano pa man na diretso, na wara sin nakulugan o namatay.

Sa likuran sini na istorya na manungod sa historya san moderno na panahon, an sayo na istorya sin pagkamoot. Sugad sin sigi hamok an uroy, para kay dara san swerte o kun nano, wara man ini kabilog. Kun iba na liwat, an diri nadagos, ma’o man an sugad sin di’anison kunta na madagos; an bagaw, nano baga, ha?

Di’anis an pagkaistorya ni Anthony Capella sini. Batog sa makunswelo niya na Food of Love, nan sa medyo mabudlay na The Wedding Officer, sugad sin nahinog niyan an kaniya panurat-surat. An estilo san paggamit sin historya sa sayo na istorya, diri man bag’o. Dini, sugad kun Dan Brown, ginamit niya sin mayad basi maging makatutubod.

Sadto nan niyan, nan sa mga maabot pa, oyon an mga makusog nan san maluya, an parabatog nan san parasalo, an parapurbar nan san paseguruhon, an praktikal nan san romantiko, an maginamit san hutuk nan san nagsusunod san kaburut’on. Kada sayo mayon sin uupudan na grupo, na makisayaw man sa iba pa na grupo.

______________________________

TRIBYA

Sa Bulusan, mayon man sin mga may tanom na kape, sugad sa Kapangihan nan Morong-borongan. Kadaghanan sini niyan na mga tanom, pinangpulod na, tinukalan sin iba na tanom. Bagaw, maluya kuno an pabakal. Badi da’og san Nescafe nan san Blend45, na pwera ada san garapon na nahihimo man na basohan sin kape, pareho man hamok an rami san kape na dinagot sa uma san Bulusan, na kun iba na diri na pagbabayuhon basi mapanitan; pupumpunon na hamok pag-udu’an san amid.

Wara sin tinanom na tsa sa Bulusan. Sadto, tsa ini, na kun babakalon sa tindahan, Black Cat an popular na brand. Niyan, dara ada san mga hali sa Manila, daghan na na Bulusanon an nagahoy sini sin tsa’a.

Na’ baya?

buyo'

Nabati ni Inoy Uwan si Inoy Jaime na nagtutuktok sa kanira tindahan.

‘Mabakal!’

‘Taympa, kay ihigot ko ngon’a ini na madlos!’

‘Mabakal!’

‘Linti’as ini kay sugad sin bungol. Insasabihan na… Uyon na! Madali ha’k…!’ Kurukadali si Inoy Uwan. ‘Nano nag’ud?’, bagaw niya na namahik-pahik sa karsonsilyo.

”Tagi daw sin maskada…’, bagaw ni Inoy Jaime habang induduhal an sintimos.

Nakuwa man tulos an inhahanap, nan naiduhal.  Puniliw si Inoy Jaime sa may kudal san tindahan. Kinuwa sa bulsa an silopen na may sulod na buyo (retrato sa wala), kabuka na bunga (retrato sa irarom) nan sin apog sa botelya sin merkokrom. Punaknit siya sin katunga sin dahon na buyo, initlib an bunga nan linuwa sa buyo an naitlib, nan binutangan man sin diyo na maskada. Lugar na in-uulaan niya sin diyo na apog, naburut-burot man si Oya Balen.

‘Aya, ba’ah, nanulsi?’, karaw ni Oya Balen.

‘Aw, ma’o’, bagaw ni Inoy Jaime. Pinilok niya an buyo na may sulod na maskada, apog nan bunga, nan hinungit. Nagbatog na siya pagngupa-ngupa. ‘Aw, nano, kan’o ka pag-uli hali sa Manila?’

‘San Domingo, mala kay ubos man an biskwit na dara ko…’

‘An’hon ba’ yo’n na biskwit, ma’d kun di’ humil man ngani’, karaw ni Inoy Jaime.

‘Ma’d man ngani kay may natapo ka, arumbile kun wara?’

‘Iya, salamat…Sa otro, an Manila an dar’hon mo, ako an katunga…’ Nagbatog na siya pagtupra sa ingod. Nabaga an tinatamaan san kaniya luda.

‘Eh, na mapawuton man ngay’an do’n sa Manila, labi kun di ka maaram magsur’maton sin Tagalog?’

”Kay? Para ma-Tagalog? Maski linangka, diri pwede man?’

‘Ay ba’ah, mala san maubos an dara ko na buyo, tinukdo man ako sini na bata ko sa bakalan, pina-up’dan ha’k ako sin lubag…’

‘…Saka…?’

‘Aw, di’ kinadto ko.  Pag-abot ko didto, nadumduman ko na di’ ko man ngay’an aram an Tagalog san buyo…’

‘Iya, pinan’o mo man?’

‘Bagaw ko, “pabili nga ng buye?” kay panabot ko, an Tagalog san buyo, buye…Bagaw man san tindera, “ano pong buye?” Bagaw ko man, “yung minamame?” Eh, atog kay, kun diri ko pa ginaptan, di’ man ako masabutan…’

‘Aw, matagal sa imo na, nakamama man dini, madayo ka pa sa Manila pagmama…’ Turu-tinawa siya na nagtutupra.bunga

‘Atog ka, kay si Oya Binying, dinakop man kuno san pulis, kay di’ maaram mag-Tagalog…!’

‘Kaya man wara pa pakauli? Kay napaano man?’

‘Aw, nalangkag ada, kay inkakabayaan sa balay, lunuwas, kay mamasyar man kuno…Naimod sin pulis…’

‘…Saka…?’

‘Aw, di’ bagaw nganyan san pulis, “anong ginagawa mo dito?” An gusto man ha’k kuno niya sabihon, na naglalakaw-lakaw man ha’k siya. Iya kay di’ man aram an Tagalog san ‘lakaw-lakaw’. Bagaw kuno niya, “ito, nagnanakaw-nakaw…’ Tara, di’ dinakop?’

‘Hmh, buwa-buwa man ada yo’n…’

‘Eh, na ungod… Mayon ngay’an kamo sin betsin? An a-dyes?’

Kinuwa ni Inoy Uwan an garapon, nan bagaw ‘Pira?’

‘Sayo ha’k’, nan binaton ni Oya Balen an inbabakal. ‘Buwas na sini an bayad ha? Pagkahuman san inagsa mi…’

Wara man pagsugpon si Inoy Uwan, hanggan bunaya na si Oya Balen.

‘Mala ini na hali sa Manila…’, bagaw ni Inoy Jaime, na sigi-sigi na an tupra, sa pag-itan san ngupa-ngupa.

______________________

AYAW PAGLILIM’TI:

Sa may kumple’anyo niyan na bulan, hapi bertdey!