Ika-traynta’i’singko na parte

Nakahuman pa hamok mamisay san kinaunan nira si Janet. Turno niya niyan, kay san nakaagi na gab’i, si Loreta man.  Kun iba na, kun an turno san sayo nakatupar sa klase, napahunod ngun’a, nan ‘binabayadan’ na hamok sa iba na adlaw.

Sa saday na kwarto na inpiplitihan nira, may sayo na double-deck na higdaan. May sayo na silya na insusuru-salyu’an nira.  An saday na lamesa, nalungtudan sin mga libro, mangko na may taklob nan sin kaldero.  Wara man sira sin lampara, kaya kun nag-aadal kun gab’i, nalaum hamok sa suna san ilaw sa kwarto, sayo na fluorescent. May saday hamok na bintanilya na agihan san hangin hali sa luwas.  Kun mamintana, maiimod an saday na sapa na may kasagingan paluyu-luyo, nan likuran sin kabal’yan sa luyo. Pwera san kanira kwarto, may lima pa na kwarto na pareho man kadako.  Kun may gururu-guro sa sayo na kwarto, diri pwede na diri mabati sa kaabay  o sa kahampang. Dos syentos singkwenta an bayad nira kada sayo, kaupod na doon an ilaw nan san tubi. An iba na kwarto, may sulod na tolo ka-tawo, kun may magkamaranghod o magpararyentes. Kun may dara na radyo o bentilador, may dagdag na bayadan na kinse.  Kun plantsa, traynta.

Sayo an kusina.  Didto intero namagluto, an gusto magluto.  Kanya-kanya kusinilya.  Saralyo man paglimpya kada kwarto o kada grupo.  An mga ngaran sa iskedyul, nakasurat sa papel na pinakupot sa lunob na kahampang san mga kusinilya. Didto na man sa kusina an halaba na lamesa na kaunan.  Kun nagkakadurungan, maribok-ribok an karaon.  Kanya-kanya dara sa kwarto san mga tuda na pagkaon na pangtatakluban hamok nan papasu’on bag’o an masunod na karaon.  San una, san diri pa nira aram, binilin nira an kanira tinakluban na tuda sa lamesa.  San makaon na sira, wara na kaagihi an tinakluban.  Naimod na hamok nira an hugasan sa lababo.  Sa kwarto man nira, kun may tinakluban, kun nakamata sira o kun nag-aadal na gab’i,  na-iimod pa nira an mga daragku’on na turu-tabako na namagduno san pagkaon.

Duwa an kasilyas.  Sayo para sa mga lalaki, sayo para sa mga babayi.  Kun aga, kun may klase, mayon man sin halip’ot na pila sa mga kasilyas. Kunsabagay, an kasilyas na man mismo an banyo. Sa luwas, sa pag’itan san duwa na pinto, nakapaskel man an mga ngaran san mga mamaglimpya sa iba-iba na adlaw.

Sa luwas san kasilyas, mayon sin gripo. Didto namaglaba, sa saday na espasyo kaabay san kasilyas.  May sab’itan sin nagkapira na planggana, na iba-iba man an tagsadiri.  Kun iba na, may pasuruhay kun an tagsadiri san planggana diri nakalaba kay an planggana, badi in’gagamit, o may sulod na kinula na an tagsadiri may klase o basta wara didto.

Naghahangus-hangos si Janet pagtangbara sa kwarto, sapo san duwa na kamot an mga hinugasan.  Didto na nira sa kwarto ini pamagpatiti’an.  “Aw, nano?”, hapot ni Loreta, tunungkahal hali sa pagbasa.  “Akay sugad ka sin inbubukod?”

Binisay ni Janet an dara sa saday na patiti’an na linungtod nira sa sayo na karton sa piliw.  “E, naimod na rumarumon an ilaw do’n, sugad kita sin in’ngangarat…” Nagtuturu-tinawa siya.

“Bagaw ko man sa imo kun may kalag do’n…”  Nagturutinawa man si Loreta.

“E, na sugad sin mayon man nag’ud…”

“Badi kalag na buhay…Ambot naimod mo si Inoy Kalag…?”

“Hmh, mga Inoy Kalag mo man…an taga-San Jose…aw, taga-Poctol…? Minatay na yo’n…”  Iniba ni Janet an istorya.  “Aber, pahud’ma daw san notebook mo, kay imodon ko kun kumpleto an nakopya ko…”

“Yo’n ho, kuwa’a na hamok.  Para kay, ambot kun masabutan mo an surat ko, kay malaksi’on liwat si ma’am magdikta…”

“Hmh, ayos ini…”, bagaw ni Janet, na nagbatog na magbasa. Taod-taod pa, nanghiwod, nanghuyam.  “Tsk, mayadon man an radyo do’n sa luyo, kay sakob kita.  Abay pa, di librehon na kita sa bayaran…”

“Ma’o. Para kay mahod kusugon pa maski nagtuturog na kita…”

“Hmh, malin di’ man yo’n inpaparong…”

“Aw, badi inbabawi man an sa kuryente…”

“’Sabagay…”

“Iya, nano ngay’an yadto na prinitusan na lana, itago ta pa?  Ika-upat na ‘gud yadto pagpritusi…”

“Pwede pa man ada, basta di’ pa nagsusubo, pwede pa yo’n…”

“Ikaw. Para kay naawat-awat na an pagpritos…”

“Iya kay para uga na lawlaw an piprituson ta buwas…”

“Ma’o, ha? Dianis kunta kun may suli…”

“Bay’e, kay agihan ta sa plasa buwas pakahali sa klase…”

Hali sa eskwelahan, mas harani an istaran nira kaysa sa saod, kaya kun may bakalon, nalampas ngun’a sira, bag’o nabalik uli.  Sabado an isaraod nira na adlaw, para kay kun may kaipuhan o may naibugan na lutuon, nakadto man gihapon sira.  Haros isuruda man hamok an kanira inbabakal, kay an bugas dara pa nira hali sa Bulusan.

Sa saod, mahod may nababagat sira na mga estudyante na kila nira, kun diri sa eskwelahan, badi Bulusanon na pareho man nira.  Dahil nag-eekonomiya, linalakaw hamok nira pauli, imbes na sumakay sa dyip o sa traysikel. Sa dalan pauli, linalabayan nira an nagkapira man na mga balay na inpapaplitihan.  Sa printira sini na mga balay, mahod may namag-istambay na mga estudyante, kasi mga lalaki; namagpalabay, kun iba na namagkuru-karanta na may gitara, kun iba na man, namag-irinom habang nagkukuru-karanta.

“Tsk, mala pa hamok…”, bagaw ni Janet san hiraun-daon na sira sa sayo na tumpok sin mga lalaki.  “kun may iba na agihan, diri nag’ud ako maagi dini…”

Aram ni Loreta an gusto sabihon san kaupod.  “Tsk, basta ayaw ha’k pagtin’uha, lakawi ha’k sin diritso…”

Ubu’on hamok sira san bumadang sa grupo, na bigla man nag-aralto pagkaranta nan nag-irimod kanira.  May sayo na tunugbos nan bunalad sa agihan nira.  “Mga Miss, basi kun gusto niyo, danuhan mi kamo pag-alsa so’n?” Nagkirihatan an iba na lalaki. Sira, sugad sin wara nabati, diretso hamok an lakaw.  Wara man pagpirit an lalaki.  Tinan’aw hamok sira paglampas, nan bunalik na sa dati na naingkudan.

“Hambog sini…” bagaw ni Janet sa luway na boses, maski ubu’on pa gihapon.

“Si’apo mo yo’n, kay wara na man pagpirit…”, wutwut ni Loreta.

“Makauuyam pan’o…”

“Mabati ka…”

“Sugad sin gwapuhon man…”

“Na’ba’, di’ man yo’n taga-Annunciation ha? Kay di’ ko man…”

“Yoon na mga kainuman,taga-Annunciation. Yoon, ambot, kay di’ ko man yo’n ‘kila…”

“Mayaman ada yo’n, kay sugad sin ma’o an bangko sa harampang…”

“Mala kun lumiwat sin istaran…”

“Aw, kun masayon hamok kunta…Iya, nano ngay’an an ibangot ta sini na gaway?”

“Bagaw mo, bis’ang.  Mayon pa man baga kita didto…”

“Daghan pa yadto, para kay nano daw kun makaabot pa sa sem break? Basi kun makauli kita, makadara uli…”

“Aw, kun makauli, badi may madara kita kay kun may inuga na naman si Papay…”

“Mayon ada? Kun sigi pa an kauuran-uran, badi sakiton.  Pero kun mayon sa iyo, badi mayon man sa amo sin tagama na binis’ang…”

Sa Manila, sigi man an uran-uran, batog pa na ika-duwa ka-semana paka-entra san klase, hanggan niyan na hinanapos san Septyembre. Para kay maski diri sigido an busabos, madali maamot an turo, na sa madali na panahon diri hamok nagiging tamaw, kundi baha.  Kaya sadto na Huwebes, sayo si  Jason san mga nalaum didto sa medya-agwa sin sayo na bilding sa may kanto san V. Mapa nan Magsaysay sa Sta. Mesa.  Dahil katas’an, namagpakadto an mga tawo na habo mahulos san baha, na haros upuson na an kahalab’an san Magsaysay hanggan didto sa may de Ocampo.

Dangkasi, di’agad sinabi kung may pasok o wala…”, bagaw san kaupod ni Jason na sayo man na estudyante.   ‘Tamo ngayon, imbes matulungan tayo, ‘laking perwisyo tuloy…”

Talagsahon an namaglabay na de-pasahero na sasakyan, na puro man ngani ungbaw.  Kun may nalabay nan naalto diyo sa trapik, pinupunugan sin pasahero, nagpipirit maski huyabit. Haros mga kalalakin’an man hamok an pasahero na naiiban. An mga babaye nan san mga bata pa, nabibilin, nan nadadagdagan na naman sin mga bag’o na pasahero na namaglakaw, namag-pauran, nagsususog sin masak’yan.

Taraski dini na man sa Manila pag-iskwela batog na elementary, anad na sini si Jason. Aram niya na ini na mga kaurupod niya na namagsirong, diri man intero mga pasahero.  An iba sini, namagtyempo.  An diri ma’ikmat, badi madudukutan, maaagawan, o kun iba na, matututukan sin matarom.  Kaya, maski san pag-uli  san ina niya hali sa Hongkong, nan induhal kaniya an pasalubong na relo, binaton hamok niya basi diri magdumut.  An totoo, diri man niya insusul’ot an relo.  Sa bulsa hamok niya intatagadukot kun kaipuhanon niya maaraman an oras.  Maski an patapo ni Ason na bag’o na sapatos, diri niya insusul’ot niyan na tag-uran kay manta, malagtok man hamok sa uran nan baha.

Wara man kataod-taod, bigla may tunag’ok sin “Dyusko! Ang wallet ko! Hinablot ang wallet ko! Mandurukot! Habulin nyo! Mandurukot!” An intutukdo san babaye, nagbabalatas na ugaring sa Magsaysay, sa baha, nagtuturu-tinawa pa. Wara man sin nangahas magbukod.  Malaksi’on an nangyari.  An iba ngani na wara tulos pakareparo, wara na man kaimod an nagdudulag na lalaki.  Nagsurugad na hamok sira sin “Ano daw? Sino ang nadukutan? Nasaan?

Abril 14, 2008

Tiwtiw

Sa istorya na Katubol, bida an darag’angan. Siya an tuyo san mga disenyo na maraot san kontrabida. An karakterisasyon kaniya, taga-didto (may balay siya), maparanga (kay nakapabalay, na puno sin gamit, nan pirmi siribot), nan mayad an kaburut’on (kay diri ngani nagdududa na may naghihipa o maghihipa kaniya).

Kun mayor na karakter an darag’angan sa popular na istorya na Bulusanon na sugad san Katubol, bo’ot sabihon, sa kinab’an san Bulusanon, parte san kinadak’an na pagmangno an paglayaw-layaw san darag’angan, o kun sasambiton an kaniya bilog na pamilya, san tiwtiw. Sa kabataan na lalaki, badi an panalbatana sin tamsi, nagbabatog sa panakop sin tiwtiw.

Sa Bulusanon, an tiwtiw (retrato sa irarom) saragday, na an kolor, asul o lasaw na berde. An daragko sini, an darág-angan na berde man an kolor, an layáw (retrato sa itaas) na bulaw an kolor, nan san bagá na tiwtiw (retrato sa butnga).  An tiwtiw nan san darag’agan, sa harani sa ingod an lupad nan san dapuan, mahod sa mga gabon nan masitas, kaya mas madali dakupon.  An layaw, hataas an lupad nan awat an layaw-layaw. Iruluwas sini kun nanirum-sirom, nan an dapuan, sa mga hataas na sanga.  Dahil ada urhi an panarabaho, inaabot sira sin dulom, kaya kun iba na, kun may dinuduno na suna, nakasulod sira sa balay kun gab’i, kaya nadadakop.tiwtiw

An idarakop kanira, pwera san paghikap, kun diri agahid, pulot sin langka sa durho sin gihay. Madupuan hamok sin diyo an nano man na parte san kanira lawas, diri na sira makapulkas.  Kun parabas an pamulot nan mapulot sira sa pakpak, masakit sira talkason sa pulot, nan kun matalkas man, badi diri na makalupad kay kun raot na an pakpak. Badi diretso na sira na ipatuka sa manok, na mahod ma’o an kanira pakadtuan kun nadadakop.  Kun iba na, pinakunsweluhan pa sira pagbadu’i sin pinaknit na papel, nan pinalupad.  Dahil magub’at an ‘bado’, di’ man sira nakaharayo sin lupad, nadadakop manta, nan kun sumo na an nag’uuyag, tinutukdag na man sira tiwtiw1sa manok.  Ma’o man kun hinihig’tan sa ikog, na mahod nauutod manta. An darag’angan, madali man dakupon sa paagi sin pagkati. Nadakop ngun’a sin saday na tiwtiw na hinihig’tan nan pinadayag sa darag’angan.  Kun maimod ini san darag’angan, dagos man takma na wara pagmangno sa kamot san bata na nagtatakma man kaniya.

Kaupod man san pamilya san tiwtiw an padi-padi’ay, na daghanon kalain an kadako nan kolor.  Mayon sin klase sin padi-padi’ay na pirmi naiimod sa bungto, kaya kun nakaabot sadto kun diin na bulod o banika, nan may naiimod na padi-padi’ay na lain man an hitsura, diri linalab’tan, kay yadto kuno, ‘ataman san engkanto’.

TRIBYA

Sa Tagalog, duwa man hamok an tiwtiw: tutubing kalabaw (tiwtiw, magsaday-magdako) nan tutubing karayom (padi-padi’ay).  Sa Albay, sayo hamok: tibagros.

Sa dagdag na kaaraman, imuda tabi dini.

3. Eleanor Rigby

Titulo: Eleanor Rigby
Nagsurat: Paul McCartney, John Lennon
Taon: 1966

Ini na kanta san Beatles, manungod ada sa ato pagkakaiba-iba, diri hamok sa panghitsura na pisikal, kundi sa kamutangan ta man sa sosyedad.   Ini liwat na ato kamutangan, haros permanente, wara man san masugad ‘Iya, tukal naman kita; dini kamo, kay do’on naman kami…‘ Mas pa ngani yadto na bagaw, ‘an mayaman, sigi pa an yaman; an pobre, lalo nagtiti’os’. Malin hasta si Kristo, ako na ini, kay sunugad ada sin ‘An pobre, pirmi na niyo kaurupod...(Mat 26:11).’

Eleanor Rigby picks up the rice in a church where a wedding has been…

Sa kanta, ini na tawo, yadto sa simbahan na may kinasal. Di’ man bisita, di’ man mayanghad, kundi mamunpon san bugas na sinarabrag. Kun sa Bulusan, pareho man sini kun may nasugad ‘…atog…maayo kunta kami sin maski pantalon na sinut’an, o kamiseta do’n…’ O, kaya ‘…pwede tabi kami makigun’gon san iyo pinalpag?’ Mayon man sadto na nasurat sa sayo na magasin, manungod sa ati san pobre nan san mayaman.  An ati nganyan san mayaman, may nadedelihensya pa an pobre; an ati san pobre, ayaw na pag-abrihi… Kun iba na, an pag-tratar man sa pobre uyagan san mayaman, inpapahibi nan dinuduhalan sin kwarta sa telebisyon, botante man kun eleksyon.

Kun diri pinahalagahan na buhay pa, ma’o man kun namatay na: ‘…died in the church and was buried along with her name, nobody came…

___________________

TRIBYA

An titulo sini, ngaran sin tawo, kaya diri maipalis, o mai-translate, sa Bulusanon.  Si Jim Paredes san APO Hiking Society, binutangan ini sin pansadiri na liriko; Tagalog.

Asi, imuda nan bati’a, dini.

Para sa dagdag na kaaraman manungod sini na kanta, imuda tabi dini.

Duwa na mag-pade

magpade

Pade Pidyo: Buli’kiti pade, maluyahon an binta sini na ato paninda…

Pade Minyo: Tsk, amo. Sigi lang an parasa-pasa. May napihar, lain man palan mabakal. Pinipirigri sana an prutas. Maka-uurit na…

Pade Pidyo: Ano daw kun magkambiyo kita sin paninda. Saimo ini na mangga, sakuya na ngun’a ina na pakwan. Basi pa mag-iba an swerte…

Pade Minyo: Humh, di’ magtukal na lang kita nin tukawan. Ho, dini ka, kay dida man ako.

Pade Ambo: Kita’a baya, pade, ining duwang ini. Nagkambyo sin tukawan nganing maiba an swerte. Makauurit na…

Pade Edo: Pade, an puso mo baya. Ina na duwa, naghihinguha man. Pabayae..

Pade Ambo: Adonai, pade, mayad ngani kay magkaupod kita dini, ta kun lain, makurahaw ako, pangmamaldisyunon ko ina na mga…

Pade Edo: Ambot ngani kun akay pinag-upod kitang duwa.  Mas hataas baga an ranggo ko sa imo?

Pade Ambo: Ayaw pagparati’aw, pade, kay niyan, kitang duwa, pareho na lang, anas kita preso dini. An uragon, ina na tawo dida sa tsanseriya, lain amo?

Pade Edo: Tama ka, pade. Nagkaduwa-duwa kitang santo na mga uragon man kunta, kinurulong man lang dini, pig-aagi-agihan, pigpapa-asuhan.  Hamamani ta an tinapa dini. Mayad pa ining duwa sa luwas, ta nasa luwas…

Pade Pidyo: Tsk, amo man giraray, pade. Warang nagbabarakal san paninda ta.

Pade Minyo: Baya’e lang, pade. Taod-taod sini, manta may mabakal…

Pade Pidyo: Dapat pa’no, orens, masanas, nan ubas na lang an itinda ta, kay amo an gusto san mga tawo niyan…

Pade Minyo: Amo baga. Panabot gayud, maharataason man an mga irong ninda, irog san mistiso…

Pade Pidyo: Pwera ti’aw, pade, pig-iisip ko, paubuson ko na lang ini, iba na man an itinda ko…

Pade Minyo: Orens, mansanas, ubas?

Pade Pidyo: La’in. Maski lain prutas.

Pade Minyo: Boto? Sa eleksyon, madali na baga?

Pade Pidyo: La’in, pade. Bay’i ngani sin kati’aw.

Pade Ambo: Nano baya nanggad an dahilan kay naging irog sini an swerte ta, pade?

Pade Edo: Aw, aram mo na baga, na ining mga ini, pigkukulang da’a ki kwarta…

Pade Ambo: Kwarta? Pigkukulang ki kwarta? Pa’nong magkukulang, kun sa pansadiring paragasto man sana? Makauurit na…

Pade Edo: Aw, ta niyan, sinda baga, may iba pang piggagastusan?

Pade Ambo: Na ano? Hilwasa ngani, pade. Anong piggagastusan?

Pade Edo: Pade, niyan baga, manglain-lain na man an pangaipo, ta kun dili, mahuhudyan man sinda…

Pade Ambo: Na ano? Babayi? Lalaki? Makauurit na

Pade Edo: Aw, lain na ako makomentar ta tibaad tsismis na iyan. Tibaad masohon pa kita dini. Kundi, an ibang pangaipo, di’ na siguro kaya kan diit-diit na koleksyon…

Pade Ambo: Hano nganing pangaipo? An ralantuag kun puru-pakarin? Ako sa Damascus, baklay man sana, maski grabeng init…Sinda,…Makauurit na…

Pade Edo: Pade, kahuru-harayo na kan Damascus. Uya baga kita sa Sorsogon, niyan na 2009 A.D.? Iba na niyan, pade…

Pade Ambo: Ambut lang, pade. Malin an naiba lang, an nagdadamo na traysikel na grabe an aso nan ribok sagkod ramok. Kita man, kaidto, pignonobenahan, pigkakandilaan, ngonyan, garo na kita gwardya nin magpapakwan. Makauurit na

Pade Minyo: Ano baya an pig-iisip mong itinda, pade?

Pade Pidyo: Insyurans, pade. Awaton ko na ina na pangarap, an makasul’ot man sin kurbata…magpade4

Pade Minyo: Sin’o man an pabakalan mo, na damo-damo na man an ahente kaiyan?

Pade Pidyo: Aw…damo pa ada man an wara insyurans…irog san…mga irog ta, na magpuprutas, ina na mga nagpapa-load nin selpon, ina na mga drayber sin traysikel sagkod dyip, pati mga konduktor, mga bagids, paratinda sin dyaryo, magbobote, mga istambay dyan…kadamo pa san wara…!

Pade Minyo: Amo baga. Kundi, diin man sira makuwa sin pambakal insyurans?

Pade Pidyo: Hmmh, amo, ha? Kun lain sinda, sin’o daw an pwede kong pabakalan? Makauurit na…

Pade Minyo: An…kuwan…ining mga padi sagkod an obispo…basi wara pa sindang insyurans…

Pade Edo: Maabot siguro an panahon, pade, ining mga simbahan sagkod intiro na sadiri, mapapabakal…Ta ining pangaipo nin kwarta, wara ini nin katapusan…

Pade Ambo: Anong mangyayari satuya, pade? Anong mangyayari sa simbahan? Makaluwas pa daw kita dini sa hawla ta?

Pade Edo: ‘Baad gibuhon na mga museo, o nightclub ta anion liwat sa sentro.  Kita, di’ mga rebulto sa gilid, dekorasyon. Makakatabang pa man siguro sa pagdelihensya ninda. Kun halimbawa may boyong na mahapot, sira sin’o man ining mga lalaking di’ ngani nag-aahit? ‘baad masabi man an saro pa na boyong, iyan baga si Hudas nan si Hestas?

Pade Ambo: Amo, pade. maabot an panahon, wara nang makarumdom san mga gibo-gibo ta kaidto, kan si Adonai anion pa sa kina’ban…Adonai! Nyata mo kami pinabayaan??

Pade Edo: Alo, pade, kay wara man makadangog sa imo ta semento ka baga? Kundi, amo, pade, makamurumundo baga…

Pade Ambo: Ano daw, pade, kun maaser pa man an satuyang milagro?

Pade Edo: Na ano, pade? Na mag’uran sin kwarta, o magtoninong an payo kan mga namumuno?

Pade Ambo: Maski nano, pade, maimod lang ninda na may urag pa man kita…Oremuspabiscumsekolatesekolorum

Pade Edo: Pade, aram mo baga, na an saato milagro, minaaser man lang dara san pagtubod. Kun wara nang pagtubod, wara man mangyayari na milagro.

Pade Pidyo: Buli’kiti, pade, uragon ka talaga! Amo man nanggayud, ha? Kundi, diin man sinda makuwa sin pambayad? Sa didiit na limos?

Pade Minyo: Mmm, kuwan…pwede man baga hulugan…o’ kaya, irog sini na printira, ipaarkila ninda an ibang sadiri, o ipabakal kaya…

Pade Pidyo: Buli’kiti, pade, saro kang henyo! Amo, pabakalan ko sinda sin insyurans, kaupod na an plano kun pa’no ninda babayadan, batog sa pagpaarkila o pagpabakal san mga sadiri nindang wara man sin labing pakinabang, ano?

Pade Minyo: Amo…kaya lang, kun kitaon baga, mauubos lang an sadiri pagpaarkila o pagpabakal, lain daw maurit an parasimba? Kun maurit an parasimba, di’ dai na sinda magsisimba, lalong madiit an delihensya, lain amo?

Pade Pidyo: Dili man siguro ninda iyan pigpoproblema. Tutal, sabi ta ngani, lain man hali sa limos an ibabayad…

Pade Minyo: ‘Sabagay…Masabi siguro, bahala na an masunod…

Pade Pidyo: Ini nganing mga rebulto sa likuran ta, sugad na sin mga preso dida, pwede man ninda ipabakal iyan, matibay siguro na harigi, ano, pade?

Pade Ambo: Simbergwensa! Pade, nabati mo? Gibuhon daa kita na huruharigi! Urit na talaga ako, pade! Erespadahon ko na ini!!magpade3

Pade Edo: Pade, an kamot mo sagkod espada mo, semento, lain mo magigibo iyan…

Pade Ambo: Bweno, kun lain ko kayang mang-espada, kaya ko man manglustab. Ptu! Ptu! Magkadurumog kamo! Ptu!

Pade Pidyo: Buli’kiti, pade. Nagtatagiti! Mauran ada! Ibaba ta an trapal, ta kun mahulos kita…

Pade Minyo: Sige, pade, ibaba ta an trapal…

Napaláin

kamatisBut’anon kuno ako. Puro’k pakig’láin. Mag-anó man nganyan ako do’n na, sugad man san kadaghanan, dapat kuno didto ugáng ako. Ini na kapakig’lain ko, nakaraot kuno sa kanira.

Sinayo-sayo nira an mga kasal’an ko.

San mauso an toning, wara man ako pagbakál sadto na triyanggulo ni Johnny Midnight. Nauso an cleansing diet, wara man ako pagpara-lâgâ san pitó-pitó ni Ernie Baron. San mauso an pakaradto sa Fatima nan sa Medjugorje,  ako, dini man gihapon an lupad-lupad sa medyo harani.

Nag-arataman pa san kargasok. Wara man ako pagpakarga so’n. San mauso man an pag-atáman sin Korean bug, wara man ako pagpara-irog-irog.

San magkururusu-kuso san pag-pahali kun Gloria, wara man ako pag-intra. Di’ man liwat ako botante. Manta, badi an tumukal na naman, mas ngana pa.

San magpapirirma so’n na gasolinahan sa may patio, wara man ako pagpirma.  Tutal, di’ man ako nagsisimba, nan an’hon ko man an gasolina?

Maski ngani san uso an Bang!Bang! nan san Faded Glory, an sul’ot ko, ma’o man gihapon ini na sugad sin corduroy.

Niyan, gusto san kadaghan, irugon ko sira, humugdon sa burak.  Ako, ambot kay mas uyon ko an paghapon dini sa kamatis.bisang

Badi sa dati ko na buhay, sayo ugaring ako na bis’ang.

2. Kadi’anis Na Kinab’an

danaw.

 

Titulo: What A Wonderful World
Nagsurat: Bob Thiele, George David Weiss
Taon: 1968

An Liriko:

I see trees of green, red roses too,
I see them bloom, for me and you.
And I think to myself… what a wonderful world.

I see skies of blue, and clouds of white,
The bright blessed day, the dark sacred night.
And I think to myself… what a wonderful world.

The colors of the rainbow so pretty in the sky,
Are also on the faces of people going by.
I see friends shaking hands, say how do you do?
They’re really saying, I love you.

I hear babies crying, I watch them grow,
They’ll learn much more than I’ll ever know.
And I think to myself… what a wonderful world.

Kun nababati ini na kanta, masasabi na posible an pag-umaw san kadi’anisan, an pagpasalamat sa di’anis na kapalibutan, maski sa luwas san konsepto sin pagtubod.

Nareparuhan ko ini na kanta sa sine na Good Morning, Vietnam (1987). Sa istorya,  inpapatugtog ini san anawnser na si Adrian Cronauer (Robin Williams) na sugad sin pang-aling sa mga soldados na Amerikano, na pinangsulong didto sa gera.

Sa butnga san paratayan, an hatod sini na kanta, na binuhay ni Louis Armstrong (retrato sa irarom), sugad sin bulong sa naghuhutung-hutong na samad.  Sugad ada ini san bata na naghihibi kay naranggusan. An hinimo san magurang, linimpyahan an samad, binutangan sin bulong, nan intaga-huyop, habang bagaw ‘phoo, o, wara na. mayad na yo’n, phoo, di’ na makulog…’ kaya an bata man, maski naharitihitan pa, naalto an kahibi’on.

louisAn liriko sini puno sin pag-umaw sa naturalesa, sugad san mga kahoy, kaburakan, panganoron, san gab’i nan adlaw. Nareparuhan man sini an mayad na pag-urupod, an pagtirin-uhan maski san di’ man magkaurugos. Ma’o man an paglaom, na halimbawa kun niyan an bata maginawi, maabot an panahon na makusog siya, makaaram. Dako an nahimo san parakanta basi mamati’an san nakabati an mensahe san kanta. Nasa boses niya an pamati na nagsusugad, ay, kadi’anis…na wara sin pagruha-duha.

Sa Bulusan, kun kumadto ka sa Danaw, kun matyempuhan mo na diyo an tawo, mayad an panahon, na may hangin, mababati mo ini na kanta sa sudo san mga dahon, sa rambong san mga kahoy, sa nahugak na kiwa san tubi, sa berde na palibot. Basi pa mag-awat pa ini, nan daghan pa man an makasari, maski daghan na an kinarawat na kahoy, nan sigi pa an diriyu-diyo pagrauta.

Mababati mo man ini sa waguswus san Dolipay nan sa karagnas san mga bigaho nan kahoy sa kabubudlan. Basi pa man maabungan pa an sikretuhon na pagyaaw do’on, sa paagi sin wara labot na pagtroso sa palibot san bulkan.

Kun tig-anihan, kadi’anis pag-imudon san namaggi’ok nan namaghirimalid, nan san kabataan na namag-uruyag sa ohot. Mayon man sadto na namag-aprobitsar san mamara na layhon, nan napalayog sin buradol. Mamatian sa sugad sini, an buhay na wara haghag, na diri nagkakadali; bagaw sa Ingles, stress-free.

Sa Dancalan, maski ngana an ribok so’on na karaoke, kun matyempuhan mo na silensyo nan lumuwoy ka, sugad pa man san dati an hayahay na mamati’an mo, na kun iba na, nakasugad ka sin, ‘mala kun isulod sa garapon ini na hangin dini, nan balunon paghali…’. Dati, an talagsa na labay san dyip hamok an nabari sa silensyo. Niyan na nagkapira na man an traysikel, silensyo pa gihapon kun ikumparar sa syudad. Kun rumirop sa sawang, ma’o pa man an pamati san pakipalanatan sa parangan nan pag’imud san mga namagtubo sa binagong.

Kun mahali pa an an arapinay nan haradukan, mas maangayan an Bulusan sabihon na, kadi’anis… Tutal, ma’o man ini an Bulusan na kinadak’an ta…