Agosto 29, 2009

PAGHINGLO

Pira na kasemana tuna san magbag’o kita sin hitsura. Malin mas mahayahay ini pagsayudan. Basi pa kun naruyagan man niyo.

Dancalan2Kun ikumparar sa dati na retrato na sinayo-sayo ta sa Tribya (1), ini na bandera ta o banner mayon man sin nagkapira na retrato: duwa na Baybayon San Dancalan, nan tigsarayo san Danaw, Sakayan Sa Moton-Boton, Bulkan Hali Sa Lawod San Miliga-Biga, Payág Sa Baluarte, nan Bulkan Bulusan Sa Likuran San Bag’o Anihan Na Kapasak’yan (hali kun ABMina).

       Kun kabliton an Home sa itaas san banner, maiimod ta an manglain-lain na retrato na nasambit sa itaas. An dati na Mga Sakayan Sa Sabang, tinukalan ta man sini na Kakaw.

       Dinagdag ta man an Kategoriya na 100 Na Kanta.

SIMBAG SA KASIMBAGAN

Sinimbag ni Inoy Charlie Miaco an surat san Concerned Senior Citizens and Churchgoers from Sabang. Mababasa tabi ini dini.

Ay’ay: Pawikan

ocean.conservancy.sea.turtle.8879San mapal’ak an santol nira Lando, wara pa sayo ka-adlaw, limpiyado na nira an hawan. Nasilhig an mga dahon, natuh’to an mga sanga. An duru-dako na lawas, bagaw ni Landa na asawa ni Lando, ‘pwede man ada si’akon’. Iya kay bagaw man ni Lando, ‘hmm, pwede man himu’on na ingkudan’. Si Lando an nasunod.  Yadto na kautod na santol, binutangan nira sin siki na tadlok nan sin hurandigan na balâ, mayadon an pwesto sa irarom san madre de kakaw sa piliw san tinampo. Inatulan pa nira sin luru-lamisa. Didto sira pirmi, ‘kun wara trabahu’on’, na haros uru-adlaw liwat; batog pagmata na aga, hanggan kun may bito’on na. Daghan na man didto na irinom an nabatugan nan nahuman. Sugad niyan.

‘Ba’ah’, bagaw ni Lando, ‘balagunon kita niyan, sugad sin mababakante man gihapon sin alkohol ini na ato ginhawa’.

‘Aw, ayaw kahali’i sin bagaw pag-asa’, wutwut ni Alo. ‘Halaba pa man an hapon…may maagi gud so’n na swerte…’

Di’ man nag’ud nag-awat, may nabanaag sira na naghira’un-daon: lalaki na may bitbit na bay’ong. Sugad sin mapisada an sulod san bay’ong.

‘Ho’, bagaw ni Alo. ‘Badi ma’o na ini an inhuhulat-hulat ta…’  Tunungkahal siya kay inughaw an nagdadangadang. ‘Hoy, nano yo’n na dara mo, Gade? Pawikan?’

Puniliw si Gade, nan pinaimod kanira an sulod san bay’ong.  ‘Bag’uhon pa’k madakop…’

‘Sin’ nakadale…?

‘Ku’an, do’on ini hali kura Bong’el, sa Dapdap…pabakal man ni Peliks ni Ome…’

‘Hmh, diri an kahapon pa ini?, sunggod ni Lando.

‘Hm, wa’ ngani kahapuni yadto na kahapon, kay pinakyaw ni Palo, kay inpasumsuman man ada sa bisita do’n sa munisipyo…Hasta ngani san dakop sa Dancalan, kinuwa pa.’

‘Iya, tigpirahon nag’ud ini, Gade?’

‘Aw, para sa iyo, ma’o gihapon…Otsenta an kampay nan san karurong, nubenta an laman…’

‘Na lalaki…Di’ nag’ud makatawad sa imo, maski pangdagdag do’n sa dyen?’

‘Aw, kun sa ako ha’k, nakaano man…? Para kay daghan sini an barahin…’

‘Tsk’, tagu’to ni Alo na nagdudukot san sintimos habang inpipili man ni Lando an gusto niya na atado. ‘Wara hamok sin diskawnt, ha?’

‘Ayaw hamok, kay sa otro, idagdag ko na hamok an singsing sini…’

‘Kay nagsisingsing man an pawikan?’

‘Ma di’ mo, na malin kada madakop, mayon sin singsing nan sin mga pangsatilayt ada yo’n…?

‘Satilayt? Diri pakila’an man ha’k ada?’

‘Aw, badi. Ku’an, sugad sin may mga piyesa sin radyo sa sulod…’

‘Iya, kulibat, diri na ini bawal niyan?’

‘Hm, mabawal man, na makusug sira Peliks? Mala ngani ini, kay bunarato na. San arin yadto, syento dyes baga an karne…? Niyan kay ordinaryuhon na ini dini sa Bulusan, badi bumarato pa ngani ini.’

‘Iya, hala na, kay kun himu’on mo pa na syento dyes…’

‘Hala, kay kanhi’on ko man an nagpada’an man sini dini sa Sapngan…’

Paghali ni Gade, danon an magpadi paglimpiya nan pagtuktok san binakal na pawikan.  Namagtangka an kabataan. Si Landa, yadto sa gibalaye, naghihimo kalo.

‘Iya, anuhon ta ini, Lando, adobo o linumpan?’

Inimod ni Lando an karne. ‘Tsk, mas mayad ada sini, kay daghan an kampay, lumpan…’

‘Hala.  Matunaw na’k sini an handab san dyen, ha? Aw, nano daw kun makadali pa kura Dandoy maski duwa na bote?’

‘Aw, makasayuma man yo’n? Ina’agda. Pakaaram so’n na pawikan an sumsuman, mapayt man yo’n…’

May nadumduman si Alo. ‘Aw, nano ngay’an, pale, diri kita mala’in sin isuruda niyo?’

‘Hmh, mayon pa man do’n sin tuda san suda mi kahapon na suli na langka…Ini na pawikan, pang-atol man ug’ang sa dyen, di’ ma’o?’

‘Aw, syem!’

 ______________________

TRIBYA

An retrato sa itaas, kinuwa ta hali sa Ocean Conservancy.

An pawikan, awat na inpaparadarakop. Pwera san karne, an karurong sini, hinihimo halimbawa na sudlay, surod, nan ipit sa buhok. Niyan, sige na an diyo sini na pawikan, na kun diri ada maagapan, posible mapu’o.

San 2004, may grupo sin Bulusanon na nagsumat sa DENR manungod sini na pagdakop nan pagpabakal sin karne sin pawikan sa Bulusan. Unaksyon man an DENR, hinapot an meyor san Bulusan, na bagaw, wara man, di’ man yo’n ungod.

An pagbutang sin marka, singsing, o tag sa pawikan, paagi san mga namag-ibitar san pagkapu’o sini, o conservationists, na sun’dan an pawikan, diri hamok kun sarin kahalaba an kaniya buhay, kundi kun diin siya nagkakadto, basi mapuntok an kaniya teritoryo, basi mahimu’an sin paagi na ini na teritoryo maideklarar na lugar para sa pagpahalaba san kanira gahi o conservation.

 Kun bo’ot pa sin iba na retrato nan kinaadman sa pawikan, pwede man bisitahon ini, nan sini.

Tam’is

tam'isSayo na bagay na haros pirmi mayon sadto sa balay mi, an tam’is sa bagol. Kun tama an pagdumdum ko, badi ha’in sa mga a-salapi man an sayo, sa Central inbabakal.  Maski pag-imudon parareho, yadto na gilay mi hinahanap pa an bagaw niya taro o taruhon, na kun sasayudan, mas hatok an kolor na brawn nan sarama, wara sin subo-subo. Napuputos sira sin dahon sin saging, sugad sini na sa retrato, pwera san selopen, na wara man sadto.

An tam’is, itaram’is sa kun nano-nano na kakan’on: binamban, pinuso, ginat’an, o biko. Pirmi sini kaatol an hatok.  Habang inpapa-itos an hatok, ini man na tam’is, inpapatunaw, kasakot san hatok, hanggan maging santan.

Kun wara sin hinog na prutas kay kun hali bagyuhon, an tam’is an nautadlan na santan.4panulsihan: ingigiripad na sugad kadako sin duwa na guramoy, nan pinatunaw sa hiwa.  Kun wara nag-iimod, kun wara ibarakal sin dulsi, an tuda na tam’is, intataga-itliban na hamok; kaya kun iba na, pagtagob san tam’is na iburutang sa kakan’on, maiimod pa an mga marka san ngipon sa initliban. Badi ngani diri hamok an tawo an nag-iitlib, badi an iraga man nan san turu-tabako, kay an hanipan sini sadto, sa ibabaw san kaguran, kaurupod san kalibkib, sa irarom san banggerahan, kay wara pa man sadto sin pridyider.

SANTAN

Mga kaipuhan: Sayo na bagol na tam’is, hatok sin duwa ka-bu’o na lubi

Pakaladkadon sa karaha an hatok. Basi mapadali matunaw, buruka’on an tam’is, nan ibuntog sa hatok. Luru-luskayon hanggan matunaw sin mayad an tam’is.  Karkolohon kun tu’ig na an ka-kurot, depende sa gusto. Ha’unon na.

Pwede man ini butangan sin diyo na anis. Kun may ilog, pwede man butangan sin pira na pidaso na binuru’ong.santan.3

Masiram ini sa tinapay o pan, nan sa haros intiro na ulab: bilanghoy (retrato), kamote, baribaran na tinug’on, palawan, uraro, maski saging na sinugna. Mayad man sa luto. Pwede man asayon, kuhiton hamok san tudlo.

1. Nasyon Ko

kala

Titulo: Bayan Ko
Taon: 1929
Liriko: Jose Corazon de Jesus
Tono: Constancio de Guzman

Ini nganyan na kanta, sinurat na tula na binutangan melodiya. San panahon pa san Amerikano, kanta na ini san resistensya.  San 1983, san mangyari an People Power, dinara sini an tawo sa panggana kontra sa diktadura.  Panahon yadto na, maski halip’utay, naimod an kadi’anisan san maging Pilipino. Sa mga yadto, badi daog pa an nasa bo’ot maski sadto na unabot sa panahon san pagkadaog san parasakop san panahon san mga Gera san Kinab’an. Dahil ada mas dako an kakontra dini: an sadiri; an kapaslu’an, an kapabayaan, an hadok, an arapinay.  Sa panahon san EDSA 1986, nabugto ini na mga kaulangan. Sa pulso san pagkakanta ni Freddie Aguilar, hinatag san Bayan Ko an kusog sin bo’ot, an pagla’om.

An melodiya sini badla hanggan sa irarom san pagmangno, nan pinupukaw an nagtuturug-turog na naturalesa na karuyagon sa kaayadan, pagkasarayo, pagmakulog, nan pagka-Pilipino.

Sa butnga sadto na panahon, yadto man si Cory Aquino; habo-habo na lider, nakadesidir hamok ada san maisip niya na wara man sin iba na makakupo san tiwala san tawo. Yadto kuno an nakainspirar sa iba na tawo na rubaon man an poder san mga diktadura, hali sa Europa hanggan sa Latin Amerika.

Sa pagsakat niya sa poder, daghan an hunuyabit, na san makapwesto na, ma’o na man an luniwan pag-ya’aw, pagpalisik, nan pagra’ot sa intiro na di’anis na naiimod pa hamok sa panggana san rebolusyon. Sa kaniya kaluyahan, hinatag man ni Cory Aquino an kaniya tiwala sa mga tawo na sa panabot niya, kabulig niya. Sira an sawa na tunukal sa agwason. Dara pa san ya’aw san nagkapira na kudeta, wara man nag’ud pakaunhan an paghinguha san gobyerno sa irarom niya.

Sa bilog na termino ni Cory Aquino, daghan man an nasayang na tsansa, diri hamok dara san kaniya kaluyahan, kundi pruweba man na an pagdara san nasyon diri hamok reponsibilidad san mga pinili, kundi san nagpili man; na an pagmasid sa pagpadalagan san gobyerno diri dapat inpapamunayan. Maski sugad, an balor ni Cory Aquino sa historya diri na mapapara maski pira pa na diktadura an magpurbar gihapon pagpalakat sa poder.

Kun dayuhon, harayo an distansya san EDSA sa Bulusan, maski an daging, abot man hasta dini. Kaya kun kaipuhanon gihapon an magkasarayo, diri makangangalas na an maging himno uli, an Bayan Ko. Kaupod sa mga mamaw’oton na pagbabag’o an para sa Bulusanon, nan sa daghan pa na Pilipino. Kakarantahon gihapon, labi an urhi na linya, na bagaw ‘…aking adhika, makita kang sakdal laya…’

100 na kanta: Pagpakila

Sa kada sayo, an kanta, manglain-lain an hitsura. May kanta na may liriko, may hiyúm-hiyúm, may turú-taghoy hamok. Mayón sin instrumento, mayon sin boses hamok. Mayón man sin boses na may kadungán na instrumento. Sa iba, an kanta nababatî sa radyo. Kun dirì pinatugtog sa istasyon na naabrihan, binibirik, liniliwat an istasyón, pakadto sa nagpapatugtog san kanta na gusto. Mayón man sadto na maski an huní san dulí-dulí o san koró-koró, an kurapsáw san salog, an wagúswus san kakahúyan, o an tunóg san piyú-piyo, kinokonsiderar na na kanta.

Manglain-lain man an hanap sa kanta. Sa mga baláy, panghimaturóg kun may sadáy, pangpatayunas san hiróg o san habón kun nagkakarígós, agíhán sin mayád na pamati, sumsuman sa irinóm. Mayón man sadto na, para sa kanira, an kanta, insasayáwan sa baráyle, o inkakanta sa entablado. Kun diri sugád siní, diri yo’n kanta, kundi ribók.

Bo’ot sabihon, an pag-apresyar sin kanta, nasa nagbabatî.

Band of BrothersMay iba pa na naaagihán sa kanta, o pagkanta: paglaom, pangadye, pagsamba, o pagpaimód sin kaburut’on. Mayón sin kanta na nagpapadumdom, o panumduman. Halimbawa, kun an kinanta niyo san gradwisyon, Maala-ala Mo Kaya, basta mabati mo iní, maski diin, maski kan’o, magkakadurumduman mo an mga kaiskwela mo sadto, an mga maestra, an iskwelahán niyo. Kun an paborito niyo san katrato mo, No More Lonely Nights, madudumduman mo siya kun mabati mo iní, maski, o labí kay, wara kamo pagkadagusan.

May kanta na paluwásan sin aburido.

Mayón man sin kuwa’an sin inspirasyón.

Intero iní, sa pamatì sin sayo na Bulusanón, aataduhon ta sa kategoriya na iní, maski diri sa surunod-sunod na pagka-araginsa. Basi pa sa paagi siní, masabi ta gihapon, na mabudlay an kinab’an na wara sin kanta.

Binal’yan

binal'yanMay intutu’on si Oya Lolay sa pasamano nira Oya Ingkay: an pahat niya na pinakro na palawan. May nareparo siya na pasambang sa masitas ni Oya Ingkay.

 ‘Ba’a, nagsuda sin kasag, kay ho, nakabitay dini sa masitas an binalyan…’

‘Eh, mag-ano ba’ in kasag? San sayo pa yo’n na pag-uli nira Berto. Paglabay sa Bulabog, nadagka man magbakal so’n.  Bagaw ko, kanugon daw sini na binal’yan, ato ta idekorasyon dini…’

 ‘Aw, ma’o ha, san manguli…’

 ‘Atog, nahayat ada san diyo, naghanap pa dini, naimod na wara man dini sa Bulusán sin kasag…’

 ‘…Kinis…an hali sa Prieto Diaz, makabakal ka…sa Gubat…’

 ‘…O, madayo sa Manggallanes…’

 ‘Unorder ka kunta sin olok, o agama…’

‘Atog kay ma’o na ngani. Tineks mi ha’k si Bag’id sa Kapangihan, na-hapon man, may dara na na agama, sayo na pungot na anahaw, may ka-atol pa na ogob! Mala kay, wa’ man ako sadto pakatadi, sira’k magparamilya. Kundi, bagaw ko, si’apo, kay di’ na man kita so’n nali…’

‘Iya, mayad, kay baga nautod man an laway…’

______________

TRIBYA

Sa Bulusán, bihira an kasag nan wara sin kinis. Sa mga salog, an oyon, agama nan olok. Sa dagat, pwera san kamilo, mayon man sin tusa, bungkang, nan an harani na kamaranghod nira, an koromokom.

An olok, sa salog nadadakop, sa paagi sin bobo o ansag. Suru-saday ini sa agama, mas makudat an kagat, para kay mas mabaga an karurong kun luto na.

An agama, makukuwa sa salog nan sa pal’og. Kun nakahuman pa hamok an makusog na uran, mahod naiimod sira sa piliw san in-aawasan san tubi na karabit, sugad sin puro habo ianod. Mas dako diyo ini kaysa olok, mas marugi an karurong, para kay paig an kolor pagkaluto.  Pareho man sa olok, mayad ini na bangot sa linumpan na ogob o langka.

Kapamilya man nira an mantok, na paborito na istaran, an tubi na nakokolekta sa mga tinukbasan na karagomoy.  Dati, diri man ini inkakaon.  Niyan kuno, pagkaon na ini sa Bulusán, labi sa surumsuman. An agama, olok, nan mantok, bagaw san mga namag-adal sin biology, hali sa Kingdom Animalia, Phylum Arthropoda, Subphylum Crustacea, Class Malacostraca, Order Decapoda, Suborder Pleocyemata, Infraorder Brachyura, Superfamily Grapsoidea, Family Sesarmidae, Genus Geosesarma.

Kun nakapanulo, mayon man sin naaalidad na tusa (saragday na kasag), bungkang, kamilo o koromokom. May talagsa man na lokog nan sin kadudo-dudo. An iba, puro na umang, na badi diri mag-aawat, pagkakaunon o pagsusumsumanan na man.

Wara kita sin retrato sini na koromokom, hanapa na hamok tabi dini, an red-spotted box crab.

Sa Bulusán, sayo pa na termino san binal’yan, an karuróng.

Pakumkum

Namisay si Inggay na inabutan ni Epeng, na kunadto kay makihalyaw. 

     ‘Ay, ba’adaw yo’n na kapamisay…nano, daghan pa do’n an kayamanan?’, intutukdo san mata niya an kaban na abyerto.  An mga tinipig na hiniró, sayo-sayo insusulod ni Inggay.

     ‘Aw, may diyo man…sayo na alkansiya na may nagkikiligo na manintimos ada, duwa na marugi-rugi na na libreta sin pasyon nan sin nobena, nan puro na alkampor…’, karaw-karaw na simbag ni Inggay.

     ‘Aw, bagaw ko, may riyal nan sin mga bulawan…’

     ‘Aw, sadto ada, mayon ini sin manglain-lain na sulod, kay nadumduman ko na ini san buhay pa yadto na gilay mi…ma’o man ini an nabilin niya sa amo, ini na kaban…’

     ‘Ha ha ha, nadumduman ko lugod an kanta:  Ini man si Inggay, bantog na mayaman, an sulod san kaban puro kadugnitan…’

     ‘Hmm, ku’an…mga luma na tamung nan sin tu’alya…pero ini na kaban, in-hihirutan mi ini, kay panumduman baga?’

     ‘Aw, ma’o baga?’ Ma’o ta’oy yo’n an ku’an san gilay niyo, an bagaw sa Ingles…’

     ‘…Legacy…?’

     ‘…N’yan! Malin ma’o…!’

Unalto diyo an istorya, sugad sin may nadudumduman si Epeng.

     ‘Iya…nano baya an gahoy nira so’n kuno na patio, na kaya ngani kuno diri dapat ‘butangan sin gasolinahan do’on…nano baya kuno yo’n…?’

     ‘…Heritage…?’

     ‘…N’yan! Malin ma’o…!’

     ‘…’Kay?’

     ‘…Matagal na…sugad sin maburong…? Nano daw nag’ud so’n an pagkakaiba, so’n na legacy nan so’n na heritage…?’

     ‘Aw, magkaiba…’

     ‘…Sugad san sihi nan san tibayon…?’

     ‘…Nan san olok nan san agama…’

     ‘…San pokot nan san manawal…?’

     ‘…Nan san layaw nan san darag’angan…’

     ‘Ay, ba’adawh! Nano baya nag’ud tabi, Oya, kay basi malinawan man kita sini…’, nagngungurut-ngurut na nangahka si Epeng.

     ‘Sugad sini. An heritage, sa imo o may diretso ka, dara san imo pagkatawo. An legacy, sugad sin…pakumkum…’

     ‘…A…kun sugad…an patio, heritage ta na Bulusanon…an gasolinahan…legacy sa ato san padi, san obispo, nan san meyor…aw, ma’o baya…?’

     ‘Pwede na yo’n…madali’ay ka ‘gud pagpaliwanagan…’

     ‘Huh. Sayo pa. An heritage, an kinamat’an na dini sa Bulusan, sugad halimbawa san eleksyon na wara barakalan nan haradukan…Kun halimbawa an sayo na meyor paghali sa pwesto, mabay’an niya an munsipyo na may mga utang nan hasta san kontribusyon san mga empleyado sa GSIS di’ nabay’dan, ma’o yo’n an kaniya legacy, ha?’

     ‘N’yan! Mayadon ka man…’

     ‘Ma’o baga? Ambot man yo’n si ma’m kay oyon na ngani ako sa ropor, ako pa pirmi an nautadlan pagkulinglinga…’

————————–

AYAW BAYA PAGLILIM’TI

Sa mga may kumple’anyo niyan na bulan, Hapi Bertdey!