Buyúngaw

buyungaw

1.

Unuli si Ruth san pista, sakay san Elavil.

      Di’anison an kaniya badò, mabagáhon an kyutiks, hataas an takón san sandal, nan de-antipara san sa sudang. Grabe an kaugmahan ni Oya Bebeng, mala kay maski madusu’on an riyuma, siya pa an bunitbit san dara ni Ruth na sayô na lata na biskwit.

      Sigi an irimod kanira san mga tawo sa tinampo.

      ‘Na’ ba, si Bagrot man nag’ud yo’n?’

      ‘Ma-di’ mo?’

      ‘Bulegs, iba talaga an hali sa Manila, ha? Sugad sin artista, kay mapution…’

      ‘Ma’o.  Marasa pa kay wara kami pagkadagusan sini…’

      ‘Aw, kay nano, kamo man? Bagaw ko, kami ha’k?’

      ‘Tsk, ‘sin ka-ribok, kay kun mabati kita…di’ pa man liwat kami sini brek…’

Mamangno, nginarat sira san malik’ad si Ruth, nan mapa-usamod.

      ‘Bulegs. Minsan!’

      ‘Di’ nakasayod sin mayad…Matagal ba’ so’n na san-glas.  Nadako-dako lugod pag-imudon an mata niya, kaya an hitsura niya, sugad man ha’k sin buyúngaw…’

2.

Na kapistahan, punasyar man ini na magpadi sa Central.  Maski di’ na man nali, nadagka mag-usyuso san mga imudon nan sitseriya. Linabayan nira an tilibong didto sa kaabay san balay ni Dr. Reyes.

      ‘Ba’ah, grabe na ini na balay, ha? Sugad sin di’ na nalalam. Mayad pa man ada ini sa sulod?’

      ‘Ambot, kay di’ man ako nagbibisita sini kun Pale Isid…’

      ‘Pwera karaw, badi ma’o na ini an tigurangi dini na bilding sa ato, ha?’

      ‘Ambot daw, kay di’ man liwat ini namagkumple’anyo na mga bilding…ma’adman ta kunta sa kandila…’

      ‘Pwera karaw, ini na marka dini sa printira, mayad man kunta an katuyuhan sini…’

      ‘…Marka…’

      ‘…Pakilaan…kay kun mawara an Central…’

      ‘…Pakilala man san mga namuno dini sa baranggay san Central…’

      ‘…Mensahe sa tawo, kun napakarin man an kanira buhis…’

      ‘…Di’anis man nag’ud…’

      ‘…Sugad sin pasambáng sa sidsid…’

      ‘…Tangbol…’

      ‘…Kuritas sa agtang…’

      ‘…Kalunggay sa lagós…’

      ‘…Anonang  sa buku-buko…’

      ‘…Iya kun bagaw mo, nagkukumple’anyo…?’

      ‘Di’ ku’an…buyúngaw sa mamón…’

Iya ini na tilibong…?’

      ‘Hmh, makarurura man yo’n…’

      ‘Iya, ‘mus na, mauli…’

Patangkód

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

May mga patangkód an Bulusanón.

1. Balikón, balikón, luhô man gihapon.

2. Manok ko sa sapâ, kurikót an tukâ.

3. Arin an nauna: an bonay o an manok?

4. Duwa na kapitan, naghurus-huros sa hagdan.

5. Toló na magurang, naghuru-harampang.

6. Tubi sa Rikán-dikán, diri nauuranan.

7. Nagkarigos si Ibis, wara kahulós an tapis.

8. Naglakáw an duwa: tinapö sin lima, linamba.

9. Arin an nauna: an tele’ogay o an lagting?

Kun di’ mo arám an tangkód, hanapa tabi  dini.

Pista na naman

Sangtaon na naman an unagi.  Mala ini, kay mapista na naman. Akay bayâ pista? Kumple’anyo adâ ini san patron san Bulusan, si Señor Santiago.  Niyan, diri problema maski daghanon an mamista na puro  may sasakyan, kay may bakalan na sin gasolina sa Bulusan.  Maski pakasimba, diretso na bumakal sin gasolina.

Pwera sini, wara man adâ sin labi na naiba.  Kaya, pwede man gihapon bisitahon ini: Pista.

Bagaw ngani san mga Ispanggol, hasta la pista!

Ibos

ibos

Ma-pista na naman, kaya reparuhon ta na kun kumpleto na an ibusón.  Tu’ig na adâ yo’n na mapulót? Naka-teks na adâ sin order na burí? May lata na na sugnaan? Tama na adâ an inamot na igaratong? Di’anis man haputón an sadiri kun di’ pa nalimot san pag-ibos.

Mga kaipuhan:

Un kilo na mapulót, sayô may katungâ na kutsarà na asín (saphid), hatok sin tolo ka-bu’ö na lubi, mga baynte na kaha kun sangdangaw an ka’labâ.

_______________

Hugasan an mapulot hanggan luminaw an hinugas na tubì.  Patiti’an. Bagaw san mga maaram, kun malinig na sugad sini, mas awat magpan’os an ibos, .

Palatikon an hatok. Asinan, nan papiniton. Isakot an mapulot sa hatok, bag’o isulod sa kaha.  Higutan an mga kaha na may sulod. Hinguha’on na diri mabulkas an pagkahigot basi diri maula an sulod.  Pagpurunguton an mga kaha na nahig’tan.

ibos11Pumakaladkad sin tubi sa kaldero o lata sin biskwit.  Ibuntog an ibos na pinungot.  Turunan sin magub’at basi diri mabulkas san kaladkad an higot san kaha, nan basi diri mahilaw an magrantaw.  Sugna’on sin mga sayo ka-oras may ‘tungâ hanggan duwa ka-oras.

Pagkaluto, ha’unon tulos nan ibitay basi matiti’an.

_______________

TRIBYA

Kun gusto, pwede man butangan sin anis an ibos.buri

Niyan, an presyo san mapulot sa Bulusan, Php40 an kilo.  Kaatol sini, mga balor Php20 na ugbos san burí (retrato sa to’o, butnga) na mahimu’an sin mga 20 man na kaha. Kun an lubi, Php5 an kada bu’o, namutang na Php75 an gasto sa un kilo na ibuson, wara pa do’n an igaratong, nan san panarabaho.

Sa Bulusan, an ibos, popular na iharanda kun pista, segunda hamok ada sa arak. Dahil may nasusuhulan mag-ibos, daghan niyan an diri na ada maaram mag-ibos, o maghimo sin kaha san ibos.

Kun binubutang sa freezer, naawaton man an buhay san ibos.

Sa Bulusan, may suman, may ibos. Sa Manila, an gahoy san ibos, suman sa ibos.

putos-san-ibosAn naimod ko sadto sa gilay mi, an nagamit na kaha (retrato sa wala), hinuhugasan nan binubulad basi pumuti nan mahali an pa’ig.  An nabulad, linilikid pasayo-sayo. Padagos ini, hanggan maubos na pagkauna an inibos.  Sayo-sayo na man rererasan sin sangnan, basi mahimo na kalò, na niyan an bakal sa Bulusan Php2 an sayo.

An burí, mayad na himuon diri hamok na kalò, kundi manglain-lain na kagamitan, sugad san kapipi, lungtudan sin baso o plato, lungtudan sin burak sa mesita, o gukun na inalikon na salapid sin rineras na buri. Dahil manipis, mas madali an pagpahino-hino sini sin iba-iba na itso kun hinihimo na bag o kalò.  Dahil puti, madali man koloron sin manglain-lain.

Sa Bulusan, kun su’ut an badò nan medyo tirante, mahod tinitin’o an nagsusul’ot sin, ‘Su’uton na daw yo’n na badò mo, kay sugad ka na sin ibos…’

Pamásal gihápon

kampanaryo1Bagaw ta kun humán na an prusisyon san iristorya manungod sa kampanaryo na may gasolinahan? Wa’ pa man ngay’an. Kay mala, mayon kita sin naresibi na bayabáy manungod sini na nganyan Kasimbagan  hali sa bagaw Concerned Senior Citizens and Churchgoers From Sabang. Sugad baga sin pamásal gihápon. Ini tabi, inbubutang ta dini sa kabilugan an surat, o verbatim, para sa kaaraman san mga interesado nan nagbubungyod sini na iristorya.

‘Para po ini sa mga kasimbagan sa mga surat na padagos na inpaparapalibot dini sa Bulusan sa nangyari sa simbahan. Puro sira maaramon sa nangyayari sa simbahan maski na ngani diri regular church-goers nan nag-irestar na sa iba na lugar.

1. Dapat daw halion an gasolinahan kay wara pagkonsulta an Obispo nan san padi sa mga tawo?

     Nagkapira sa mga ingod san simbahan san Bulusan sa San Isidro, San Roque, Sabang, Mabuhay nan sa Poblacion an  awat na na panahon okupado na san daghan na residente. Mga konkreto na an mga balay na iba pero wara man sira san Certificate of Ownership dahil sadiri ngani san Santa Iglesia . Di ngani nagpaisi an iba sa Cura-paroko an iba na bugsok na balay. Librehon sira sa tax, simbahan an nagbabayad. Maisugon pa an mga KPC officials pag nagkakasarabihan na diri yuon sa kanira. Niyan pagtindog san gasolinahan sala an Obispo nan san padi, kontra an simbahan.

2. Nano kalinaw nan kaorganisa an programa san Diocese PCP II?

    • Nagkamayon sin Diocesan SynodOct. 16, 2001
    • Diocesan Pastoral Assembly Nov. 24 – 26, 2003 known as DEEP
    • Diocesan Ecclesial Evangelization Program

     Maski na number one problem an implementation and lack of sustaining support nagkamay-on man sin mga programa an mga parokya. Paki-inquire man kamo san mga namumuno sin iba-iba na Ministry san simbahan kun nag-aarano yon na mga tawo doon na maiimod niya na halos weekly uyon. Basi gud diri ngani niyo nababasa an mga nakapaskil sa bulletin board o kaya naghahanap kamo sin perfect church workers.

3. Nano ini na mga lugar na mahalagahon dini sa Bulusan na sabi niyo panumduman o tradisyon?

Daghan ini na Punta Diamante sa Tawog, sa Baluarte, sa Kabugawan nan an Boco. An Boco nawawara na dahil sa ging’ot. An mga Punta Diamante nararaot na dahil san bulod. May nagreparo o naghatag man lang sin pagmakulog sine? Niyan na an kampanaryo nalipunan an ibaba nagkarerebok kamo. May naghanap man lang na grupo sin pondo na mapreservar ini? Wara man. Tourist spot ini? Dayuhan kunta san turista dini pag napreserve ini, masuratan kun nano ini na Punta Diamante.

4. Nano kay an simbahan an dapat iboycott na gusto niyo?

    • An pagsimba diri obligasyon sin sayo na nagtutubod sa Diyos.
    • An pagsimba inhihimo dahil nagtutubod nan namomoot sa Diyos.
    • Kun an pastor na namumuno parakasala o banal suportado an kaniya pamamahala dahil siya an ordenado na padi.
    • An pagtubod diri base sa namumuno san simbahan kundi base sa tinutubod mo na Diyos.
    • Kun nano man an buhay san padi sa kumbento na sabi niyo mayad na pagkaon, bank security, tawo man sira  na nangangaipo.
    • Kun sobra o sala an paggamit nira san accountable sira sa Mahal Na Diyos.
   • “We parishioners have our own account for God”. “Kun siring, itao nindo ki Cesar, an ki Cesar asin sa Diyos an    sa Diyos”. (Mateo 22 : 21)
   • The church is made up of real sinners including ourselves.
   • Divesting our church is a sign of immature faith.
   • There is no perfect church.
   • “There are no perfect leaders, but God give leaders responsibility and the authority to maintain the unity of the  church. They are also given the imposible  task of trying to make everyone happy which even Jesus could not.” (Hebrews 13 : 17)

‘Kami sayo man san nagmamakulog san ato bungto pero diri kami nag iisip sin intutumban o inpapalimanlimanan an amo karapatan dahil na diri kami kinunsulta manongod soon na proyekto. Naging selensiyo kami diri kay nahadok kami san may mga Kapangyarihan sa ato bungto o sa simbahan, kundi kami may respeto sa naging desisyon san ato Obispo kay siya man talaga an may karapatan san pagdispose san intero na propiedad san simbahan. Para sa amo wara sin sala an Padi o Obispo san mga nangyayari kay an isip mi administrator an Obispo soon na ingod na puede niya himoon an gusto niya pareho man yoon sa ato na halimbawa gusto ta magpabalay o magtindog sin maski nano sa ingod ta na sadiri, wara pakiaram an intero. Maayo lang kita permit sa munisipyo kay mao an reglamento. Maski sa magiging kararani ta di na kaipuhan na magkonsulta kita. Deri mao? Aram mi parte man kami soon pero inaako mi na maski diri kami magcompormi wara man talaga kami mahihimo kay an Obispo talaga an may “say” soon. Kun konsultasyon an iyo inhahanap nano kay pagtindoga san Immaculate Mary School na wara man konsultasyon wara man kamo pagribok? Nano kay pagbongcaga san pader na hinimo na dalan san mga madre wara kamo pagreklamo? Yoon na pader dapat preneserve yoon kay mao yoon an may historical value o sentimental value sa mga tawo wara logod karibukan. Para sa amo kun may rinaot na edepicio na dapat ipreservar doon sa binutangan san gasolinahan mao yoon an dapat magreboc. Bakante yoon na ingod, nakatiwang-wang diri daanis ngani na tinindogan soon na gasolinahan. Pareho man yoon san mga nakatiwang-wang na ingod na dapat tanoman basi madatahan. Siguro con isipon ta an kadaanisan diri ta na konta pagparapahalabaon an estorya, pondohon ta na an tarabil. Irogon tan a hamoc an mga taga Sorsogon na san inhihimo man yun na commercial building sa atubangan san simbahan grabe man an karibukan pero ginalang man gihapon nira an desisyon san Obispo. Isipon tan a hamoc na sa pag aco ta san desisyon san Obispo nakadanon kita sa pagresolbar san kaniya problema. Ayaw tan a pagcompararan an “sorry” ni PGMA sa Sorry ni Obispo, kay an sorry ni PGMA puede talaga na may himoon siya na mapatunayan an odoc sa boot na sorry. Pero an sorry ni Obispo hanggan talaga hamoc sa sorry kay an gasolinahan tapos na. Diri man puede gaboton yon kay mayad kon tadloc hamoc yon na inusok. Kaya nakimalooy si Obispo na acoon ta na yon intero diri ta na pagparapahalabaon pa an estorya kay aram ta man na ginastuhan man yoon. Diri ta man masala an tagsadiri soon kay diri man siya nagbasang pagbogsoc soon na gasolinahan. Kaya nano daw kon magkasarayo na kita diri na kita magparariboc kay total improvement man yoon san ato bungto. Diri man siguro nangangahulugan na mili nag-sorry si Obispo ipagabot yon kay ginastuhan man yun sin dako. Para ngani sa amo gunayon ngani an ingod na nabutangan soon na gasolinahan. Wara man yon problema kay kon pag abot san panahon na diri nay un kaipuhan oyon man gihapon an ingod. Sabi baga an intero na pabor na inaayo ta sa Kagurangnan diri man intero inhahatag sa ato lalo na con makaraot man sa iba.

‘Ayaw kamo pakadalos-dalos, ibutang ngon-a niyo an mga sadire sa lugar san Obispo nan san sadiri niyo, nano daw kon ako an Obispo o an tagsadiri san gasolinahan maroyag kaya ako na diktahan ako na halion an gasolinahan? Kon ikaogma mo an irog soon na desisyon hala hali-a na niyo yun na gasolinahan, pero kun magiging problema mo ma daco-daco aco-a na niyo na sala yon na iyo mga desisyon.

‘Magkasarayo na kita diri ta pag magob-atan sin boot an naging desisyon san ato Obispo. Diri daanis na pag-mandohan niyo an Obispo nan an mga nangangaipo san gasolina na iboycott yoon na gasolinahan. Kay sin-o man kamo na magmamando soon?  Naghahanap kamo sin pagbabag-o nano na pagbabag-o an gusto niyo na an mga desisyon niyo an pagsunodon? HOY! Atid-atida niyo an mga insasabi niyo kon tama o diri. Para sa amo diri kamo masyado namoringot kon halion niyo an sayo na tawo na indadamay niyo soon na gasolinahan. Isipa lang tabi niyo na an involve soon an Obispo lang nan san tagsadiri basi diri kamo magparangarala-ngala. An panabot niyo kamo an Sto. Papa na nagmamando sa Obispo? Mao yon na pagbabag-o an gusto niyo na maski sala kamo na an pagsunodon san intero? Diin hali tabi an power niyo na dapat kamo an masunod? Sayo lang kamo na mga siyudadano na magmamando kamo sa hataas na opisyal san simbahan? HOY pagtagaraw-ay kamo kay diri niyo oripon an intero na basta na hamoc magmamando kamo! Haen tabi an GMRC niyo na tinukdo san iyo mga magurang nan san iyo mga maestro? Bagaw ko kay mga inteligente kamo nakaaram kamo san intukdo saiyo. Wara mga paggalang, wara sin daanis na pangungugali! Siguro masugad kamo mili si Fr.Pura wara kadagos dini sa Bulusan kamo an masunod, sa intero na hamoc na panahon pagsusundon kamo. Paghimo kamo sin daanis kay basi an tawo mawili sa iyo, diri kay nagpaparahanap kamo sin maiisyu niyo na wara man kalatoy-latoy pahalabaonon niyo an problema.

‘Nano tabi kay inpapaboycott niyo an financial support san tawo sa simbahan, ginasto ni Fr.Buising an pondo san simbahan sa gasolinahan? Nano hali saiyo an mga “donation” na nakaabot sa simbahan? Nano hinatag ni Padi an pondo kan Lorna basi makatindog soon na gasolinahan? Nano an kasal-anan saiyo san mga bag-o na Padi san Bulusan kay hihimoan niyo sin irog son? Nano kamo na tabi an magfifinance kon may proyekto an simbahan? Ok lang yon kon irog soon. Pinakiaraman niyo an intero maski wara man connection soon na problema. Kun matustusan niyo an intero na gasto sa simbahan, maski kami madanon san pagpapondo san intero na “donation”. Aram niyo an naghahatag sa simbahan boluntad yon. Diri man nag- aayo sa Padi nan mas lalo diri man namirit na an tawo maghatag sa Padi sin abuloy. Boluntad intero an nakukuha san Padi na danon sa tawo. Kon haen saiyo na Padi an daghan an nahimo na improvement sa simbahan mao pa an iyo kinontra. Sana kompormi si LORD son na iyo inhihimo basi wara bueltada saiyo na maraot.

‘Concerned Senior Citizens and Churchgoers From Sabang’

      Bagaw san bayabáy, an awtor ada sini dati na maestra.

______________________________________________________________

Sa diri pa tabi maaram, ini na Kasimbagan, reaksyon ada sadto na inlilibot niyan na surat ni Mr. Charlie Miaco, na malin nauna na maipaimod sa Bulusan e-Group:

‘Sa nangyari sa patio dakudako an panghihinayang nan pagkadisganar ko pero mas dako an paglaom ko na ini na nangyari magpukaw sa mga taga-Bulusan. Inmamaw-ot ko na ini kunta an batugan san pagkasarayo san intero na nagmamakulog sa ato bungto. Inpaparaisip ko kun nano talaga an ugali san mga taga-Bulusan pag-abot sin mga panahon na intutumban nan napapalimanlimanan an kanira mga karapatan nan an mga bagay na makahulugan sa kanira.

‘Sobra lang kaya an boot san mga Bulusanon na inpipili na lang di magribok sa mga nangyayari? Hadok kaya an namamatean o respeto sa mga may posisyon mapa-gobyerno man o mapa-simbahan? Di lang kaya naiintindihan sin mayad an mga kahulugan san mga nangyayari? Mayad kunta kun mao lang ini an mga rason kay mareremedyohan. Kay kun babalikan ko an naturalesa san Bulusanon uyon an dako na pagmakulog, uyon an pagiging makusog an buot uyon an pagiging handa na ipaglaban an dapat ipaglaban. San panahon san hapon daghan an mga gerilya na Bulusanon na naging handa magbuwis sin buhay. San panahon san diktadurya daghan an nagdesisyon na sumagka na lang sa bulod tama man o diri an desisyon nira pero nagpapaimod ini sin isog nan kusog sin buot na ipaglaban an kanira paniniwala. Daghanon an ato professionals, abugado, maestro, doktor, inhenyero etc. nan nagkapira na man an ato mga padi na makakaimod san ibaiba na angulo sa mga nangyayari sa bungto. Nano kaya an nagkukulang kay mas pinipili san kadaghanan na di magribok. Di ko lang segurado kun nawawara na an pagpapahalaga nan pagmakulog sa ato bungto kaupod na an mga natutuda ta na yaman o panumduman. Para sa ako kun may natutuda pa sa kadaghanan sin maski diyo na pagmakulog, maski diyo na isog nan kusog san buot tama na ini para batugan an pagkasarayo, tama na ini para batugan an inmamaw-ot na pagbabag-o.

‘An nahadukan ko lang kay kun nagiging apathetic na an kadaghanan, wara na paki-aram. Mas delikado ini kay halos magiging imposible an pagbabag-o. Nahahaghag ako na unabot na sa punto na wara na lang pakiaram an mga tawo sa mga nangyayari. Pero malin di man kay may mga namaghiwag para sa kapakanan san bungto nan kadaghanan sini mga bata pa. Uyon an AGAP-Bulusan sa pamumuno ni Philip (Bartilet) nan mga kaurupod na organisasyon na nasa prentera sin mga paghiwag para sa pagbabag-o. Uyon an Damayan na padagos nagsi-serbisyo para sa bungto. Uyon an Bulusan e-Group na inmomoderate ni Abe (Tan). Mayon man sin iba na maski wara sa Bulusan nagpapaimod sin pagmamaw-ot na magbag-o an dalagan san bungto, nagmamaw-ot na may malinaw na kakadtuan an Bulusan. Seguro an kulang mao an pagsayuon lang ini na mga pagmaw-ot nan mga paghiwag para maimod an kusog nan para maengganyar man an mga nagduduwaduwa.

‘Balikan ko an nangyari sa ato patio na intindugan san gasolinahan na diri kunta dapat nangyari pero nangyari. Daghan an mga kaamigo ko na mga padi an iba nga sini naging formators ko pa san nasa seminaryo pa ako. Nagpapabilin an ako respeto sa kanira. Nagpapabilin an pagpapahalaga ko san mga pag-uropod mi sadto nan hanggan niyan. Pero diri nangangahulugan na diri ako mahimo paninindugan dahil sini.

‘Para sa ako sayo ini na pag-ayat (sa Tagalog pa paghamon, sa Cebuano pa paghagit) saato bilang sayo na Bulusanon nan bilang sayo na nagtutubod sa Naglalang saato na sa panahon na kaipuhan manindugan dapat himuon ta. Diri man ini rason na bag-ohon ko, hapoton ko o madisganar ako sa ako pagtubod bilang Katoliko. Batog pa san maaraman ko an sitwasyon inpahayag ko na an ako pagkadisgusto diri sa gasolinahan per se kay kaipuhan ini san Bulusan kun diri sa lugar na intindugan nan sa pamaagi san pagtindog sini. Pwede sabihon tapos na an blessing nan nag-ooperate na an gasolinahan pero diri dapat dini matapos an pagkadisgusto nan pagpapahayag san ato pagkadisgusto kay kun tapuson ta lang dini ok lang an intero na nangyari nan pwede na naman uliton. Maghahatag lang ini sa sin-o man na tawo sin buwelo na himuon an intero nira na gusto maski ikakaraot san bungto.

‘San blessing kuno halos magluhod na si Obispo para mag-ayo dispensa sa naging pamaagi san pagtindog san gasolinahan na wara man lang konsultasyon. OK man na mga-ayo dispensa kun naimod na may pagkukulang. Sayo pa naging malinaw dini na may pagkukulang talaga kay wara man rason mag-ayo dispensa kun sa pagimod nira wara sira nahimo na sala. I commend the Bishop for doing this. Pero imudon ta sin mayad an sitwasyon. Dapat ba makontento na lang kita sini kay nag-ayo na dispensa an Obispo? May nagsabi pa ngani na dapat maraw-ay an mga taga-Bulusan kay halos magluhodluhod na an Obispo.

‘Wara dapat ikaraw-ay an taga-Bulusan sa hinimo san Obispo dapat imudon lang ini na modelo sin pagpapakumbaba kun hinimo ini udok sa buot. Sayo na pagpapapaimod sin halimbawa na inhihimo kun nano an intutukdo san simbahan. Pero diri dini dapat matapos an intero. Sayo ini na okasyon kun diin dapat batugan an sayo na lado sin pag-babag-o. Nasa katukduan man san simbahan na pakatapos ta maimod an sala o an sala na sitwasyon nan akuon ini dapat may himuon kita na pamaagi para makoreheran ini. We have to amend whatever has been wrongly done. Diri dapat dahilan na mili yuon na yun na gasolinahan pabayaan na lang na matapos an kontrata na 40 años. Diri rason na ok na an intero kay pagkatapos san 40 años di na i-renew an kontrata. Sayo lang ini na konswelo de bobo. Akay huhulaton pa an 40 años? It will muddle and will defeat everything and at the same time it will put the issue out of focus.

‘Wara kahulugan an pagrekognisar sin sayo na pagkukulang, wara sin kahulugan an pag-ayo dispensa sa sayo na pagkukulang kun wara hihimuon na pagbabag-o o pamaagi para matama an sala. That is a very basic Christian teaching. Maski yuon na yun na gasolinahan dapat maimod san simbahan na an kadagahanan habo soon. An diri pagribok san kadaghan diri nagpapasabot na gusto sira sa nangyari. The Church should be sensitive and sensible enough to feel and respond to the real sentiment of the people na sa panahon niyan masakiton magluwas for fear of reprisal considering the political leadership of the town. Responsibilidad san simbahan na ikorehir an nano man na naging sala. Kun diri madara sin moral persuasion hanapan sin legal na pamaagi para di na mag-operate an guyagasolinahan. Nasa kamot ini san simbahan, responsibilidad ini san simbahan. Kun diri mahiwag an simbahan sa pagtama san sala wara kahulugan an pag-ayo dispensa san Obispo. Wara sin sensiridad. Ini sayo lang na moromoro sayo lang na palabas para mapalimanlimanan an nangyari na pagkukulang. Wara ini pagkakaiba sa pamoso na Im sorry ni Gloria… pakatapos wara man nangyari… kaya hanggan niyan wara kredibilidad.

‘Kun kinunsulta lang kunta an mga Bulusanon manungod sin pagtindog sin gasolinahan, kun hinatagan lang sin ungod na boses maiimod kunta dini na an kadaghanan habo na tindugan gasolinahan an patio. Nagbatog an pagkukulang sa kura paroko kay ini wara pakakuwa san tunay na sentimyento san mga tawo. Wara man lang pagda-op para konsultahon an mga tawo. Maski an PPC inabalewara, hali na mismo ini sa mga taga PPC na naisurat na dini sa egroup. Bag-o kunta ini nadesisyonan ni Obispo napaimod san kura an bilog na sitwasyon. Kay wara man sa bokabularyo an konsultasyon nano man an ipaimod kun diri an sadiri na kagustuhan man. Pag-abot san panahon na may naghahapot na, an Obispo na an intutukdo na mao an hapoton kay mao an nagdesisyon. Mao man ini an hinimo ni Pilato napakuwa tubi kay naghugas sin kamot.

‘An Obispo man wara man sin pagpapahalaga sin konsultasyon kaya akay maayo pa man sin opinyon kaya diretso an desisyon. May grupo na nagkadto kan Obispo para ipaimod an diri pag-uyon sa nangyayari pero sinabi san Obispo na siya an solo na may diretso na mag desisyon san bagay na ini as provided by the Canon Law (mao ini an mga leyes san simbahan).

‘Aminado ako na nasa probisyon ini san Canon Law pero an hapot ko dapat ba magtago kita sa probisyon san mga leyes para mahimo ta an ato kagustuhan? Nano an pagkakaiba sini sa inhihimo san ato mga opisyales sa gobyerno na itutukdo an mga leyes nasyonal para mahimo nira an kanira intero na gusto? An mga leyes, mapa-simbahan man o mapa-gobyerno, hinimo para maging giya. If we become legalistic in interpreting them if it fits our interests then we fail see the spirit of the law. An mga leyes na para kunta sa kaayadan nan katoninongan san intero magiging instrumento para mapalimanlimanan an mga pagmaw-ot san kadaghanan. Maski nasa probisyon san Canon Law na an desisyon san mga bagay sa sayo na diocesis nasa kamot san Obispo pero nasa katukduan nan mga dokumento man san simbahan an pagpapahalaga sa partisipasyon nan boses san komunidad lalo na an mga may kakulangan sa buhay kun may mga bagay na hihimuan desisyon lalo na kun apektado sini an tawo. “In order to make authentic our commitment to becoming a Church of the Poor, we must be evangelically poor. Therefore, we shall seek to liberate ourselves from mentalities, values, behaviors and lifestyles that discriminate against the materially poor. We shall listen to them and with them create conditions in which they are heard and can enjoy the blessings of God’s creation. As poor, among the poor, with the poor, we shall understand, live, celebrate and share our common faith in Jesus Christ crucified and risen.” (Message of the National Pastoral Consultation On Church Renewal, CBCP). Daghan pa an dokumento san simbahan na inhahatagan sin pagpapahalaga an boses nan partisipayon san mga tawo. The sad thing is, as it was put in the same document, “We confess that among those who make up the Church, even among some in positions of leadership and responsibility, the new attitudes, options, and lifestyles demanded by a Church that is Community of Disciples and Church of the Poor have all too often been honored in words but rejected in life”.

‘Maski an Pastoral Council wara konsultaha sin mayad. Hain na niyan an empowerment san mga layko. Is the existence of PPCs just a stamp pad for ecclesiastical undertakings? Is the PPC just a mere flower vase to show that the local church is in accordance with her mandate. To hide behind the provisions of the law, disregarding the voice and participation of the people, by assuming sole discretion of things is an ecclesiastical and a pastoral arrogance, whether it was intended or not. It was, it is and it will never be a sound and effective pastoral leadership. Consultation and dialogue is a core value of a good pastoral management.

‘Aminado ako na legally speaking an tagsadiri san patio an simbahan pero may pakiaram an mga tawo kay parte na ini san kanira buhay, tradisyon, panumduman nan simbahan nira ini sin pira na na dekada. Kun ipipirit san simbahan na wara pakiaram an mga tawo sa mga desisyon akay kun naayo donasyon o pabor sa tawo nasasabi sa pulpito nan sa mga surat… para sa ATO simbahan. Sana sa mga panahon na kaipuhan an partisipasyon nan boses san tawo pirmi ini mahatagan sin lugar. Kun nagiging kritiko an simbahan sa gobyerno kay diri dini napapaimod an kagustuhan san kadaghanan, kun induduunan san simbahan na dapat mayon sin ungod na boses an kadaghanan sa palakaw san gobyerno dapat an simbahan an una na maging halimbawa. Kun an sayo na lider an naiimod lang an poder na nasa kaniya kamot wara ini pagkakaiba kan Gollum sa Lord of the Rings (sa mga mahilig mag-imod sine) na naging obsessed sa kapangyarihan san singsing… MY PRECIOUS

‘Both the Church and the Government will be a haven of hundreds of Gollums who will just be contented in holding on to the ring of power without realizing their dreadful sorroundings and what kind of monsters they have made of themselves.. . MY PRECIOUS…

‘An rason kay kun akay kuno dapat mapakinabangan an mga non-performing assets san simbahan (kaupod dini an patio) sabi san sayo na nagkadto kan Obispo kay kaipuhan an kwarta san diocesis para sa pastoral program nan kaipuhan san mga padi sin health insurance. 

‘Kaipuhan man talaga an kuwarta sin pagpadalagan sin programa.  Sayo na hapot  nano kalinaw nan kaorganisa an programa san diocesis kun mayon man na dapat paghandaan sin dako na kantidad.  Inpapatupad na ba an mga nakabutang sa PCP ll para sa pagbabag-o san simbahan o pareho pa uli sa nakabutang sa Pastoral Consultation document san CBCP, “The Church in the Philippines has, to our shame, also remained unchanged in some respects. Due to weakness in formation and education, the lack of defined diocesan pastoral directions and programs, and deficiencies in structures, many prescriptions of PCP-II have not been implemented. But beyond these factors, we see that failures in renewal have come from a deeper source: our hardness of heart and resistance to conversion.” 

‘Sa nangyari na pamaagi san pagtindog san gasolinahan nagpaaimod ini na an diocesis o an obispo remained unchanged in some respects.  Wara pa sa punto na mahatagan importansya an parte san mga layko na awat na inhahatagan sin valor sa mga panawagan san simbahan.  Aminado man ako na kaipuhan man talaga san mga padi na maseguro an kanira health kaya kaipuhan sin health insurance pero pira sa ïnsi-seserbihan nira na tawo an mayon sini.  Basi mao ini an bunga san… As poor, among the poor, with the poor, we shall understand, live, celebrate and share our common faith…Naimod na diri dianis kun wara health insurance.  Sayo an health insurance sa mga benefits na naiimod san Obispo na kulang sa mga padi kaya daghan an nagbabalyo sa Manila o kun diri makadto na lang sa abroad. 

‘Sayo na rason pa siyempre an financial gain and stability.  An mga pobre na mao an daghan sa mga layko an una na iniisip kun may masusugna pa sa masunod na karaon o kun medyo masakit an sitwasyon kun kan-o an masunod na kaon.  Sa mga pirmi may pagkaon sa lamesa kaupod na an simbahan naiisip na an health insurance, financial stability etc… As poor, among the poor, with the poor, we shall understand, live, celebrate and share our common faith…  Is it just being practical?  If this is the case what happened to the ideals of priesthood?  Of service?  Of the insecurities in following Christ?  Kunsabagay di man ini makonsiderar na immediate na mapapakinabangan.

‘Pagbatog pa lang sini na pagputok san issue na gasolinahan naka-istorya ko na an sayo ko na kaamigo na padi sa Sorsogon.  Halos di siya aware sa detalye kaya sinabi ko sa kaniya an pangyayari.  Diri man siya nag-uyon sa naging paagi nan sa nangyari mismo kaya sabi niya kun i-boycott san mga taga-Bulusan yun na gasolinahan wara pa tolo kabulan masara na yun.  Tama man sayo ini na pamaagi para ipaimod an pagkadisgusto nan pwede talaga ini himuon.  Pero kun sa panalbatana pa kapis ini sa inhihingpit mo.  Sabi ko sa kaniya an dapat iboycott an paghatag san mga taga-Bulusan sin pinansyal o nano pa man na bagay sa simbahan kay an inbatugan sini an pamaagi san kura nan san Obispo.  Sabi sa ako san kaamigo ko mas papalalaon ko an problema kun mao yun an proposisyon ko.

‘Naiintindihan ko an sentimyento niya kay padi man gud.  Pero akay baya diri man pwede maging target an simbahan sin sayo na pag-boycott kun talaga may dahilan.  Para saako dapat himuon ini para ipaimod nan ipamate sa simbahan an ato pagkadisgusto.  Kay malin di man kita babation kun magsurmaton o magsurat lang.  Ipadagos ta an pagsimba sa mga gusto magsimba kay obligasyon ta ini.  Ipadagos ta an ato pagparticipar sa mga aktibidades san simbahan pero ipondo ta na an paghatag sin pinansyal o nano pa man na danon sa simbahan.  An mga nasa iba na lugar doon na lang kamo magpamisa kun diin kamo kesa magpadara pa ipamirisa sa Bulusan.  Kun gusto niyo talaga maghatag sa simbahan daghan an Catholic charities na pwede niyo hatagan donasyon, still you are fulfilling your obligation to give to the Church. 

‘Pero sa mga pangyayari segurado ako na may mga tawo na maharayo sa simbahan para maipaimod an kanira pagkadisgusto.  May mga tawo na magiging dahilan ini para magluya an kanira pagtubod sa simbahan.  Realidad yun na sana nakokonsiderar san mga “decision makers” san simbahan.   But most of the time, as long as many of our priests and bishops feel so secure under the roof of ”their” convents, with regular food on their table, money in their pockets and banks they will prefer to play deaf and blind.  A lot of thing important things will be non-essential.  An empowered laity will just be considered as a threat. 

‘Para kan Bishop Bastes, kay taga-Bohol  nan daghanon an simbahan saiyo na inpreserbar dahil sa kanira historical and aesthetic value, pakihimua daw na personal na krusada mo saiyo probinsya na himuon na mga business establishments an mga patio kay mga non-performing assets man ini para mapakinabangan san Diocesis san Tagbilaran para sa kanira Pastoral Program nan para sa security san kapadian.  Please try to convince the Bishop there na tindugan man sin gasolinahan an mga patio kun talaga kumbinsido ka sa hinimo mo sa Bulusan.

‘Simple man lang kun susumahon niyan an sitwasyon.  Nasala an pamaagi, kaya sala an resulta kaya nag-aayo dispensa.  Pero diri doon dapat matapos.  Kun may sensiridad sa pag-ayo dispensa dapat may himuon na pamaagi para maging tama an tunay na isyu.  Ini nasa kamot na nan responsibilidad san mga proponentes san gasolinahan sa pangunguna san simbahan… HALI-A NA NIYO AN GASOLINAHAN! !!  Please…… ….’

Kun diri pa pamilyar sini na iristorya, diri ta na tabi pagpara-pahalaba’on——-an ka-unug-unug. Bungkaras na tabi, kay bagaw ngani sadto na nangisog sa itaas: HOY !

Hulyo 14, 2009

lagting

Sa ti’urhi’i na bayabáy, ma’o tabi ini an presyo san mga barak’lon sa Bulusan niyan, Hulyo 14, 2009:

 
  • Lagting…………….Php   30.00 / kilo
  • Nikit…………………………….8.00 / kilo
  • Ilóg………………………….250.00 / kilo
  • Bugás, kilo……………..30 – 35
  • Bugás, sako…………1,400.00
  • Karne, baktin………….160.00 / kilo
  • Karne, manók………….120.00 / kilo
  • Isda, Bulusán…….150 – 140 / kilo
  • Isda, Bulan……………..120.00 / kilo
  • Lubí, bu’o…………………….5.00
  • Gin, bilóg…………………..28.00
  • Bandalà…………………….30.00 / kilo
  • Lukad……………………….12.50 / kilo
  • Kalò, káragumoy…………3.00 / sayô
  • Kalò, burí…………………….2.00 / sayô 

 

 

 
 

Karuróng

karurongWara pakati’os si Oya Ingkay san maimod an bitay ni Oya Lolay sa kanira dapóg.

‘Ay, ba’ah. Mayad pa daw kamo kay nakatadi pa sin kamilo. Wara ka daw pangagda.  Nano, binangot mo sa suli na ogob?’

‘Eh’, bagaw ni Oya Lolay, ‘ini na padí mo. Nangibug ada sin kamilo, kay awat na yo’n wara panulô, san arin yadto, nginarat ako san bagaw nganyan, “manulô daw ako do’n, kay malin dakó an hubás…” Ma’o yo’n an nasulô. Eh, pira man yon, na puro man ha’k karuróng. Kunsabagay, di’anis baga an kolor, ha? Bagaw ko, “ibitay ta dini, dekorasyon utay…”‘

__________________

 TRIBYA

Sa mga namag-adal sin biology, ini ada na kamilo hali sa Kingdom animalia, Phylum arthropoda, Subphylum crustacea, Class malacostraca, Subclass eumalacostraca, Superorder eucarida, Order decapoda, Suborder pleocyemata, Infraorder brachyura, Superfamily xanthoidea, Family trapeziidae (hali sa ITIS report).

Sa Bulusán, sayo pa na termino san karurong an binal’yán.