Dára’irô

Intero na bagay nganyan, may panahon. Malin an libro na inhali’an sini sa Bibliya, Ecclesiastes, Kapitulo 3…darairo

…may panahon sin pagkabuhay, panahon sin pagkamatay…

…may panahon sin pagmundö, panahon sin pag-ogma…

…may panahon na mamo’ot, panahon na mauyam…

…may panahon sin hiriran, panahon sin arapin…

Sa popular na musika, may kanta na sunikat san 1960, na parte san liriko, an tema sini na berso, an Green Leaves of Summer san grupo na The Brothers Four.  San 1965, lunuwas man sin kanta manungod sini an grupo na Byrds, an Turn! Turn! Turn!.  Dini sa Pilipinas, binutang man ini san Ang Grupong Pendong sa kanira kanta na Panahon (1993) sa album nira na pareho man an titulo.

Ini na mga linya sini na berso san Bibliya, puro dirig’anis, kanya-kanya man panahon, labi an

…may panahon sin pagpuyò, panahon sin pagsurumaton…

na kun sasabihon ada sa iba na paagi, pwede man

…may panahon sin pagpahunod, panahon sin pagtindog…

kay diri man nganyan intiro na oras kaya ti’uson san ato naturalesa an kun nano man na maka-iinit, maka-uuyam, o makangingirhat na naiimod o naadman o nababati.

Kun nano man an reaksyon ta, hinahapot ta ngon’a an sadiri ta, Nano daw an dapat ko himu’on? Makiaram ada ako? O makiglain? Masurumaton man ada ako? O mapuyo hamok, sugad san dati? Kun iba na, namati kita san ato kunsyesya, kun nasugad ‘Diri ini di’anis, dapat atuhan mo ini. Dini ka sini, ayaw do’on, kay lado yo’n san namaghimo sini na diri di’anis.’ Natindog kita, binabayaan ta an ato pamunay-munay kunta, basi hampangon ini na diri di’anis, kay, sa irarom sini na ato desisyon, mayon sin nagtatag’ok: Tama na yoon na pangya’aw. Altuhon ta na. Manindogan na kita.

Bagaw san mga maaram, sa kada sosyedad, an kadaghanan, diri man nag’ud nakiglabot, maski sira an direkta na apektado san mga padalagan san gobyerno, mag-sibil o relihiyoso. An kadaghanan, naghuhulat hamok kun arin an popular, nan nakiupod na hamok. Sugad sin patóng, na kun pakarin an huyop san hangin, didto man an kanira apyog.

Sa Bulusan, kun iba na, kinukumparar man an sugad kanira sa dára’irõ. Ini pan’o na tinanom, naglulutaw-lutaw man hamok doon sa kali.  Kun diin darahon san sulog, didto man sira makadto; diri nangutiil, diri napabilin kun diin; dara-dara hamok pirmi san bulos.

Duwa an klase san dara’iro; yadto na wara na nag’ud labot (‘hmm, manta, parareho, puro makalit…’), nan sadto na pasiguruhon, an sigi an tagô-tagô, huring-huring, nan suru-sugpon sa hururing-huring.  Naluwas hamok kun klarado na kun sin’o an gunana (‘aw, pirmi man baga ako upod sa imo, ser…’ o ‘aw, sadto pa, kontra na ako, para kay sa likuran hamok…‘). Ini na ikaduwa, kun iba na, ginagahoy man ini na biriran, kay maski diin na lado imudon, parareho an hitsura, kaya maski diin, kaintra; pirmi kaupod san gana.

Kada sitwasyon, kada panahon, mayon sin diyo na nanindogan. Oyon man  an daghan na nagbubungyod hamok kun diin an daralagan. Syempre, kun magbunga man an kamas san mga nanindugan, intero man nakabahin—bo’ot man o diri—hasta sadto na mga dara’iro.

Advertisements

Gawáy

sa-amerikanoSayo pa na bagay kun akay dini sa Bulusan diri masyado mapawot an pagbuhay: an gawáy.

Maski diin ka kumadto; magsa-bulod, magsa-sapa, magsa-Danaw na dakula (kanta na ini), magsa-pasakay o sa banti, mayon sini na tinanom. Sa bungto, kasi an gawáy, an sulihon, may puti an paklang, mayon man sin berdehon. Dini sa duwa, mas mayad na klase an berdehon. Apisar nadaragko, natayod pa ini; nahihimuno. Mayon sin klase na bagaw kinsol, na an tayod suru-siguro na masapog.

Syempre, popularon na resipe hali sa gawáy, an pinangat; na kun iba na, badi mas popular pa kaysa gaway. Syempre, sa Bulusanon, mayon pa sin iba na linuto hali sa gaway, sugad san inalsuman, pinutos sa bulinaw, berdura sa paksiw na pata, berdura sa sinigang, pinakrö, nan kinalôkô.

INALSUMAN

dahon-sin-gawayMga kaipuhan: Ugbos sin gawáy (mga walo na piripit), tolo na tidong, kamatis, upat na suwa, duwa na sili na berde na dako, asin.

Utudan sin sobra na paklang an ugbos, balighuton. Kisniton an tidong, Gipadon an kamatis. Pugaon an suwa na daragko.

Pumakaladkad sa koron o kaserola sin mga tolo na tasa na tubi. Ibutang an ugbos, tisong nan kamatis. Kadali’on pagtimplaha san asin. Kun tama na an timpla, parungon na an kalayo, ibutang na an sili, nan san suwa, bag’o itulod.

An di’anis na ugbos, yadto na hali sa hupi, kay mas madali balighuton.  An tama na kuwaon, yadto na mauutod na sa paklang, kay kun kuwaon yadto na naiipit pa san paklang san aragirang, ma’o yo’n an ginigiyahan san pagtagiltil san gawáy.

PINUTÓS SA BULINÁW

Kun iba na, an pagpreparar san pagkaon, kurumbinasyon man hamok sin nagkapira. Sugad sini na resipe, kumbinasyon san pinangat nan san inon’on na bulinaw.

Mga kaipuhan: upat na kumkum na bulinaw (hinali na an ulo), upat na pinauga na dahon sin gawáy (birilog, wara sin gisi), pinauga man na paklang sin gawáy (pinanitan an ginipad), luy’a (ginipad o dinunot), sibuyas (ginipad), bawangtayod (ginipad o dinunot), lunop sin sayo ka-bu’o na laya na lubi, asin.

Ataduhon an bulinaw sa kun pira na ipurutos na dahon. Butangan sin diyo na asin sa kada atado. Putuson an atado sin tigsarayo na dahon. Kun saragday an dahon o may sobra na dahon, pwede man kisniton o idoble na putos. Sa kaldero o koron o kaserola, isanig an paklang san gawáy nan kun may kinisnit pa na dahon.  Ilungtod an mga pinutos na bulinaw. Ilungtod na man an luy-a, sibuyas, nan bawang. Butangan sin asin na panimpla. Sabawan san lunop. Isugna sin mga baynte minutos o hanggan maluto an lunop.

Pagtulod sini, pwede man butangan sin pasitis, kun kursunada an maharanghang.

LINUMPAN/PINAKRÖ NA GAWÁY

pinakroMga kaipuhan: Tayod sin gawáy sa Amerikano (pinanitan, pinag-upat), lunop, luy-a o pangdan, asukar (pinakro) o asin (linumpan).

Ibutang sa koron o kaldero o kaserola an tayod, an luy-a o pangdan na pangpahamot, isabaw an lunop nan asukaran/asinan na diyo. Isugna sin mga medya ora o hanggan umitos an lunop. Kun linumpan, diri hamok paka-paituson, basi may sabaw na daghan.

An pinakro, masiram, magbag’o haunon o hali na sa pidyider, labi kun may hatukon na kape.

KINALÔKÔ

Mga kaipuhan: Tayod sin gawáy sa Amerikano (pinanitan, tinunga pahalaba), lunop, asukar.kinaloko

Kagudon sin luway an tiyan san kabuka na tayod. Hinguha’on na diri maluho o mabuka.  An kinagod na gawáy, timplahan sin asukar, ibalik sa tiyan na kinagudan. Pagkaubon gihapon an magkabuka na tayod, na may sulod na gihapon. Araginsahon sa koron o kaldero o kaserola. Sabawan san lunop nan isugna hanggan umitos an sabaw.

BERDURA

An berdura, manglain-lain na ulab,  pangpadaghan sa putahe, nan pangontra sa sumo. Sa mga ini, pinakapopular an tayod san gawáy, mag-tayod sin kinsol o sa Amerikano.

___________________

TRIBYA:

Sa ingles, magturukayo an gawáy nan san palawan, baribaran, nan ube: yam. Sa Bulusan, nano man na dako, sa Amerikano.

Kun iba na, an tayod san gawáy, pwede man gipadon sin saragday na kubiko na surugad sin tangan nan la’gaon o lutu’on sa steam.  Kun luto na, ha’unon, hatukan, asukaran, nan butangan sin kinaruskos na yelo. Pwede man ihalo sa halo-halo.

Kun nasarihan na an gawáy na sulihon o patayudon, mayad ini na mamaton, basi diri mabuyo san sulihon na makatol, nan san tayod na matari/matarasa.

Sadto, an puno san gawáy sa Amerikano, an kasuhu’an, naayo hamok kun may nabantayan na naghimuno. Niyan, inababakal na ini, kay inlalaga na iturubong sa baktin.

hupiSa amo pagkararani, uso man an bansag: Dapug, Pokot, Budlay, Gawáy. San mauso na an bagaw moderno na ngaran, an Dapug, naging Dappy, an Pokot naging Poksy, an Budlay nading Buddy, nan an Gawáy naging Gabby.

Mayadon man an linandag na paklang sin gawáy na bolong sa alipunga. Pakahali sa kalayo, habang mapaso-paso pa, masiramon ini igdupo sa makatol na guramoy san siki, na badi inalipunga man hamok sa kapanguwa sin gawáy.

Ika-traynta’i-kwatro na parte

Diri ni Mintoy inlalauman an bisita niya. Yadto siya sa may lakdanan nira, mga alas-syete, nakahuman pa hamok sira manigab’i. Nangingkudan siya sa papag na hinimo niya sa irarom san mangga.Nasa itaas an to’o niya na siki, an wala na kamot na may sipit na sigarilyo na bag’o pugkutan, nakatukod, kay an to’o niya na kamot may inkukuhit na loto na nasamira niya sa piliw san kaniya hiwa.  Sinayudan niya an loto na bilog pa, wara kasupa, nan hinungit uli.Lugar na inpapahikan niya an guramoy na hulos sin laway sa kaniya kamiseta na saklay, may bigla runani kaniya, na nareparuhan niya san sumur’maton na.

“Nano an suda niyo, Mintoy?”, bagaw san lalaki.

Liningag niya an lalaki, na maski pamilyar an hitsura, diri niya kila.  “Sin’o ka?”

“Kila ko ikaw, pero ako, di’ mo kila…”, bagaw san lalaki, na yunupyop man san kaniya sigarilyo.Sa rambong san mangga, an maiimod hamok san mamaglabay, an imlat san kanira sigarilyo, kun yinuyupyop. 

Iba an pamati ni Mintoy sa simbag san kaistorya.“Kay nano, nano an kaipuhan mo?”

“Aw, di’ man tanto.Ikaw an tuyo ko.”

“Nano an tuyo mo? Kay sin’o ka nag’ud?”

Inimod ngun’a siya san kaistorya sin madali, luningag sa tinampo, nan yinupyop uli an sigarilyo na upos na.  Kunuwa sin sayo pa na sigarilyo sa bulsa san pantalon, nan pinugkutan sa upos, bag’o pinatay an kalayo san upos sa harigi san papag. “May nagsabi na pwede ka kuno maayuan sin saday na pabor…”

Naburungan na si Mintoy.“Sin’o ka nag’ud?Sin’o yo’n na nagsabi? Nano na pabor…?”

Sa tinampo hamok an imod, nagpadagos pagsurumaton an lalaki.“Aw kami,  uya hamok sa palibot, agi-agi hamok pero, aram mi an mga nangyayari dini, an mga hirimo-himo baga…Aram mi na makadanon ka…” Unimod kaniya an lalaki pagsabi sini. 

“Nano man na danon?” Inkukulba’an na si Mintoy.

“Atog di’ man tanto, nan kami man, makadanon man saimo. Naglalaum kami na diri ka masayuma…”

Si Mintoy naman an wara pag-asdang.“Tsk, kay nano baya an gusto niyo?”

Unalto sin madali an lalaki.San inkarkolo na bilog na an kaniya atensyon, nagpadagos pagsurumaton. “Maayo kita sin diyo na suporta sa mga tawo.  Ikaw an masabi kanira. Basta naabisuhan mo na, bahala na kami…”

“Kay nano, kun halimbawa sumayuma ako…?”

“Mahihimo mo daw yo’n…? Kun pagbalik ko sabihon ko na habo ka, badi mamundo man sira didto…”

Nasabutan na ni Mintoy an insasabi san lalaki.May nabati siya manungod sadto na sinitensyahan kuno sa San Isidro, na makalit ada.Nadumduman niya na kun iba na nakalabot man siya sa kararani.Pira man yadto?, bagaw san isip niya. Naisip niya, wara sin mahihimo kundi himo’on an gusto ipahimo, o humali sin Bulusan.  Mapakarin man siya?  “Pan’o man so’n an paghimo?”

“Madali man hamok”, bagaw san lalaki na may dinukot na kapidaso na papel, na dinuhal kaniya.“Ini an lista.  Yo’on do’n an mga ngaran.Basta sabihan mo na kaipuhan ta sin danon, bahala na sira so’n…” Sinayudan ni Mintoy an lista, na wara pag-awat, kinuwa uli san lalaki. 

“Pakasabi ko, nano na…?”

“Basta naabisuhan mo na sira, sasabihan ko ikaw san masunod…Hala, kay ho may kadtuon pa ako na iba…” Hunali an lalaki, lunakaw pakadto sa Central, nan nawara na, kinaon na san dulom.

Namungnan si Mintoy, diri aram an hihimuon.Kun nano-nano an nasa isip, iba-iba an namatian. Sira sin’o baya ini? Akay ako nag’ud an nautadlan?


Pira ka-adlaw siya sin kaiisip sadto nan san inpapahimo. Mayad ngani kay maski may nareparuhan an asawa, wara man hamok pagtitin’o. 

Nahadok siya san posible na himuon kaniya san grupo sadto na lalaki.Nadumduman niya san marsyalo, an inkuruno-kuno na pinugutan, nan san iba pa na pinaratay. Nadumduman man niya an nagkaharadok na hunarali, na hanggan niyan wara na pag-arim-arimi.

Nahadok man siya sa magiging reaksyon san tawo na sasabihan niya.Nano daw an iirisipon manungod kaniya?  Diri siya nakadesidir kun pan-o hihimuon an inpapahimo, na diri mababantog. Diri man liwat ini sugad sin surat na indadara san kartero, na pwede ihatag maski adlaw, maski nano na oras. Nan kun bigla siya maburut-burut sa balay, pagkakangalasan siya san tagbalay nan san makaimod. Masugad, nano mangalit?     

 

Kalit-kalit an kiwa ni Mintoy,

Mayon siya sin kinadto na gab’i na mauran-uran. Mayad kay may alidad pa man na barayle, nagpa-ipli siya sa pabaraylehan san mga tawo, sa pakadto-pakanhi.

Wara man pag-awat, inkuruno-kuno na sa bungto na may nagkapira na may negosyo an namaghatag sin kun nano.  Napag-iristoryahan kun nano an inharatag, kun pan’o hinatag. 

Kun ini-iisip niya ini na nangyayari kaniya, sugad sin, kun siya an masusunod, habo niya mag-intra.  Si’apo kamo do’n. Maski magparatayan kamo. Nano man daw kun may diri maghatag?  Aanuhon man daw?  Nabati niya an manungod sadto na kumpaniya kuno sin bus na habo maghatag, kaya nagkapira an bus na sinunog. Mayon man sin kontratista, na pina-alto an patrabaho kay nagkakawarara an gamit, nan nahahadok an mga obrero. An sabi na hamok niya sa sadiri, huh, pira man ini kun ikumpara so’n na mga bus nan mga konstruksyon. An may sala sini, an gobyerno, kay diri kaya paaltuhon an nangayo, o protehiran an mga tawo. Siya, sugad man hamok sin paradara surat.  Diri man siya an naghimo san mensahe.   

May nadagdag pa sadto na listahan.Diri nag-awat, an mga may sweldo hasta san taga-do’on sa munisipyo, pinatugunan man kaniya. An iba na may tanom, naayuan man sin “maski diyo na danon”.Sayo ka-adlaw, an listahan na hinatag kaniya, may bag’o na mga ngaran.An mga namag-ubra sa iba na nasyon kuno yadto. 

 

Nag-uusok si Rene san says pulgada na pako na nahig’tan san ataman niya na hirang na kinakarigos pa hamok niya.An ulo san manok, sugad sin may pakupot na ispalto, dahil san samad san diri pa naawat na pagkapalungi. 

Mayad ngani kay wara man ini kadale san takwaw, na nalabay pa hamok, na ununong man pagrukrok san kaniya kararaanan na mayon kunta sin pito na bag’o itunton. Mayad an ina kay naihaw pa man, maski makugnuton na.  An mga bag’o itunton, wara nag’ud kadatahi. 

San magbatog pagrukrok an kamanukan sa pagkararani, linain tulos ni Rene ini na higot. An kulungan, binutangan pa niya sin ulang sa luwas, kaya wara sin nakarani na iba na manok.Mayad man, kay wara kapu’o an irinsya sini na pakoy.Maski an kabataan niya, naruyag san ikog sini na pairarom an himunta san balukag, imbis na patugbos.  Dianison pa liwat sini an purok.Sanglit an puro pa nag’ud na kadaanan an dugo, wara sin sakot sin pagkateksas, kaya an purok niya, puro nagu’d pakol pagbuhi’i pa hamok.  Maski mistiso an kapurok, daog sa arangkada. Ambot hamok baga kun umabot sa awat na purok, kun madaog man sa syapol.

 

Ma’o yadto an inabutan ni Mintoy. 

Domingo man yadto na paglabay niya, ideya hamok an burulang.Tinin’o niya an manok.

“Ba’ah, kanugon kay wara ka-larga ha?May sambot kunta kita niyan.”Naghihiyum siya sa kaniya patinawa.

Liningag siya ni Rene.Maski diri kila, wara man pagngalas si Rene, na anad man san maski sin’o natin’o o nabatog sin paki-ergo.“Hmh, may sip’on pa.  Diyo pa ma-takwaw…”

“Aw”, bagaw ni Mintoy na punuyungko, tangka sa manok, hampang kun Rene.“mga pira pa so’n, maski paradahan na sin mga kinyintos do’n…” 

“Hmmh, bagaw, libangan man ha’k ini… Wara kita ipurusta…”

“Aw, makarin yo’n… Pagpadara san misis…”

“Hmmh, mag-ano…? Kay,…akay kila mo an misis ko…?”

“Aw, ku’an baga…nano ba’ dini sa Bulusan na…bihira man ha’k an diri magkirila…”

“Kay taga-diin ka baya? Pamilyar an hitsura mo…”

“Atog…may tuyo uga’ng ako na lain… ”Dinukot niya an surat, nan dinuhal kun Rene.“May napahatag sini sa imo…”

Binaton ni Rene an papel nan binasa.  Sa katung’anan san kaniya pagbasa, sugad sin lunubog an kaniya pag-imod kaya unubo siya nan sinayudan sin mayad an inbabasa. San masabutan niya an insasabi san surat, unimod ngun’a siya sa harayo, nan hinapot si Mintoy.  “Di’ man ada kami sini matagal… Pira man an delihensiya san asawa ko…namag-iriskwila pa ini na kabataan…”

“Aw, nano sa ako na…intugal man ha’k…”, simbag ni Mintoy, wara sin simpatiya o pagpirit sa boses niya.

“..Tsk…”, diri ma’adman ni Rene kun nano an sasabihon.Kun uya si Julia, mas gugustuhon niya na ma’o na hamok an makiistorya. “Kun di’ ha’k kunta niyo ig’raot sin bo’ot”, bagaw niya na sugad sin inhihinguha na masabi sin tama an kaniya sabihon, “may pinamolino ako do’n na sobra man ‘tunga sin sako, kabahinan ko sa tadiya ko…ihatag ko na’k yo’n, di ha’k kamo mabuyo…”

Lunuda si Mintoy sa ingod, nan kinalhod san sinelas an alpog, tinahob sa luda.“Aw, pwidi na man ada yo’n…bilinan ha’k dini sa pantaw niyo, kay may makuwa na’k so’n…” May gusto pa siya sabihon, na nasabutan man ada ni Rene.

“…Ku’an…makihuron kunta ako sa iyo, kun pan’o na diri ngun’a ako maghatag…pan’o daw?”

Kunalhod uli sin alpog si Mintoy.“Aw, ihapot ta kun pan’o…Iya hala…”, tunugbos na siya.“Makanhi na ako…”

 

Sayo ka’adlaw diri awat sadto, unagi uli si Mintoy kun Rene.Paghali niya, bungyod kaniya si Rene, may distansya hamok na diyo, hanggan makaabot sira sa pag’itan san Kabugaw nan san Naluto. 

Didto, sa luwas sin sayo na balay na sayo hamok an kararani, inabutan nira an grupo sin lalaki nan sin babaye. Sugad sira sin siribot maski diri masabutan ni Rene kun nano an kasiributan.May diyo na may idad na.  Wara sin kabataan.  Hinuring sa kaniya ni Mintoy kun sin’o an kaniya tuyo, nan bunaya na. Rinani man niya an tinukdo na lalaki, hinatagan sin kagalangan.  Maski diri man anad sin paki’istorya na sugad sini, nasabi man tulos ni Rene an tuyo.An lalaki man, aram na ada an kaniya tuyo, sinimbag man siya sin diretso.

Diri man kuno siya aanuhon kun diri siya makahatag.“Kun pwede man hamok”, bagaw san lalaki.“Tutal, kun nano man an maihatag niyo, mabalik man yo’n sa iyo.”Inulit niya an sinabi niya kun Mintoy, na “sa niyan”, diri niya kaya an in’aayo kaniya.

    

Naglulugsad pauli, daghan an in-iisip ni Rene. Awat na niya kabati ini na surugad sini.Niyan, may nasarihan na siya, nahadok na siya.Nahaghag para sa kaniya, sa kabataan, nan kun Julia.Kun urupod kunta sira, diri makahahaghag.  Kun uya si Julia, mas makusog siya.

 

Marso 2, 2008 

Pará-bayábay

 

budyong

An oro-iristorya niyan, manungod baga sini na kampanaryo.  250 anyos na istruktura dini sa ato bungto. Gurangon na na pakila’an san ato pagka-Bulusanon.  Pakila’an na awat ta na man inpapasepara; pwera niyan, kun diri pa may nangahas na tahuban ini sin gasolinahan. Niyan, bagaw ta, ‘Hoy! Ayaw man daw tabi yo’n pagtatahubi na amo pakila’an! Butangan yo’n na gasolinahan kun di’in, basta diri dini!’  

      Bagaw san mga maaram sa hirtorya, ini na kampanaryo tinindog basi manggahoy, o sugad man hamok sin pará-bayábay.  Kun binabagting na an kaniya mga kampana, an boot sabihon, ‘Kayna na kamo! Sulod na dini sa kudal, kay oyon na an mga para-yaaw!’, o kun diri man, ‘Alas-says na.  Uruli na, mga nono, mga nini.  Naghuhulat na an iyo Mamay, Papay, Giloy, nan Gilay. Magruluhod na kamo, mangaradyi. Magpasalamat sa adlaw na naagi pa ha’k…’

Di’ pa naawat, sugad sin masakiton mangyari na an komunikasyon hali nan pakanhi sa Bulusan magiging masayon pa, pwera san telegrama nan bagaw longdistan. Sugad sin imposible na makoneksyonan an Bulusan sin telepono. Sa mga tikihataas na lugar ngani san bungto, may namag-gamit pa sin katong-katong o budyong (tihataasi na retrato, sa to’o), kun masugad si Papay o si Mamay sin: ‘Itoooot, makaon naaaa!!!’

     Iya kay nauso an selpon. Niyan, maski si Arnol, kun naresibe sin order sin patong, nagamit an kostumer niya sin selpon: ‘Pede tbi 2 na ptong, drhon na hmk sa bly 2nyt?’

Niyan, mayon na sin broadband sa Bulusan. Maski an tinampo dini karal’it pa man, posible na an pagkuru-kulikag san internet. Madali na an pagturukal-tukal sin notisya.

     Sadto, an balita, o dispatso,  sa Bulusan, kun hali sa munisipyo, pinaagi sa bayábay. An sayo na nadumduman ko na pará-bayábay, yadto sipakla Inoy Prisco Galon.  Kun may ordinansa, may dara sira na bumbo, nalibot sa poblasyon na panirum-sirum, nan kun tiripon na an mga tawo, nabatog na sin bayabay, manungod sa ‘…tugon san senyor konseho munisipal…’  Nan bagaw ‘An primero na tugon…’

     Pagkahuman san bayabay, natarag’ok an mga tawo sin ‘Kalayo! Kalayo!’ habang nagbuburunggas.

solog

     Pwera kanira, mayon pa sin iba na pará-bayábay dini. Kun mauran-uran, bayábay san pakla (retrato sa to’o, ika-tolo hali sa itaas) na ‘Manguyumpus, kay mapinit-pinit’  An tikî (retrato sa wala, ikaduwa hali sa itaas), kun nahuni, bayábay kuno ini sin maabot na bisita.

     Syempre, an maaga, inbabayábay man san tura’ok san solog (tihababa’i na retrato, sa wala): ‘Aga na, bungkaras na!’

 

Hunyo 12, 2009

Niyan tabi inseselebrar san nasyon an kaniya ‘Independensya’, o bagaw sa Tagalog, Kalayaan.

Dini sa Bulusan, may namaghulat san parada san mga iskwela, kaupod an kanira mga maestra.

Sa mga empleyado san munisipyo, may diyo na natugal pag-upod sa parada, maski entero sira, namaghulat pa gihapon san sweldo nira para sa ikaduwa na kinsena san Mayo, o Mayo 16 hanggan 31, 2009. Kaya niyan, an paragasto nira, badi puro bale o sakada o utang sa tindahan.

Naghuhulat man an mga empleyado na makumplehan an kontribusyon nira sa GSIS. Hanggan niyan, an nai-hulog pa hamok san munisipyo para sa kontribusyon san mga empleyado sa Bulusan, hanggan Hulyo 2008 pa hamok.  Bagaw ngani sa Ispanggol, moroso. Ambot kun pan’o sini makagamit an empleyado kun mangaipo sin danon hali sa GSIS. Ambot kun makabayad man tulos an munisipyo basi ma-update an moroso, hasta san multa dahil sa pagka-moroso.

An mga deboto san Santo Nino, namaghulat man san pista sa Porog sa Lunes, Hunyo 15, labi kay an obispo kuno an mamisa. Ambot kun akay an obispo an mamisa. Badi sayo ini na okasyon na maipaliwanag niya sa mga deboto an kaniya desisyon na himu’on na kwarta an mga ‘non-performing assets’ san simbahan. Badi ma’o na ini an okasyon san pag-inagurar so’on na kanira proyekto ni padre nan ni hermano meyor.

Masipat-sipat…

kalderoBagaw nganyan san kaldero sa kaserola, ‘Kala’in mo man pag-imudon, mauringon ka!’  Bagaw man kuno san kaserola, ‘Kay ikaw, malinig? Masipat-sipat, burikat…’

Sayo hamok ini san mga kasabihan sa Bulusan. An iba:

‘Kun madali, madali…’

‘Madali-dali, tabili…’

‘Mabuwa-buwa, kahuya…’

‘Presentado, tarantado…’

‘Ba’adaw an iburuwa mo…nagdadaranlay…’

‘Di’ na yo’n during, kadul na yo’n…’

‘Pakaka’on tumig’ob, makabubusog; pakaka’on tumugbos, makahuhugos;  pakaka’on humigda, makatataba; pakaka’on dumuyan, makayayaman…’

‘Inbibiyawan pa ha’k, nag-aadaw na…’

‘Pag-una na, kay hulaton…’

‘Kun halas pa’k yo’n, tinukwag ka na…’

‘Di’ naabot? Nahigda…’

”Bu daw, di’ na’k mag-arasin…’

‘Kun nakahabo…sugad sin udo…’

‘Ngiriti, kay bansilan…’

 

Kusóg

May nakaistorya ako na sayo na estranghero, nakasakay ko man hamok.  pamatoSiya kuno, sobra sisenta na an edad, mala kay an mga kabataan niya, namagpakahuman na mag-iriskwela, may kanya-kanya na na pagbuhay. ‘Pero sadto’, bagaw niya, ‘san namag-iriskwela pa, tika-tika man kami mag-asawa san pagpahino-hino. Oyon an kadiyo-diyo mahapdos, an mga kaipuhan…Mamangno, san duru-daragko na, diri na man kunta harapdusan, mga talibong na man. An haghag mi, wara man kawara, natukalan hamok sin iba na man na haghag.’

      ‘Kun kita nasakitan, naiisip ta, lugod diri man ini masarihan san ako kabataan…Habang nagdadaragko, sigi ta an isip sin, nano man daw ini na bata ko, nano man daw an swerte sini? Naiimod ta na sira namagbatog pa man hamok, nan nadumduman ta an sakit sadto san kita man namagbatog pa hamok.

     ‘Kun iisipon baga, wara man sin masayon san ato mga nasarihan, labi an pagbatog sin maski nano.  Kun iba na ngani, mahod indidiyu-diyu’an pa, swerte hamok na nakalibre.  

     ‘Kun iba na, nasasala kita san ato pangarkolo san sitwasyon, kaya an desisyon ta, sala man. Sa ato pagkasala, kun nakalibre kita na wara danyos, swerte; kun nakulugan sin labi dahil sa ato sala, tama man hamok, kay sala kita.

     ‘Siguro, may Diyos talaga na nagbobo’ot kun nano an ato magiging gutub.’

Wara man ako masabi, malin puro man ako uyon san kaniya mga sinabi. Sigi ko na ha’k an pamati.

     ‘Di’ man kita nagkukulang sin hulit, para kay, sugad man sadto sa ato, an hulit san ato magurang, makulog sa pagbati. Kun sira na man an magurang, ma’o pa hamok nira maiisip na ini na inpapara-ulit-ulit ta, sugad man hamok ini sin mga pamato (retrato sa itaas, sa wala) na inbubutang sa hukut, basi diri makabuhi an isda, na kun diri tama an pagkaturon, nan mabulkas an higot, makapulkas an hukut, marantaw, makadulag an isda.

      ‘Kun daragko na sira, nan may kanya-kanya na pamilya, badi magburulag baklawna man, magkaranya-kanya na. Mayad man hamok kun puro mayad an kamutangan. Kun may sayo o nagkapira na maluya-luya, nan magkaranya-kanya, lalo sira mangluluya. Sugad man ha’k sa ato, kita na di’ man mga mayaman nan wara man sin mga koneksyon, an ato kusóg, sa pagkasarayo. Imuda na hamok an nahihimo san baklaw (retrato sa to’o) sa gihay. Kun diri purunguton, masayon barari’on. Kun maging silhig na an daghan na gihay, diri na maasi-asi pagbarari’a, makasilhig na sin ati, pakadto sa tap’ong.’

 

     ‘