Ay’ay: Kun wara tagsadiri…

Sin’o an magbubu’ot?

      Bagaw sa Bulusan, magbu’ot an magtirakampanaryo2

     Nabati ko an kuruno-kuno manungod sini na gasolinahan na inbibilog ada na maibutang doon sa lugar san simbahan sa Bulusan. Ma’o man ha’k ini an ako balor dyes sentimos:

1. Kun wara na plano na mabag’o an dalan na nabalatas sa bungto. Kun imudon an aragi niyan san sasakyan pasulod nan paluwas san    Bulusan, sugad san an sa wara na nag’ud ini sin plano sin pag-asenso. Pasulod agi sa Poctol, halitiday an iskwala doon sa may kura Mr. Soreta. Diri makahusto an duwa na sasakyan, magsaday-magdako, na magtatapo pagliko.  Pasulod sa Central halitiday man an likuan doon sa balay san mga Halum.  Kun dumiretso pabalatas sa Sapngan, ma’o man kahalitid pagliko kura ex-Mayor Guysayko, na kun makaliko man, mas masakit tumu’o sa ispilwey o sa hataas na tulay kay mas ngana kaharalitid.  Kun wumala sa balay ni Dr. Reyes, ma’o man an mga likuan sa kura Mr. Frando, o didto sa Lomboy. Kun umagi sa hataas na tulay, halitid na naman an liko didto sa may kura Mr. Gonzales. Kun umagi man sa ispilwey, halitiday na naman an likuan didto sa may kura Mr. Galindes.

     An istruktura san paninampo sa Bulusan malin pangnanytintaklaon pa, na mga bisiklon, traysikel nan pasayo-sayo na Alatco hamok an nakalabay. Badi wara sin inlalaom doon na pagdaghan sin sasakyan na mag-aagi, sanglit an daghanon man na kal’it, kali-kali, balakod-bakod, nan lubak-lubak an lalabayan batog sa probinsiya san Quezon hanggan sa mga baranggay san Dancalan nan San Roque. Nadagdagan man kunta an mga dyip nan traysikel, kay may namaghinguha man kunta magnuro-negosyo, para kay kulang man pasahero, kaya daghan man an kanira istambay.

     Bo’ot sabihon, wara man sin labi na dagdag na pangaipo sin gasolina sa Bulusan.  Gasolinahan, ma’o; saday hamok, na pareho san sa kura ex-Meyor Halum sadto, namamantener an kalinigan, na wara sin masyado ramok, nan sin mga klabira sin raot-na-di-man-inhihingayad-o-di-na-man-mahihingayad na sasakyan.  Kun sugad sini, madali ini hanapan sin pwesto.

     Di’anis na pwesto yadto na kahampang san paradahan san Elavil, sa kanto, sa likuran san munisipyo.  Dahil daragko na sasakyan nan regular man do’on, ini na mga bus an mas mangaipo sin gasolina o krudo, o mekaniko. Kun may maibutang na kasilyasan, magagamit man san mga pasahero.

2. Kun nag-aantisipar pa sin daghan o daragko na trapik sa maabot. An Gubat, may mahiwas nan tadong na tinampo na nabalatas sa bungto, kaya organisado an parada san manglain-lain na byahe, nan kaya san tinampo an tarapo-tapo, magdako-magsaday na sasakyan.  Mahihimo ini sa Bulusan. Halimbawa baga, an krosing sa may Dancalan isugpon doon sa tinampo na nalabay kura Mr. Frando, hataason an tulay doon sa ispilwey, nan ibanan an liko pasakat sa lubas, hanggan makaabot baga sa Lamboon sa Irosin, malaksi an byahe, nan diri masyado delikado. Syempre, depende kun pumahunod an mga maysadiri na apektado. Kun himu’on an tinampo sa Bulusan na sugad sini, di’anison man na pwesto doon sa Krosing sa may dancalan, o sa dalan na paliko niyan pasakat sa Lubas hali sa Sabang.

     Dako na bagay an mahihimo san mayad na dalan—trasportasyon—pa-Bulusan, pwera san mayad na pagmantener san mga bulod, dagat, nan tubi. Kun sugad sini, makag-iristorya sin realistiko manungod san bagaw turismo. Kun may magkaon na iba na tawo na may dara na iba na ideya, o kun masayon an pagbyahe sin produkto na Bulusanon, may asensuhan pa an Bulusan. Para kay, maski wara sin paarano-ano, harayu’on pa ada ini, kun mangyari man. Kun…badi diri na uso an gasolina.

Bag’o man humarayu’on ini, balikan ta an hapot: nano an implikasyon sini sa simbahan; sa punto san estetika o magiging hitsura san istruktura san simbahan nan san bagaw heritage, o an preserbasyon san dati na hitsura, pwesto, o historya sini na landmark o pakilaan? Syempre, an una nan tidakui na argumento san mga may ideya sini, an delihensya na dadarahon ada sini sa simbahan. Masugad sira, kaipuhan man san simbahan sin pondo para sa mantensyon, labi kun nagdidiyo man an manintimos na nakokolekta sa kada misa. Badi ma’o man ini an rason san mga may ideya na kulungon an imahen nira San Pedro nan San Pablo sa printera san simbahan sa Sorsogon, sa pag-itan sin mga tindahan.

      Kun iisipon, mayad man na pwesto sin gasolinahan do’on sa kanto san patio, sa dati na basketbolan.  Kun natugutan an mga iskwater sa likuran nan san mga iskwater sa sementeryo san Sabang, nan so’n na iskwelahan sa dati na bunkhouse, akay diri sayo na negosyo na mag-aarkila?

     An ako hamok pangalang-alang,

1. Diri aram an detalye san iburugsok: pwesto, kadako, disenyo o drowing, nan mga istruktura.

2. Kunay ini negosyo?

3. Sin’o an marepresentar san parokya? An parish council? Sin’o an mga myembro sini? Sin’o an nasusunod dini?

4. Diri na ada sini maipaimod sa tawo an kontrata bag’o pirmahan? Basi kun 50 anyos yoon sa dosyentos pesos kada bulan?

Mayad man na nabati ini na kuruno-kuno hali kun Mr. Abraham Tan. Di’ man sa pagpaano-ano, pwede ini pagbatugan sin pag-ay-ay, an pagkaturunga so’on na mga sadiri san simbahan, sa palusot sin pagdelihensya, na mas nakinabang an sayo na parte kumpara sa sayo. Kay maski an kamposanto, di’ man ada kaya san simbahan na ipasunod an awat na na inparasabi na sona, kay maski sin’o nakaokupar sin sobra sa pangaipo na espasyo, nan maski an sepulturero, malin napapabay’an na hamok.

     Imuda yo’n na kampanaryo. Ambot kun sin’o an nagbo’ot so’n, kay sugad sin Katipunero na di-helmet. Badi resulta ini san darali na wara tagsadiri…

Advertisements

Libro: Sangribo na mabanaag na sudang

Titulo: A Thousand Splendid Suns
Awtor: Khaled Hosseini
Taon: 2007

Kun naimod kita sine, kun diri ta pa aram, an ato hapot, ‘Nano an istorya sini?’, na kun an simbag ‘Baradilan’, sa pakahulugan san iba, aksyon; kun ‘Drama’, daghan an namaghiribi nan makaluluoy; kun ‘Komedi’, daghan an mumung nan suruhayon na intuturu-tanggulong; kun ‘Lab istori’, pirmi may magkatrato na badi habo san magurang an sayo, o badi may nagpakaraot kaya awaton mahuman an ma’o man gihapon. Kun iba na, an ‘Lab istori’, may kuru-karanta pa, badi sa pag-itan sin sanga sin kahoy, magluyu’an an magkatrato, sugad kura Guy en Pip. Ma’o ini an bagaw ideya ta san love story: nangyayari sa butnga sin hardin, sin kaburakan o pasakay na may namag-ani, o salog na namaglukso an damagan.

An A Thousand Splendid Suns, love story na nangyari sa butnga sin kariribukan, paratayan, aburido, gera. Nangyari ini sa Afghanistan, bag’o unabot an mga Ruso, hanggan unabot an Taliban, nan sumulod na man an mga Amerikano. Sa pag-itan sini na panahon, dako an hininglo sini na nasyon, na base sa istorya, abantihon man an kultura sadto, kun ikumparar halimbawa sa Pilipinas. Nagbatog an pagru’ro nira san batugan sira paghingayada san mga politiko na bagaw panday-raot. Sa palusot na babag-uhon an sosyedad, sira ugaring an inbatugan sin pagturukal-tukal sin mga makuri na mga rehimen, na kun inaabot na sin pangluya, naayo danon sa sayo man na pwersa na di’ naawat, ma’o man an napasimanggad. Kada umabot na pwersa, panabot san mga tawo, sugad sin mesiyas na masalbar kanira hali sa pagti’os nan kariribukan. Batog pa hamok magkariribok, may nadesidir na pagdulag. Mayon man sin sigi an la’om na magkakahiringayad, pag-upras, napiritan man gihapon maghali, maski urhi na.

Batog na saragday pa sira, mag-amigo na Si Laila nan si Tariq.  Si Tariq an inhahali’an san kusog ni Laila, parabalos kun may nanunggod. Mga tin-edyer sira, nagbabatog pa hamok humataas an lebel san kanira relasyon, san magkabulag sira dahil san paratayan, na wara sin pinagkaiba sa pagkaburunggas kay nagkaraging; si Tariq, nakahali kaupod an pamilya niya. Si Laila, nalaum; san adlaw na sira pahali, may hunugpa na bomba sa kanira balay na punatay sa kaniya magurang. Basi mabuhay, punahunod na hamok si Laila na asawahon san lalaki na unakudir kaniya, si Rasheed, an makuri na asawa sin sayo pa na babaye, si Mariam.

Istorya man ini manungod san mga babaye san Afghanistan, sa pagkatawo ni Mariam. Dunako siya na intatago san ama niya na may pamilya man na iba. Basi mahali sa kaniya poder nan karaw’ayan, pinaasawa siya sa lalaki na mas may edad kaniya na sadto pa hamok niya kabagat, na an gusto man hamok, makabata kaniya; mas mayad kun lalaki.  San wara hatagi sin swerte, lunuwas na an kuri san lalaki.

Sa bilog na panahon sini na pang-abuso kaniya, an paniwala ni Mariam, ma’o na ini an gutub sin sayo na babaye. Nabag’o ini ni Laila, na panabot ni Mariam, karibal niya. An kusog san bo’ot nan determinasyon ni Laila sa hampang san kuri ni Rasheed an naghatag sin dalan basi maagihan ni Mariam an kusog man niya na maski pirmi niya dara, diri niya aram na mayon ngay’an siya. Sa sosyedad na inbabale-wara an mga babaye, sugad siya sin isda na diri nagmamangno na an kinab’an niya, tubi.

Sugad man san daghan na istorya, ini na istorya san pagkaminootan nira Laila nan Tariq daghan an linabayan na kaulangan. Sa pag’itan san pagkabulag nira nan pagbagat uli, daghan an eksperyensya na kinaipuhan nira lusutan, labi si Laila, bilang ina nan babaye. Pagbagat nira uli, sa dako na danon ni Mariam, dako na an pinag-iba maski san pisikal na hitsura ni Laila. Wara na yadto na dati na pagkainosente, kinaon na o pinara san mga nangyari. Wara man yadto pagbaliha ni Tariq. Sa urhi’an, naipadagos man gihapon nira an buhay na magkaupod, padagos na naglalaom na mahihingayad pa an kanira nasyon, maski sigi man an pirit san mga gusto maghade, na maipirit sa tawo an kanira pagtubod sa paagi sin kuri na wara ikaduduwa, sa ngaran sin diyos (inuumaw nira an diyos bag’o o habang namatay o nag-iitsa sin bomba), nan hali’on gihapon sa kababayen’an an kanira diretso, oportunidad na makaambag man sa sosyedad, nan patas na proteksyon hali sa estado. Badi sugad man sira sa ato, na maski daghan an nauyam nan nakahali, nabalik man gihapon, kay an ungod, an buhay sa luwas, sayo man na klase sin pagti’os, nan syempre, maski disganado, puro pa man namaglaom sin milagro: an pagkabisay gihapon san ramok san nasyon.

Makahihibi na makauuyam. Kun ikumparar, an pagti’os san tawo didto mas ngana, kay hayag an paratayan, an gobyerno bo’ot sadirihon sin sayo na grupo sa ngaran san ‘kagurangnan’. Dini man sa Pilipinas, an pagtiri’os, sa ngaran san ka-arkabusan; tapan na an makalit nan haros sinadiri  na man sin nagkapira an gobyerno.

Ikaduwa ini na istorya ni Khaled Hosseini, sayo na duktor na nag-iistar na niyan sa Amerika.  An una niya na pagpurbar, an di’anison man na Kite Runner, o Parabukod-Buradol, hinimo na na sine. Badi nagdududa siya na maibalik pa sa dati an nasyon na kaniya binayaan, kaya an kaniya panumduman binutang niya sa pag-itan san mga letra sini na kaniya mga istorya. Maski makamurumundo, pamukaw ini manungod sa mga nangyayari niyan sa kanira nasyon na posible man mangyari sa iba, kaupod na an sadiri ta.

Arapinay: An asul na bata

taloySan bag’o mabuhay si Taloy, wara tulos pakauli, pina-istar pa san duktor sin pira ka-semana sa ospital. In’obserbaran, intagan sin bulong na pangpakusog nganyan. An gahoy sa kaniya sa Ingles, asul na bata. Kun sa Bulusanon, malaymay, maluya an lawas. An mga diri malaymay, wara man sin ngaran. Badi rosa, kay kadaghanan san bag’o mabuhay, rosa an kolor san pamanit. Maski an daragko na, na mayad kuno an lawas, bagaw nasa pink of health.

Sugad sin awaton siya magdako. May mga kaulangan na kaniya man inatubang,  masakit o magub’at. An ti’unahi niya na kahiran, an maluya niya na gana pagkaon.  Hanggan niyan, siya pa hamok an naimod ko na inaabot sin mga duwa ka-oras pagkaon.  Di’ man nahabo, na kun sugad ada sin iba na bata, mahimo sin dahilan basi mabayaan na an pagkaon; badi mapalusu-luso. Siya, sigi man an resibi sin hungit, intitipon hamok sa hiwa. San nakasolo na paghungit, kami kay nakidit, sigi man an lana, an ganya, basi madanunan siya. Masugad kami, ‘O, payt, hurungit naman…’ o kaya itukdo mi an baso san tubi, tutugalon mi sin ‘Tuklangan na yo’n…’  Sa bilog na proseso, mukugon siya, na biyo namagluwas an pinuhon na ugat sa pandok, pilikat-pikat man san mata, labog-labog man san siki sa silya. Makamangno man nag’ud, na’ubos an sulod san hiwa. Para kay diyo na oras sin pamunay, oras  na naman sin karaon. Kahiran na naman an pagkaon.

Naturalesa sin bata an bagaw tarawtaw. May makaraw, may suruhayon. Si Taloy, saday pa, an panurusimbag, sa dako na. Minsan, kaupod sin tiyuon, sunakay sin dyip. San manukot an konduktor, nakidit ada, kay sunugad ‘Wara pa ako iparasahe, kay wara pa ako pagsi-sweldo…’ Sadto pa ha’k, nasabutan na niya na sa dyip, kaipuhan magbayad, na an kwarta na ibarayad, kaipuhan madelihensya sa paagi sin pagtrabaho, sa sweldo na rinirisibi.

Napaliman-limanan mi. Otro mi na pagbagat, suru-soltero na siya, maski saday pa gihapon kun iabay sa kaniya mga kairidad. Mayon hamok ako sin nareparo na pagbag’o: san magmirindal, bahaw an kinuwa, nan sin mapinit na suli; bulud-bulod man sa plato, habang inkakamot. Tali’ungod an bagaw panupang. Nadaog man gihapon niya an awat na na kahiran. Kun iba na, nasumat man san manungod sa kaniya kuno mga naging katrato.

Niyan ada, may iba na naman siya na kahiran.

taloy1

Bagaw niya, insusunggod man hamok niya an ama, basi mamunay sin paghubog. Bagaw man san iba, siya kuno, nag-iirog man san mga nagpupurbar na bag-uhon an kinab’an. Bagaw man san ama, ma’o ini an kaniya nahaghagan. May rason man an ama. Kay sa kadaghan, an napili na naman atuhan ni Taloy, an sistema na sa pag-imod ada niya, wara ikaduduwa. Diri na niya inisip na sugad man hamok siya sin nagsusul’ot sin sapatos na labi pa kahaluga sa siki niya.

Sayo na panirum-sirum, ikatolo ka-taon sulit niyan, habang naglalakaw siya pauli, binadil siya na kaniya kinamatay. Petsa disinwebe. An edad man niya, disinwebe. Nangyari an nahaghagan san ama niya.

An prusisyon san siya ilubong, halaba’on nganyan. Hamamani an lubong sin dako-dako na tawo.  An kaniya pagkamatay, hunatag sin grabe na mundo sa kaniya magurang, nan sin libre na patalastas para sa kaniya mga grupo, sa kaniya praterniti, nan sa kun sin’o man na nakidit na humalaba pa an buhay niya.

Sigi pa man an laom san magurang, labi an ina, na maabot an hustisya para kun Taloy. Para kay siya, sayo hamok sa bilang san mga inhiringgit na kinahadukan kaya patraydor na pinatay. Bagaw nganyan san nag-oro’imbestigaray, badi an mga kaamigo man ha’k niya, o badi an mga grupo-grupo do’n, o badi naparahan. Intero tinukdo, pwera san sadiri.

Dini liwat sa Pilipinas, maski dini sa Bulusan, an arapinay, sugad man san mga sasakyan sa Manila; may color-coding. Arapinay an parareho na kolor, kakuntra an napalain man na kolor. Mayon sin sayo na hataas ada an ranggo na soldados, na bagaw nganyan, siya an inpapara-ulian, maski di’ man niya aram kun sin’o an naghihimo, aram hamok niya na siya an inspirasyon.

May nagkadurumduman an mga kararani nira. Kaya man ada kuno, san madali na mangyari, daghanon an mga namagtinda sin special offer, maski nanirum-sirum na; ralabad-labad, tarapo-tapo. Namaghinayod ada. Kun nagasi, nasabihan kunta si Taloy na di’ na so’n, kay an sugad so’n na darali, mas angay sa mga rosa, diri sa sugad kaniya, dati na asul na bata. Para kay badi masugad siya, ini na kinab’an, di’ man hamok para sa sayo o nagkapira na kolor. Pwede man dini mabuhay an intero na kolor, na sugad san pagka-araginsa san mga kolor san balangaw.

KUN MAY PANAHON KA, purbara ini pagsikupa: An hinggitay.

Ay’ay: ‘Mautod ha’k an laway…’

Kun nakarambang, mahod naabrihan ko man sa telebisyon an programa na Discovery Channel. Pwera san mga pagkaon na manglain-lain, o manungod sa mga nangyari o history, naiimod man an iba-iba na lugar—-an kanira kultura, tradisyon, mga landmark o pakila’an—bagay o institusyon na nagdara sin onra sa lugar nan sa mga namag-istar, na ma’o man an inbabalik-balikan san mga nagharali na, magtaga-doon o turista na lunabay man ha’k dati.

     Halimbawa, sa Amerika, may mga lugar na, kadaghanan kaunan, nagbatog sa saragdangay na karihan, na dahil naruyagan nan kinaan’dan san tawo, unawat, dunaragko. San malabayan pa san moderno na teknolohiya, lalo dunianis an produkto—batog sa kalidad, pagpakete, serbisyo, nan pagdestribwir. Mayon ngani sin pina’imod na lalaki na gunurang na hamok sin kahimo duyan. Kadaghanan, an negosyo inparasa-pasa na sin pira na henerasyon. An parokyano, mahod urupod kun nadayo, mga pira man na henerasyon.

     Sa Japan, mayon sin mga tradisyunal na tugtog na hanggan niyan, may mga maaram, kay hanggan niyan, may nakahimo man san mga tradisyunal na instrumento na ma’o man hamok an may kakayahan maghimo sini na tradisyunal na tunog.

     Sa Gresya, mayon sin mga lalaki na hanggan niyan, an ubra hamok, maghimo sin sakayan.  Kaya an kanira hanapbuhay nan hilig pagpadagat, suportado san dati nira na kakayahan pagsakay, sa dati nira na kinaandan na disenyo sin sakayan.

     Sa Indonesia, mayon sin barberya na kun pira na na henerasyon an nagmaneho, na diri man kinasumuhan san mga parokyano. Badi hasta san buklis nan pomada, kadatihan pa man.

     Sa Tsina, hanggan niyan, diri nawara an kakayahan nira sa arte na kaligrapiya, pwera san mga ehersisyo na bagaw sa Ingles martial arts. Syempre, an pamado-bado nira, sugad pa man san dati, bihira na hamok yadto na bagaw pagpasaday san siki san babayi, sa paagi sin pagpasul’ot sin saday na lansang na sapatos.

     Dini sa Pilipinas, sayo na sikat na produkto, an sorbetes na Arce, na ma’o ada an nagbatog san Selecta. Iba man an kanira timplada kun ikumparar sa mga mahalon na ngaran sin sorbetes. Napalain liwat an iba nira na flavor na sugad san halo-halo nan abokado. Yo’on man an litson manok na Andok, na hanggan niyan masarigon pa man, maski ngani sigi man an mahal. Sa halo-halo’an, yo’on pa man sa Daraga an dati mi na inkakadto, maski an sa Sorsogon nan san sa Gubat, warara na.

Sa Bulusan, dati may mga maaram maghimo sin pana nan antipara sa dagat na himo sa kahoy. Ambot kun may namaghimo pa sini. May maaram man maghingpit sin yugo, patuloy o arado. Para kay kun mapu’o an karabaw, mapupu’o man ini na mga kina’adman. May nagkapira man na establisimyento na inbabalik-balikan: sugad san panaderiya nira Ponga nan nira Inggam, nan san lansunan nira Narvades. Kun may nagpadagos kunta, badi oyon pa man an karihan na binatugan ni Oya Inying sa Sapngan, o maski an karihan san apo ko sadto sa Central. Maski ngani nagkawarara na, mayon pa man niyan sin, kun nayungod, nasugad sin ‘Dini sadto an sinehan nira Menelio’ o ‘…nira Lagata’, o ‘Ma’o ini an dati na Gabaldon…’

     San mamatay si Oya Inying, wara na sin nagpadagos san kaniya paghimo sin kakan’on na sugad san suman, ibos, biko,  o kun nano pa. May mga maaram man, para kay koro-kontrata hamok. Ambot kun namamantener an timplada, kay an iba, liniliwat man an proseso nan mga kasakot; an dati na ginalpong na bugas, tinutukalan sin arina. Kun an buding dati plus pili, niyan, may sakot na na kamote o arina. An kakaw, natutukalan sin cocoa.

lanson11     Masiram an lanson na himo kura Inoy Awel Narvades (retrato sa wala). Pino na sarama na mapulut-pulot sa hiwa, nan tama hamok an tam’is. Sikreto ada sini an resipe, kay mala wara sin nakairog sa Bulusan. Para kay hanggan niyan, mano-mano an kanira proseso, kaya maluway, nan diri nakadaghan sin himo.  Bulusan hamok nag’ud an naaabot. Kay saday an produksyon, diyo man an delihensya, kaya saday man an indulhensya paghimo. Kun an parahimo masumo o madagka sin iba na pagbuhay na mas dako an delihensya, posible na ini na produkto na kinaandan na, mawara, mapu’o.

     Awaton na man an panaderiya nira Ponga nan nira Inggam, na naipadagos san ikaduwa na henerasyon.  Basi pa kun may sumalo pa na masunod na henerasyon.

Niyan, sigi pa man an himo sin lanson kura Mr. Narvades, nan sin tinapay sa mga panaderiya nira Ponga nan Inggam. monayPara kay sigi man an liwat-liwat san kanira produkto. An lanson nan san pandesal—pwera pasobra—sugad na hamok kadako san talimon kun pagtapu’on mo an tangan nan san tudlo sa sayo na kamot. Maski an monay (retrato sa to’o) na dati sugad kadako san bagaw hamburdyer, niyan sugad na hamok kadako san pandekoko sadto.  Di’ man liwat mababasol an naghihimo, kay grabi an minahal san arina nan bugas; ma’o man an igaratong. Kaya pinasaday na hamok nira an produkto, basi kuno mabakal pa san Bulusanon. Bo’ot sabihon, sa mamiso an sayo, maski puru-pan’o padagos na makatadi sin pandesal o monay o lanson an Bulusanon. Bagaw ngani, mautod ha’k an laway. Kun sa paghimo sin berlina, matchbox na hamok ini. Kun pagsakay man sa bus o sa dyip, katunga na hamok san lubot an ingkod. Kun diri na magbarato an bugas nan san arina, di’ man lugod mangyari na an lanson, pandesal nan monay sa Bulusan, magpapareho na hamok kasaday san laptukay.

lanson1     Mayad ngani, kay sa Sorsogon, may naghihimo sin lanson na an rami nan kadako, sugad san dati pa gihapon. Ini na lanson giniripad sin minulido (retrato sa wala), husto sa saday na nigo, mga ongkilo-i’medya ada kadaghan, sa halaga na syento-singkwenta. Makatadi intero sa pamilya, diri mahahayat.

     Sa Manila, kila’on na an Pugon de Manila, na an pandesal maski luto sa de-kuryente na oven, sa kadako nan rami, sugad man ha’k san dati:  ramihon mo an ragsik, labi kun bag’o lutu’on.  Bastante an lahidan mo sin mantekilya, nan diri mo mabubut’san kun itunlod mo man sa mapaso na kape, maski nasa itaas pa san bangko an sayo mo na siki. Sa retrato dini (yadto sa itaas), imuda an dako na pandesal. Ma’o yo’n an sa Manila. An saday, himo yo’n sa Bulusan.

Arapináy: An butbot, kuwáw

dancalan-cottage1Sa  iba na lugar, kun may nakandidato, an hapot san mga tawo, Sin’o yo’n? Nano man an kwalipikasyon so’n? Nano an nagkahirimu’an? Ungod man ada an insasabi so’n? Sa sugad sini, kun bag’uhan o diri kila, sasakiton, sugad  dini sa Bulusan, na grupo-grupo an mga tawo: may tawuhan sa sadiri, may tawo na kaurupod ‘batog pa sadto’. Kaya kadaghanan san nanggagana, kapamilya man gihapon san mga dati na nanggarana. Diyo na pamilya hamok an nagtuturukal-tukal sa pwesto. An nagkapira na may gastuhon, ma’o man hamok an nagkukuruntrahan.  An iba na tawo, botante hamok; naaabrasa man, kun iba na.

‘Kami ngani’, bagaw ni Oya Basyon, ‘sugad sin bulan-bulanay man hamok kun eleksyon, kay di’ man kami nakaboto kun sin’o man an gusto mi…’

”Kay?’, hapot san kaistorya.

‘Aw, kay tawuhan man ha’k baga kami. Ini na nabugsukán mi, di’ man sa amo. Kun sin’o an gusto san tagsadiri, pinatugunan na hamok kami…’

‘Aw, ‘sabagay, mayad ka ngani, kay an namutang na balor san boto mo, an  pagbuhay nan pagbugsok niyo…An iba, a-sanggatuson hamok an boto…’

‘Hmm, tig-a-kirinyintos kuno san nakaagi… mala kay naibugun man kunta kami…’

‘Hmm, kun pumabakal ka sin boto, nan haranggutaw an lumuwas, di’ ka ada makunsyensya…?’

‘Wara man ada na so’n na kunsyensya niyan na panahon…’

‘Mayad ngani ini na meyor ta, kay malin mayadon na hamok…Madinanunon kuno ini. Bagaw san nabati ko, diin ka pa nganyan makaimod sin meyor na kada kumadto nan buman’o, pirmi ino’onra? Dini ha’k nganyan sa ato!’

‘Ma’o baga kuno? Kun wara ada pamasahi, tinatagan pa sin diskwento do’n sa bus…’

‘Ma’o kuno. Ambot ha’k baga kun personal niya na kwarta. Diri ada kinukuwa man gihapon sa pondo san munisipyo?’

‘E, na makwarta yo’n, kay makandidato man yo’n kun wara?’

‘Ma’o, pero matagal man sin kapangduhal, ma’d kun dako-dako man an sweldo so’n?’

‘Ambot baga. Kay pwera san mga inpapa-iriskwela kuno, bagaw pa san iba, sin’o nganyan an, pag-ingkod pa ha’k, napahingayad tulos an munisipyo?’

‘Badi. An nabati ko pa, istrikto kuno ini. Mayadon pa an liderato. Kay imuda, yo’n na beach, pinangtugal kuno so’n an mga kapitan na mag-arambag pagpahimo so’n na mga katids. Wara man kuno sin nakasayuma…’

‘Iya, sin’o man an namag-arkila so’n na mga katids? An mga, kuwaw?’

‘Ha ha ha. Sadto yo’n. Badi niyan, butbot na man…’ Naunabihan nira an sarabi-sabi sadto na parasyada ada do’n sa baybayon kun bulanon, kay manikop kuno san namag-kuwaw.

‘Ma’o man baga kuno yo’n na pag-Hermano sa simbahan? An dati na paramilya an naglalalam sa bilog na turno, ini na Hermano, pinangtuturnuhan an mga baranggay. Di’ trangkilo, kay sigurado na may naglalalam… Maski mag-Hermano sin pira ka-taon, kay tutal daghanon man an baranggay na pagtutugal-tugalon…’

‘Maidiyahon, ha?. Marasa ka so’n? Sin’o na’k an nakaisip so’n? Mayad talaga an liderato sini.’

‘Basi pa kun maisipan niya na ipa-bayanihan na’k an tinampo, batog sa Buhang hasta sa Mapaso. Tukahan an intero na kapitan. Tutal, kirita man hamok na Bulusanon an naperwisyo sini na karal’it na tinampo ta…’

‘Ma’o, ha? An diri makadanon pagpala nan pagriprap, mag-ambag sin semento, o maski magpakaon na hamok sa namagkaminero… Para kay, badi dako man yo’n na gasto…’

‘…Madanon ada an mga taga-luyo na partido?’

‘Akay magdiri, na puro kita namaglabay…’

”Iya kay kun ini man na meyor an sumugad, lihisan ta do’n sa Dancalan, kay diyo pa ako do’n maperde…’

‘Aw, kay kun wara do’n pagbalay-balay si Didoy, badi perde do’n. Pero, di’ man ada so’n mahimo… Kun himo’on man niya, nano man? Syempre, an aatamanon niya, an nag-ataman man kaniya. Kun panahon ini san naperde niya, badi iba man sadto an paglalalamon…’

‘Syempre. Arapinay baga?’

______________________

TRIBYA

Sayo san mga isuruhay sadto san mga magurang, an butbot, na kun iba na, ginagahoy man na butbot kuwaw. Ambot kun nano nag’ud an hitsura sini, kay sa hadok mi na mga kabataan, wara mi na pagpara-usyusuha; kun nano, nag-aano, naka-ano, diin pag-aano. Nagparareho na hamok lugod ini san santilmo, kabalang, unglô, nan san di’ naimod na tawo. An pangontra man hamok ada sini, pwera san di’ na pagluwas, an ‘p’era intero’.

Nahadukan man an kalag, maski bagaw man san iba, mas makahahadok an buhay pa, kaysa minatay na.  Niyan, mas naniwala ako sini. Labi dni sa ‘Pinas, mapahunudon an minatay na sa buhay pa. Pagsugada, ‘ho, dipunto, dipunta, maghurar kamo niyan, kay basi mamagpakaboto kamo…‘, mga masunudon man. Kaya pag-eeleksyon, daghan ada an nakaboto na hali pa sa kamposanto.

Marso 7, 2009

Ma’o tabi ini an notisya ta niyan hali sa Bulusan.

Presyo san produkto na Bulusanon:

Lagting…………………………………………………Php15.00 / kilo

Nikit……………………………………………………………4.00 / kilo

Ilog…………………………………………………………180.00 / kilo

Bugas………………………………………………………..30.00 / kilo

Bugas……………………………………………………1,500.00 / sako

Karne na orig……………………………………………160.00 / kilo

Karne na manok………………………………………..120.00 / kilo

Isda na dakop sa Bulusan……………………………140.00 / kilo

Isda na hali sa Bulan………………………………….100.00 / kilo

Lubi……………………………………………………………5.00 / bu’o

Lukad………………………………………………………..13.00 / kilo

Bandala……………………………………………………..18.00 / kilo

Kalo, karagumoy…………………………………………..3.00 / sayo

Kalo, buri……………………………………………………..2.50 / sayo

Presyo san iba na gastuhon san Bulusanon:

Pasahe, Bulusan-Gubat…………………………..Php37.00

Pasahe, Gubat-Sorsogon………………………………10.00

Pasahe, bus Sorsogon-Legazpi………………………40.00

Pasahe, van Sorsogon-Legazpi………………………60.00

Pasahe, Elavil paPasay……………………………….500.00

Pasahe, Elavil hali sa Pasay…………………………600.00

Pasahe, aircon Gubat-Pasay……………………..1,200.00

LPG………………………………………………………..500.00 / refill

Semento………………………………………………….215.oo / bag

Gin, bilog………………………………………………….28.00 / bote

An Elavil na bus, nahali sa Pasay mga 4:00 an hapon, naabot sa Bulusan na mga 5:00 an ma’aga. Pabalik, nahali ini sa Bulusan mga 12:00 an udto, naabot sa Pasay mga 2:00 an ma’aga.

     Dahil barato an bakal san bandala, bihira kuno niyan an naghahag’ot. Kun madumduman man nag’ud, an bakal sini san Hunyo 2008, Php35 an kilo. San Septyembre, Php47.

Among?

Sa mga napag-iristoryahan ta dini, malin daghan an reaksyon artamisasadto na sa Pulso; an manungod sa manglain-lain na hapdos nan remedyo san Bulusanon. Badi dahil dunaragko kita na puro nahadok san mga sugad san nonot, anab, nan kun nano-nano pa. Mayad ngani kay pagluwas ta sin Bulusan, napabilin man ini na mga ‘mikrobyo’, kaya an kabataan ta niyan, di’ ta na pinamagpingkitan sin ‘pangontra’ na mga liso na nasa uru-ulunan, nan sin mga medalya sin santo.

May komentar hali sa bag’o ta na kaupod, si Lawaan, manungod sini na hapdos na bagaw among. Niyan ko pa ha’k ini kabati. Salamat sini, Lawaan, kay may bag’o ako na Bulusanon na termino na naadman, maski di’ ko aram an bo’ot sabihon. Nano an mga sintomas sini? May bakuna na ada na pangontra sini, pwera san aya nan santigwar?

Basi kun ma’o ini an nakadali sini na ato blog, kay pira na kaadlaw, sigi an palusu-luso, wara ko lugod ini na komentar kasimbag.  Sugad sin, kun sa panit, naingas, kinurikong o kinagid; kun sa paray, tinunggro; kun sa manok, tinakwaw; o kun sa baktin, runimrim.  Mayad ngani kay may sayo na nagdanon, nahingayad man sin sayo kagab’i.  Niyan, balik uli sa dati an kasisiklo.  Ma’o ada ini an among?

An resulta, pwera san luway-luway na download, nawara an Pahina na Bayabay!, kaurupod an mga simbag niyo didto batog na batog, an Contact, kun diin kita naghuhulat sin kun nano na hapot o notisya o reaksyon manungod sa nano man na iristorya dini, lalo na an Iskolar, nan an kabit sa blog na Otsenta Y Dos. Naibalik ta na an kabit sa Otsenta Y Dos, nan niyan man ini na Bayabay! hinimo ta na hamok na Kategoriya. An inhihinguha ta pa, an Contact. Kun diri pa ini umayad, badi, til’igan ko na ini sini na koleksyon ko sin iburulong hali sa Odikin, mga kadaanan na tinanom na mayad kuno sa manglain-lain na hapdos: lakadbulan, inghingho, kataka-taka, rosas de hapon, artamisa (retrato sa ita’as), albahaka (retrato sa to’o  sa ibaba), herbo buena, buyo, kulugungkugon, aritana, santo anghel, oregano. Maski arin ada, basta pito sini an pagsarakuton. Nagpapahanap pa ako sin kadlum, kamod, kalao’o, nan sin pag-uringon. Sa ti’urhi’i na dispatso, malin tilingaw-tingaw nan rukut-dukut man hamok an naagihan, badi mabalyo naman dini sa may Kabugaw, basi pa kun makaagi.

Pwera karaw, maluya pa an ato kinaadman sa mga pangontra sini na mga maldisyon nan pagya’aw, sanglit an di’ ta man ugali mangmaldisyon o mangya’aw.  Kun mayon man do’n sin maninggo sa mga sugad sini na bagay,  labi kun medyo may pagmakulog, tabi man pakikablit dini. Kanugun man pan’o kun umay’ay hamok ini na ato inpaparadiyo-diyo.

Eniwey, dini ta man gihapon ipadagos an mga dispatso o notisya hali sa Bulusan, magdi’anis o magdiri; nan san mga anunsyo sa mg aktibidades sin maski sin’o na Bulusanon maski diin hali.