Karabasa

Sa Bulusan, an gahoy sini, karabasa. Sa iba na lugar san Pilipinas, kalabasa, o kun ini’Ingles, squash. May daragku’on na lapnad, may saragday na lipuntot, may berdehon na may purutak-putak, may kolor-baldosa.  Kun nabakal ako sini, sinasamad ko san kulo ko sin diyo, basi masamira ko an duga. Bagaw san mga maaram, kun mapuluton an duga, badi masapog.  Kadaghanan san masapog, an berde an panit. Sa Bulusanon, di’anis an masapog; mag-bilanghoy o mag-karabasa. Diri di’anis an matari, o bagaw san mga gurang, matarasâ.

Nakasari na man ako pagtanom sini, mayon pa sin saday nakarabasa1 pala-pala na kariwkiw. Mala kay, di’anison man an pamati san mamurak na. Grabe na kanali’an. May nagsusuhay na ‘Ayaw pag-gagap’ti an burak, kay kun matarog...’ Insunod ko man an wutwut, pero naamot man an burak na nauga, nan bukdo na natarog, bag’o nakabilog, nakaimod sin bunga na dunako, hanggan mapukdi, nan masuli.  Sugad ngay’an so’on: maski habo-habo ka magkaon sin karabasa kay mas masiram an karne, nakaon ka, kay ikaw an nagtanom. Syempre, sa Bulusan, an karabasa, nagkatolo man an pagluto: linumpan, karabasaginisa, o suman.

SULI NA KARABASA

Karabasa: Ginipad sin tig-uruna pulgada na kubiko; pwede pinanitan, pwede diri.

Lunop: Sayo kabu’o na laya o tugas na lubi.

Bangot: Pwede an tinapa, tidong, bis’ang, hipon, sirong-sirong, uga na pusit, kinisnit na pritos na isda.

Luy’a, bawang: Pinanitan, dinunot.

Sibuyas: Pinanitan, ginipad

Ibutang sa karaha sa sug’ang an hatok, bangot, luy’a, bawang, nan sibuyas. Luskayon hanggan maluto an hatok. Timplahan sin asin. Ibutang an karabasa nan pagtaga-luskayon hanggan maluto. Bag’o ha’unon, pwede man magbutang sin maski duwa na daragko na sili.

SUMAN NA KARABASA

Karabasa: 1 kilo, hinali’an liso nan tiyan

Ginalpong na bugas: 2 na kilo

Lunop: Tolo na lubi na laya o tugas, dinagdagan sin 8 baso na tubi

Anis; diyo na asin; asukar, mga 1 kilo.

Ipurutos: Dahon sin saging, halimbawa botho’an; dinangdang

La’gaon an karabasa hanggan rumugi. Pagpinit, hublason sa panit nan dunuton. Ibutang an hatok sa karaha sa sug’ang nan luskayon hanggan maluto.  ibutang an ginalpong na bugas, an karabasa, anis, nan asukar nan asin na panimpla. Luskayon basi magsarakot nan hanggan maluto nan magmara. Kun inkarkolo na luto na, taptapon an linukay san dahon. Kun diri na magkupot sa dahon, luto na an linukay. Pagpinit-pinit, pwede na putuson sa dahon.

sumanAraginsahon an pinutos na suman sa kaldero o koron a kaserola na may taklob. Tubi’an sin hanggan tunga. Tug-unon sin mga medya ora.

Dini sa Pilipinas, kun iba na, ingagamit an karabasa sa pagtuya-tuya, sugad san bagaw Kalabasa award, na para kuno sa mga bagulbulon. Bunagulbol, kay kun sigi kuno an pamiyawas. Kaya sinusugad, ‘Mayad pa sa imo, magtanom sin kamote…’

Sa iba na nasyon sugad san Amerika, ginagamit an karabasa sa pag-onra san para-uma. Mayon sira sin mga kapistahan, diri kumple’anyo sin santo, kundi, panahon san pag-ani san karabasa. Ginagahoy nira ini na pumpkin festival. May mga parada sin mga iba-iba na kadako nan itso sin karabasa, may mga karosa sin karabasa, nan mga parasayaw na may kostyum na karabasa. Mayon pa sin torneo sin padaraku’an sin karabasa.  Kun tigkalagan, mayon man kanira sin bagaw halloween, na ginagamit man an karabasa na sugad sin panghadok sa maya; linuluhu’an sin korte mata, irong, nan hiwa, nan binubutangan sin kandila sa sulod, matapos hali’an sin mga liso. Pwera san carbohydrate, protina, bitamina nan tubi, mayon pa sin mantika an karabasa, kaya an iba na tawo, imbes na lumpan o igisa, linala’ga o hinuhurno ini. Mas madali pa an preparasyon. Nasusuli man an ugbos sini nan san burak. An ugbos, pwede man lumpan o sabawan. An burak, pwede man na butangan sin giniling na karne o itunlod sa binati na bonay nan prituson. Bagaw ugaring san iba, diri angay pagkutuson an lalaki na burak, kay kaipuhan basi makapabunga. Syempre, popular man an inkukutim na liso. Mayon man sin namaghimo sin ceramic hali sa pinakudat na karabasa.

Madali magtanom sin karabasa, kay diri kaipuhan an dako na ingod, basta may matudukan an puno, nan mabutangan sin kanapan an balagon, na pwede pala-pala, sa bubong san payag, o maski sa kudal. Kun daghan an magtanom, diri hamok magiging abunda sa pagka’on, di’ na magpaparapangayo o mangalit, may mahihimo pa na produkto na pwede madelihensyahan.

Suli na manok

kapayas

Sa Bulusan, di’ man ha’k dahon o paklang o bunga an insusuli. Mayon man dini sin suli, o linumpan na manok.  Bagaw ngani san oro-iristorya, mayon kuno sin Bulusanon sa uma, na unayo dispensa sa mga amerista nira. Bagaw nganyan, ‘Pasensya na kamo sini, kay pan’o so’n, na wara kami pakabakal sin sardinas…’

LINUMPAN NA MANOK

Mga kaipuhan:

Manok. Mas masiram kun an ataman na buhi, basi pa kun dumaraga manoko solog-solog kay mas madali lutu’on. Mas di’anis kun isakot hamok an pakpak, biti’is, li’og, dubdob, atay, kapuso, budlang.

Hilaw na kapayas. Pinanitan, hinali an liso nan san tiyan, kinaruskos o rinaspa, nan pinuga’an.

Lunop. Di’anis kun laya o tugason na lubi, na may diyo hamok na tubi.

Luy’a, bawang. Pinanitan, dinunot.

Sibuyas. Pinanitan, ginipad.

kapayas2Ibutang sa karaha sa sug’ang an lunop. Ibutang na man an manok, an luy’a, bawang, nan sibuyas. Luru-luskayon hanggan maluto an lunop nan rumugi pa an manok. Timplahan sin asin nan paminta. Kila kun tu’ig na an pagkaluto san lunop, kay an rami sini maturu-tam’is.

Paituson pa an lunop, nan ibutang na an kapayas.  Luru-luskayon hanggan maluto an kapayas, nan humubas-hubas pa an sabaw.  Bag’o ha’unon, pwede man butangan pa sin sili na dako, maski duwa hamok.

Kun iba na, imbes na karuskuson o raspahon,suli ginigiripad hamok an kapayas. Para kay dahil diri napupug’an, madali ini malat’ok, mas natubi,  kaya apektado an lunop.  Mas di’anis an hilaw na kapayas, kaysa hubal.  Kun banug an kapayas, posible man magpait.

Kun may masudlan pa, pwede man manulsi sin hinog na latundan.

 

‘Baragat uli kirita…?’

iskawat

Agosto 2007

Hoy Raul,

Ba’adaw, Padi! Awat na daw, wara kita pagbabaragat.  Nagkadurumduman ko ha’k kamo san mabungkalan ini na retrato, kay pan’o namisay kami kay mabalyo kami sin balay. Ba’a na napuringot si misis, kay na’alto an harakot, kay ini na uga’ng na mga retrato an nautadlan ko.

Nadumduman mo ini na retrato ta, an Jamboree sa Cagsawa? Bulegs, padi, hamamani man hamok an mga  kapgu san mga hitsura ta sadto, ha?’

Aw, na’baya, prinsipal ka na ada niyan, ha?

Sige, basi pa kun masimbag mo man ini na surat ko.

Yor klasmit,

Ap

………………………………………………………………………………………..

Oktubre 2007

 Hoy Ap,

Na lalaki ini, kay pinangaratan kita. Kumusta na? Awat na na panahon ka sin kalayas-layas, aw, pagtaga-dulhog man daw dini sa Pilipinas, kay ho, sigi an tuga san bukid, basi kun madelubyo na. Dyok man ha’k yo’n, di’ man lugod mangyari.

Mayad man na nadumduman mo magsurat. Ini na pinadara mo na seroks sini na retrato, mayon man ako sini. Sayo ini san mga inhahanip-hanip ko sin mayad, kay bagaw baga subinir? Hain man daw yo’n na iba ta pa na kaurupod didto? Ma’d kun diri, sigi ta man hamok an durulag sadto, pa-Legaspi kay maimod sini…panabot sa Bulusan, mga seryosohon kita sa Jamboree

Di’ pa man ako prinsipal. Nagtataga-tukdo pa man, mala kay, ho mahimo na naman lesonplan.

Sigi padi,

Raul

——————————————————————————-

Disyembre 2007

Hoy Raul,

Salamatunon san simbag mo.  Ikaw liwat, pinadumdum mo pa an irimod ta sine sa Legaspi na hanggan niyan, wa’ so’n nakaaram. (Wa’ man pagmarangno an mga iskawtmaster kay sigi man ha’k baga an purusoy nan irinom?) An lider-lider ta sadto, sira Rameses nan si Danny. Para sab’it man ha’k ako. Na’baya an taytol sadto na sine? Basta, si Tony Ferrer an bida.

Aw, nano an balita mo kura Leo, Caloy, Gal’ong nan sira Martin? Nagbabaragat man kamo? Kun magbaragat kamo, o magka-iristorya, agyata na sin baragat uli, maski sa Kamahalan na 2009. Nano, payt?

Merikrismas ngay’an sa iyo intero.

Yor klasmit,

Ap

——————————————————————————–

Pebrero 2008

Hoy Ap,

Tinagan ako ni Raul sin seroks sini na retrato na hali sa imo, nan hinatag man an adres mo, kaya nakasalagangsagang man ako pagsurat. Mayad man na may kopya gihapon ako sini na piktyur, kay nawara na an kopya ko sini. Iya, bagaw ni Raul, gusto mo kuno magbaragat kita uli? Pan’o daw, ha? Na malin puro man siribot. Ini ngani sira Badong, nan sira Leo, mga uya man hamok, di’ man kami so’n nagbabaragat.

Aw, kunsabagay, kun bumurut-burut ka dini, badi magka-aramak na’k yo’n!

Yor klasmit,

Caloy

……………………………………………………………………………………………….

Mayo 2008

Hoy Caloy nan Raul

Pasensya na kay medyo nataod-taod ini na simbag ko. Di’anison ‘gud ‘to’o kun madagos ini na aragyatan ta. Pambihira kunta kun madagka ta man si Mr. B.

Para kay, sugad sin nagluluya an pagbuhay mi dini, haros intero niyan namag-andam. Pero basi pa madagos. Di’ ta hamok pagplanuhon sin pambihira, ha? Kay mas di’anis baga an napayt na hamok?

Basi pa kun masabihan man niyo an iba ta pa na ‘kumrad’.

Yor klasmit,

Ap

——————————————————————————–

Nobyembre 2008

Hoy Raul,

Maski wara na kamo pagsimbag sadto na urhi ko na surat, sa pamati ko, namaglaom pa man kamo na madagos an baragat ta niyan na Kamahalan na 2009. Basi pa kun madagos, maski diyo hamok kita na makaabot.  Para kay sigi pa an luya san ekonomiya dini. Kaya, an plano mi na pag-uli, badi diri na ngun’a madagos.

Sabihan ta na’k kamo kun kan’o, o kun maipadagos man niyo, balitai na hamok niyo ako.

Salamatunon nan kumusta sa iyo intero.

Yor klasmit,

Ap

Arapinay: ‘…Magtanda san tunub’

Di’ pa napuno an dyip inpukpok na san dispatser an lunob. Abanti!, bagaw niya, nan dunaop sa drayber na nagpa-andar na san dyip, in’ayo an bayad niya.  Lunarga na an dyip hali sa Gubat pa-Bulusan.

      Naamot man an pasahero, magtiglima magluyuan na ingkudan, nan sin duwa sa unahan.  Wara na sin huyabit.  Wara na ngani sin konduktor. Nagngalas an sayo na pasahero. ‘Aw, nano, di’ na ini pinamagdasok? Kay dati baga, kun wara huyabit nan sin nangingkudan sa uluhan san dyip, di’ pa dyip1puno…?’

      ‘Aw, may oras na niyan an pila nira. Magpuno sa diri, basta oras na, dapat lumarga na…’

      ”Kay?’

      ‘Daghanon na sira pan’o. Kun papurunu’an, an iba na dyip aabuton sin gab’i, di’ na makabyahe. Kaya orasan na an pila, nan iskedyul na kun sin’o an mabiyahe kun nano na adlaw…’

      ‘Di’ pabor sa pasahero…?’

      ‘Aw, badi…kay di’in ka baya kapirmi, kay malin bihira ka mag’uli?’

      ‘Hm, sa Katbalaogan, kay didto an pagbuhay, para may inkanhi niyan…’

      ‘Kaya man sugad sin napanali’an ka…’

      ‘Aw, medyo. Kay san una, kun diri ka humuyabit, kun diri ka maestro, badi masugad bakla ka…’

      ‘Ha ha ha, pan’o sadto man, maski may ma’ingkudan, gusto man maghuruyabit…’

      Sigi an ergo san duwa na pasahero. Di’ man naghahapot sa kada sayo kun sin’o an kaistorya.  San tunu’o na an dyip paglampas sa Rizal, nagbatog na an litong-litong, luway-luway na an dalagan san dyip.

      ‘Ba’ah. Malin an napabayaan na ini na dalan ta, ha?’

      ‘Aw, ma’o na ada ini…Wa’ na man sini naglalalam…an do’n ngani sa pa-San Roque, mahod di’ nahawanan an piliw san tinampo, madangbaon an kugon…an lubak, ngana pa sini. Pero paglampas sa Masacrot hanggan Irosin, matayunason man nan mantenido…’

      Pag-abot sa Tagdon, hiraun-daon sa may tulay, unalto an dyip kay inpalabay an katapo na pa-Gubat. ‘O, akay man salapisap na’k ini, wara pa humana pagsementuha, abay pa, katunga hamok an naagihan…?’toolai

      ‘Hmm, badi wara na yo’n badyet…’

      ‘May patrabaho man ngay’an, di’ pa ha’k nahuman…’, sugad sin insudya niya an kaistorya.

      ‘Hmm, awat na yo’n sugad so’n…badi inbarahin na so’n an ipatarapos…’

      ‘Inbarahin nin’o…?’, sugad sin nagtutuya-tuya an nguris san naghapot.

      ‘Aw, badi, an konggresman, mayon. Do’n sa Sorsogon, mayon man. Dini sa bungto, mayon man. An enpi’e, di’ nangayo man…’

Paglabay san dyip sa may Barcelona, nareparo nira an mga sinab’it na sako na may mga surat na baga na pinta. ‘Tsk, aktibuhon na naman dini an enpi’e, ha?’

      ‘Madi’ mo? Na malin sigi na’k an kapangarayo.   Bagaw ngani san iba, grabe na bagaw an hugak san enpi’e, puro na’k pangarayo.  Do’n ngani sa Dancalan, pinangmuda yo’n sin sayo na may tindahan. Bagaw nganyan, Hala! pang-ubusa na’k niyo ini! Hasta pulis ngani kuno dini, namaghatag…’

      ‘Ba’ah, di’ duwa na an gobyerno ta dini? Sayo na hayag, sayo na anino?’

      ‘Aw, ungod yo’n. An iba na in-aayu’an, nakihuron ada, di’ man kuno napirit. Pero may mga dinali na dini. May pulis, may dati na kapgu, sinulod na ngani baga yo’n na munisipyo, may sinulod man sa balay, kay may nagreklamo na nangagaw kuno sin ingod…’

      ‘A, may korte man ada sira ha? Na kun may masintensyahan, minsan?’

      ‘Ma’o pero, dapat man ada, intero pamati’an, diri kay an nagsusumbong hamok sa kanira.’

      ‘Nano man hamok san gobyerno ta dini?’

      ‘Ambot. Pamati ko so’n, haros mag-arapinay na man ha’k sira, kay kun di’ mo paki-upudan an enpi’e, badi di’ ka man makapangampanya sa uma kun eleksyon.  May bayad yo’n, an bagaw permit o ptc. Namutang na mas makusog na sira dini, kay kanira na namagbayad. Puro hadok, kay kun madali ka, sin’o man an ireklamo mo? Kunay ka man mareklamo, na an mga pulis liwat di’ na man namagluwas, sigi na’k kuno an torong’it do’n sa presinto.’

      ‘Di haros an enpi’e an sayo sa namagpaanad sini na barayadan kun may eleksyon, kay sira an una na napabayad, ha?’

     ‘Aw, namutang…dapat kunta, sira an magpadisganar sini na kwarartahan, kun tunay an pagmakulog nira sa bungto o sa nasyon…Yo’on ngani na inpakurulugan nira dini, pira pa man an sala so’n?  Kun sa sala sa tawo, daghanon pa an haranggutaw na di’ man nagkaka-arano. Mayon do’n sin nagpapaybsiks na may mga kabit na menor de edad, di’ man naano, na kun tutuuson, bawal yo’n.’

      ‘…Kay kun di’ man bawal kanira?’

      ‘Hmm, badi nagduduhal…’

      ‘Sira sin’o man an nangurulekta?’

      ‘Aw, amot man an poste dini, nagkakaruruyagon pa, kay may suplay na selpon, an sarabi pa ngani, may suplay man na bugas an pamilya…’ Nangapot sira sa hurandigan san umuntol an dyip.

      ‘Sa karaot sini na dalan, sin’o man an turista na magpara-pakanhi?’

      ‘O, na an kararaw ngani dini, mayad kuno ini na dalan ipaimod sa mga turista, kay antigo. Kumbaga sa kwarta sadto, real…’

      ‘Iya, sin’o man an makusog an bo’ot magkanhi pagbatog sin negosyo, na hasta tore san telepono, nautadlan pa pagbumbaha?’

      ‘Aw, badi an mga parabulang, nan san paraweteng…’

      ‘Pwera karaw, wara man sin gaganahon an marigaton sin produkto hali dini pa-Manila. Pirmi atrasado an biyahe, namahalon pa…Diin na hamok hali an income san gobyerno dini?’

      ‘Aw, di’ sa diyo na may negosyo dini, nan badi sa mga porsyento…Haros an nagbubuhay san gobyerno dini nan san enpi’e, an mga burukaBulusanon manta…Naimod mo yadto na inagihan ta na kaburuka na sinimento, na di’ pa ngani nahuman an kabuka, an nauna na kabuka, buruka na? Sin’o an nagtiti’os so’n. di’ Bulusanon? Di’ man nagkakanhi si Gloria. Si Solis, nakanhi man ha’k, kun eleksyon. An gobernador, di’ man yo’n nagkakanhi…’

Lunabay an dyip sa dati na ispilwey sa Dancalan, na niyan tulay na hataas, na an puno graba. ‘Imuda ini na tulay, kay nag-iduduwa ini ka-taon bag’o naging irog sini, na di’ man ngani human…Upat sini ka-beses altuha an patrabaho. Una, an enpi’e. Sunod, an konggresman, inpabutang pa an ngaran sa plakard. Unirog man an meyor, inpabutang man an ngaran. Ultimo na nagpaalto, an kapitan…San italbo san bagyo an plakard, wa’ na man yadto kabalikan…’

      ‘Iya, di’ ka man nahadok?’

      ‘Aw, paano na? Syempre, mahadok ka, kay may mga badil.  Di’ na sugad san dati, na maski diin ka sumagka, o maski lumakaw ka kun gab’i labi kun bulanon…Bagaw ngani san iba, di’ man ada ini kaurupod so’n nira Sison, kay sugad sin iba man…Ini man na mga pulis, di’ gapot na man san meyor? Kaya dini sa Bulusan, dapat, maaram ka magtanda san tunub…’

Paglampas diyo san dyip sa krosing, may punara na lalaki, lunusad.  Lunarga na an dyip.

      Namiliw hamok an lalaki sa tinampo, nan luniko na pakadto sa may Bugas. Sa irarom sin hilera sin lagalag na biyawas, may kinuwa siya na sako na may sulod, na kaniya pinas’an. Sa karkolo niya, bag’o manirum-sirum, sangpot na siya sa San Jose. Habang naglalakaw, inhuhulit-hulit niya sa isip an pakupotnabati didto sa duwa na nag-eergo.

      Hugak? Kun nahugak kami, niyan kunta diri pa nangyayari na haros intero na bungto sa palibot san bulkan, kontrolado na san pwersa na rebolusyonaryo.  An pag-ayo sin danon sa tawo, pagpa-imod yo’n sin awtoridad. Kun wara sa amo sin mapaalto, nangahulugan, kami na an awtoridad. Kun an mga politiko wara sin huna-huna pamorsiyento san intero na proyekto san gobyerno, akay diri kami, na tunay na soldados san masa? Diri hamok ini nasabutan san iba.

      Dati man siya na nagpapasuhol sa uma, kun may naglulukad, kun may naghahag’ot. An asawa niya, di’ man namunay sin kahimo kalo nan sin bakay.  Pirmi sira tikapo. Nasabutan hamok niya kun akay sugad sini, san ma-isplikaran siya sini na mga kaupod niya niyan.

      Wara sin malala’om sa mga politiko, maski sin’o, kay an sistema, para hamok sa mayaman. Mas bali gamiton an kanira lupa na sistema para ipundar an gobyerno na makatawo. An nakokolekta, puro man nagagamit sa iba-iba na paagi, para sa rebolusyon. Sa sistema sini, ini na gobyerno, madali na magrampahog. Kun diin ini karuba, didto mabugsok sin bag’o na sistema, bag’o na buhay. Ini an pangako san rebolusyon…

AYAW PAGLILIM’TI:

Kun interesado, nan may panahon ka pa, abrihi ini na kakabit, hali sa Katong-katong san AGAP-Bulusan, an artikulo na The heart of the matter.

Purú-pagulóng

puru-pagulongAn popular sini na gahoy, sigidilyas.  Mala kun nákanta kami sadto san Bahay Kubo, bagaw mi

sigidilyas at mani, sitaw, bataw, batanis…

Pero sa Bulusan, purú-pagulóng, dahil ada an itso sini sugád san pagulong na inpapadagnás sa karabáw pakatapos magsuród, bag’o magkuwa sin dalugi.  Madali man ini mamáton kun hinóg. Ilubóng hamok an liso sin hababáw, nan usukan sa kaabay sin kariwkiw na kanápan, kun sa pasakáy, kay kun diri, pwede man sa kudál. Madali’ay ini mamunga.  Pareho man san bat’aw nan san balatong, maski an okra. Mayád sini an diri pa tugás, basi marugi.

Paborito sini na lutò, linumpan na mamará na may bangot na tinapá o tidong o sirong-sirong. Pwede man na lutu’on hamok sa dagaang sin nagkakaladkad na tubi, inurutod sin mga kulang sa sangdangaw, nan igtaga-dapdap sa tawyo o kuyog o hipon. An iba, pinádaghan sa kandingga.  An iba man, bangot sa sinigáng, inalsuman o kusido.

SULI NA PURÚ-PAGULÓNG

Purú-pagulóng, mga 15 na pidaso, o an makahusto kun pagtarapon an duwa na tangan san kamot nan san duwa man na tudlo. Sayo ka-bu’ò na layâ o tugás na lubí. Bawang, sayo na liskag, dinunot. Tinapá o tidong, kinisnit, hinali’an sin tunok. Asin na panimpla. Sili na maharang, kun gusto.

Lak’ison an mga durho san purú-pagulóng. Urutudón sin manipis hamok, na mag-korte bito’on. Urutudón man an sili. Kagudón an lubí, butangan sin diyo hamok na tubì, puga’an nan ibutáng na sa karahà. Pakalayuhan.  Lurú-luskayon hanggan umitos.  Ibutáng an bawang nan san bangot na isda.  Lurú-luskáyon pa sigidilyas1hanggan maluto na an hatok,  Ibutáng na an purú-pagulóng nan san sili nan ipadagos hamok an lurú-luskáy sin mga 15 minutos o hanggan malutò na an insusuli. Timplahán sin diyo na asin. Pwede na ha’unon.

Kun na’ruyag san suli, pakakaon, pwede man ipadagos an pagkanta san Bahay Kubo:

…kundol, patola, upo’t kalabasa, at saka mayro’n pa, labanosnostasa…

Balentaym

burakKun magradwisyon, naagrot an isparago kay iburutang sa ipiringkit na burak.  Kun Domingo de Ramos, naaagrot an oliba na dara’on sa simbahan. Kun may inpapagatasan na bag’o mabuhay, naaagrot an kalunggay. Kun nabarung-barong, agrot man an kakahuyan, labi an kalubihan. Kun nanunutan, mahod buhok man an naagrot. Kun Valentine’s Day, di’ man agrot, pero mas kurutuson an rosa kaysa kalunggay o dahon-kamote o kangkong. Kun sa ordinaryo na adlaw tolo-piso an di’anis na bukol, niyan, badi sanggatos an tolo, wara pa do’n anbayad pag-deliber. Kun ma-oro’atraso ka, pinili’an na na rung’ay an mababakal mo. Pero pagkaaga mismo, balik na sa dati na tolo-piso. Sugad man san Christmas tree, na naburu-barato kun Bag’ong Taon.

Mabenta man an tsikolit nan san kard. Sa mga motel-hotel, masulong man an pakaradto, kaya bentahe an may katrato na Bumbay na may bisiklon, kay madali an pagsingit-singit sa trapik basi makaabot tulos kun diin.

Bagaw san mga maaram, an rosa an angayon na burak na iharatag, tanda sin pagkamoot; kun mabagahon, malapuyuton yo’n na pagkamu’ot. Kun dulaw, nag-aayo-tawad kay badi may sala. Kun puti, puro na kaburut’on. Kun sarakot na kolor, naburungan yo’n.

Di’ ano, kun wara na maarap-arapan na rosa, pwede man ini na iba na burak, kay puro man may bo’ot sabihon:

burak sin ging’ot – simple, wara kumplikasyon na pagkamo’ot.

kayanga – matam’is na pagkamo’ot, kay pwede dulsihon

burak san saging – o puso; makabubusog, kay pwede sulihon

sitsaron-bulaklak – makatataba, kay kargado sin mantika

burak sin kahuya – sensitibo na pagkamo’ot, kay an dahon madali magrung’ay

white flower – pirmi nasa isip an mayad na pamati, kay bulong sa rura

kanda – pang-kamposanto na burak; wara kamatayan na pagkamo’ot.


M
arasa pa na ini na okasyon na sugad sin puro hamok pangmagkatrato. Samantalang an pagkamo’ot, malin pwede man maghali maski kunay, nan ihatag maski kunay. Sugad san kabataan sa magurang, o magurang sa kabataan. Pwede man ihatag sa kapwa, o sa mas daghan, sa komunidad. Pwede man sa nasyon.

Aw, badi nagiging partikular ini sa magkatrato o mag-arasawa dahil mas masayon ini ipaimod kun sa sayo hamok katawo. Maski mahal, madali pa gihapon maghinguha pagbakal sin rosa niyan nan buwas, maki-uso, nan di’ man magparahulat an naglala’om. An pagkamo’ot sa kabataan, mas masakit masabutan kun iba na, labi san kabataan. An pagkamo’ot sa kapwa, sa komunidad o sa nasyon? Daghan ini na paagi, nan diri partikular an adlaw. Diri hamok kun may karampanya kay ma-eleksyon. Diri hamok meyor o senador an may kakayahan magpaimod sin pagkamo’ot sa nasyon. An nagsusurat sa balota, mayon man. Reparuhon an nasyon na kinamut’an, sa paagi sin mas daghan na kabubungto o kababayan na mayad an pagbuhay, wara sin daghan na inhahaghagan o nahadukan, nan intero may tsansa na susugon an buhay na gusto.kard

Kun Valentine’s Day, namahal an burak, dahil sa atensyon na hinahatag dini. Bagaw san mga ekonomista, demand. Bagaw ngani san iba man, an halaga san burak, wara man sa burak; nasa importansya na hinatag sa burak. Basi pa kun an naghahabo-habo sa imo, magbag’o an isip niyan, pagkahatagi mo sin burak. Atuhi na an kulba, tama na an kapamuklis. Atake! Hatagan na yo’n na rapong-rapong, si’apo kun nagtatalo-talo an kamot mo. Si’apo kun pinananggahan ka maski mapinit. Badi di’ mo aram, ma’o man hamok ini an inhuhulat sa imo.

Dini sa Pilipinas, sa mga syudad man hamok, nan sa bata-bata pa mas maiimod an pagpaimod sin namati’an.  Pwera san haratag sin burak, mayon na man niyan sin nagkakarabit kun nalakaw, may na’agbay, may naharok maski sa in’aagihan san traysikel.  An gahoy niyan sa sugad sini na ugali, moderno.  Sa mga puti, naturalon an pagpaimod sin namati’an; pwera san beso-beso kun nagbabaragat, may turuka’an kun nagbuburulag.  Sa ato, lalo sa probinsiya na sugad san Bulusan, makararaw’ay ini.  Kun gustuhon magharok, badi napa’ipli sa kasagingan o nahulat san dulum.  Pero pagbilanga, mas daghan an bata san probinsiyano na di’ ngani in’iimod an asawa o katrato kun sa publiko.

Libro: Sa panirum-sirum

kuko ng liwanagTitulo: Sa Mga Kuko Ng Liwanag
Awtor: Edgardo M. Reyes
Taon: 1966

Awat na ini sin kalabay-labayi do’n sa National Bookstore. Mahod pinupurot, binibilad-bilad, ginuguru-gin’gin. Nano daw? Di’anis man ada ini? Pag-upras, binubutang gihapon. Hararumon ada. Mamarahon. San arin yadto, nakadesidir man gihapon ako na purbaran ini na nobela na an putos may retrato ni Bembol Roco, kay hinimo na ini na sine, maski an titulo, hinimo man na Maynila… Sa Mga Kuko Ng Liwanag.

Abay pa, bag’o mabasa an istorya, lalabayan ngun’a an disi-says na pahina na kritiko manungod sa bersiyon na sine ni Ave Perez Jacob, na kun nadumduman, dati na kolumnista sadto sin sayo na semanal na sports tabloid kaurupod nira Robert Jaworski na may kolum man. Didto, an surat ni Jacob, Tagalog-kanto  (hal. dehins, p’re, alaws datung).  Dini sa Tagalog na istorya, an payt niya, kadaanan na Ingles-UP (hal. proletarian youths nan ruling class).  Badi dahil grabe an mutu-mutu niya sa naimod niya na bersiyon san istorya sa sine hali sa libro. Di’ siya naruyag na an impresyon sa sine, ini na istorya, nangyari san dekada sitenta, maski sa libro, mga dekada singkwenta uga’ng, kay mala may mamiso pa na pades sin sapatos, an minimum na sweldo, kwatro, an arkila sin babayi, tres. May mga obserbasyon pa si Jacob manungod sa kakulangan sin pakasabot san direktor, si Lino Brocka, nan san nagsurat san screenplay, si Clodoaldo del Mundo Jr., manungod san Tondo, an mga karakter sa istorya, an resulta sa sine san mga eksena na liniwat, hinali o dinagdag.

Sunod na lalabayan, an traynta-i’otso na pahina na pasakalye man ni Rogelio Mangahas, manungod sa awtor, kun Edgardo Reyes, kun nano na klase siya sin tawo, paano siya nagbatog pagsurat nan nahasa sin mayad pagsurat, an kaniya mga inistaran na naghatag kaniya sin primero na kamot na kinaadman manungod sini na lugar san nobela: an Manila, kaurupod an Tondo, Chinatown, Quiapo, Sampaloc, Sta. Cruz, an kaniya mga sinuludan na trabaho na nagamit man niya dini sa nobela. may pasipit pa na hali sa interbyu ni Mangahas kun Reyes. Abay pa, sugad sin pagtangbara mo sini na libro, gusto mo na bumu’ag pabalik: mabasa ako sin istorya, paano-ano man uga’ng an uya.

Haros un-tersyo man san kadamo san libro an kina’on san pasakalye. Ini liwat na mga pasakalye, mas masasabutan, kun basahon pakatapos na uga’ng mabasa an istorya. Para kay basta bunatog ka na sa pinaka-istorya, di’ mo na ini mabut’san, kay apisar halip’ot kumpara sa mga Ingles na paperback, badi masugad ka, o, istorya mi ini!

Istorya ini ni Julio na taga-Marinduque, nagpa-Manila kay masusog san katrato na batog bumaya kay matrabaho, wara na pag-arim-arimi. Dahil wara man sin kakila sa syudad, nagpuru-purbar sa mga konstraksyon, maski oro-ekstra. Sugad san pirmi nangyayari, an kawaraon, ma’o an nahatag-danon; an maykaya, ma’o an nagtutumak-tumak. Yo’on an mga katrabaho na namaghatag sin pagkaon maski puro man namag-ikonomiya, may nagpapaturog sa balay maski miserable man, may nagtatapar kun nangluluya an pamati. Yo’on man an kapatas na wara labot sa trabahador, na inkukupitan an sweldo, an pulis na nangotong, an recruiter na pinabakal an nabuwaan na babayi na matrabaho, an mayaman na parukyano san recruiter.

Sugad man ada sini an daghanon na probinsiyano, diri ha’k Bulusanon, na namagdayo sa syudad, may insususog.  Manglain-lain an dahilan. An iba, pinahinglo san syudad.  An dati na mabo’ot, magalang na probinsyano, na kadiyo-diyo, nasugad ‘ay, di’ bale, ha?‘, nagiging maisog, nakaaram pag-ato, kay kaipuhan mabuhay sa syudad: an bagaw sa Ingles surbaybal. Sa istorya sa libro, wara na pakabalik si Julio nan san katrato, kay pareho sira namatay; an katrato, pinatay san nagpipirit umasawa kaniya; si Julio, sa panon na runisponde san gubu-gubo na nahimo san kaniya man pagpatay sa punatay sa katrato. Wara hadok na hinampang ni Julio an panon. Sa sine kuno, dunulag si Julio.

May puntos pa si Jacob san kaniya kritiko san sine, manungod sa pakasabot sin lugar, nan san tawo sa lugar. An pag-iskwater, an estero nan pila sin aralog, nasarihan ko na yo’n, kay dati man ako iskwater sin pira ka-taon. San diri pa mapawuton an trapik sa Manila, lihos-lihos ko man an Avenida, Sta. Cruz, U-belt, Trabajo, Quinta, Quiapo, Divisoria, parte san Tondo, sa Pritil, hanggan Sangandaan. Kada naabot ko sadto, bagaw ko ‘ma’o ngay’an ini...’ Sa libro, sugad sin saday-saday an lugar o mga makusugon an mga tawo, o talagang kawaraon, kay nababaklay hamok halimbawa an Dimasalang pa-Luneta, an Jai-alai pa-Espana. Namati’an ko man an insasabi manungod sa pagpiyon-piyon, dara san halip-utay ko man na pag-oro-ekstra sa konstraksyon. Maski an pagkalit-pag-istar sa lugar san trabaho, nasarihan ko man yo’n. Dako-dako pa na bagay na an inbabasa ko, sa lenggwahe na nasabutan ko, hasta san mga putang-ina na maragamo’on, kay kun iba, lenggwahe ko man yo’n.

Pakeds ini na istorya. May lebor, may agraryan, may urban migration. Sa urhi, yo’on pa an karaging san mga saragday, habang an mga mayon-mayon, namag-uklô sa balay, may puntal an geyt, an pinto, an bintana. Badi pagkahuman sa ribok, marulusad na, maakudir, mabisay.  Sira na an bida. Sira na an mayad. Binatugan na 1963, nahuman 1966, naimprenta sa Liwayway 1967, naging sine 1975 (ka-taon san kritiko ni Jacob), naging libro 1985. Ini na edisyon, 165 na pahina, 2007 na. Kun basahon ini niyan, sugad sin nangyari na 2009, kay pwera san kwarta na daghanon na an bilang, nan san diyo na nadagdagan o natipakan o nasuy-aban, an dalagan san istorya sa pareho na lugar, ma’o gihapon.

Maski grabi an hinanakit ni Jacob kun Lino Brocka, inumaw man gihapon niya na imbes na sine na kati-kati, maski puru-pan’o nagpurbar si Brocka na isapelikula an bang’og san syudad. Kay kun diri, sugad man hamok ini san mga iskwater na tinatahuban sin kudal na dinodrowingan sin paano-ano. Imuda niyan na wara na si Brocka. Iba na an mga sine niyan. San arin yadto, hulit-hulit sa tibi: bagaw san babayi ‘At ano’ng gagawin mo sa mga anak ko? Tutuhugin mo? At sino’ng isusunod mo, ako?’ Dayalog ini sa sayo na sine, na nag-kwalipay kuno sa 2008 Manila pilmpistibal.