An Bulusanón na musikero: Hali sa patio pakadto sa Amoranto

tikbalang1974. Sayo na Domingo, hali sa simbahan, naluwasan mi an namagduruwá-singko, sa basketbolan sa patio, sa yungód san kampanaryo, kahampang san Gabaldon.  Matawo-tawo. Pwera san mga parauyag, may mga mirón.  An iba ngani, naki-inom pa san limonada na hali sa balde, kay syempre, maski diri parauyag, mauuhaw sa daga’ang san sudang, kay mag-aalas-nwebe na liwat.  San may pumasiwik, nagbatog na an uyag: Sabang nan Dapdap; Bulusan Timog kontra na naman.  An arapinay san Sabang na nadumduman ko, an upat na magkamaranghod na Payos: sira Boy, Bando, David nan si Tuyay. An Dapdap, pinangunahan man san magkamaranghod na Formento: sira Mami, Ente, nan Tony. Sadto hamok ako una pakaimod sin live na uyag sin basketbol.

Naimod ko an mga mayadon magdribol, nan maglongsyat, an kun nakasyut nadalagan sin mahuyun-huyunon. An uniporme nira, puti na kamiseta na pinintahan sin pang-spray sa kutitob. An saruwal, manglain-lain. An sapatos, mga canvas na iba-iba an kolór, na dahil ada manipis, pinamagdoroble an medyas, mala kay sinasakit maghuba kun linalatidan an player. Makusugon man an garanya. An mga daraga, diri hamok masyado namagribok, pero yadto man, nag-tatan’aw, nagpapatan’aw. Perde sadto an Dapdap, pero sinakit an Sabang, na nag-uuruli na palugsad sa Lomboy, sigi pa an garanya.

Nalimutan ko na an pamahaw, wara na ako paghali hanggan natapos an uyag.

San sununod na Domingo, nag-uyag naman an Central nan san Sapngan, an grupo nira Buyok Ganzo na an ngaran Buwas. Sa Central, parauyag sira Batibot, Loboy nan Junboy Camara, si Tony Fugen, nan si Teddy Ortiz. Daog an Central. An sununod na uyag, Looban nan Buhang. Sa Looban, player si Bakoko Gamos nan si Roy Espedido. An mga taga-Buhang, sira Batsok nan Danny Anonuevo, si Mareo Gutierrez, Bis Guysayko, mayon pa sin Forteo nan sin Fulay. Batog sadto, mautuk na ako didto sa patio, mahod napirit pa pagmata sin atab, basi makasimba san primero na misa, basi maimod an duwa na uyag.

Kakusugan man sadto san PBA. Kun may uyag na gab’i, namagtiripon sa saday na transistor, kun iba na sa butnga san tinampo, insusun’dan an uyag sa inbabati na anunsyo, na kun sinusudo san hangin, sugad sin la’ad sin gasera, na naparapad. Sayo ini san nakapagalat san barasketbol. Kadaghanan man san arapinay may parada na bakasyonista; badi Tagalog na an ina o ama Bulusanon. Nauruli sira pagbatog san bakasyon na Marso o Abril, tama-tama nag’ud sa batog man san liga.

San sununod na taon, mas popular an inter-barangay. An Sabang, naging Tikbalang, an Sapngan naging Bukas Strikes Again, an Central naging Central ’75 All-Stars. Kaintra na niyan an Dancalan. Sayo na uyag na daghanon an nag-foul out, kinulang sin player. Hunulbot sira sin sayo na Dancalanon na miron, pinauyag maski di-pantalon. Mala kay sigi an kararaw sin ‘Wara so’n na imported, kay perde man kami so’n’, kay pan’o, an nahulbot, parapana ada, kay bulaghaw an buhok. An Buhang, ma’o man gihapon haros, may naiban, may nadagdag. Sayo sa bag’o na player, si Chikoy Pura. An pag-intra niya, tamaon man sa komposisyon san kanira arapinay: daghan an muru-mistisohon na Insek, malinig an pamanit, mayad an mga sul’ot. Sa intero na grupo, sira hamok an may dara pirmi na sadiri na sasakyan. An mga taga-bungto, kun nadarayo, kun diri baklay, huruyabit sa dyip.

Maski human na an liga, sigi pa gihapon an darayo. An taga-bungto, nakaabot sa Porog, o sa Kalaguto, pakiuyag. An taga-Buhang, sakay pa gihapon san owner, sigi man an darayo sa patio.

Sa nagsurunod pa na taon, makabilog man sin grupo an Poctol nan San Roque. Sunod pa uli na taon, makabilog man an Madlawon, kaupod an duniyo na Poctol, nan madayo man an Macabari, player an bata ni Inoy Takyo Coloma. Mayon pa sin liga na Open, o arapinay sin mga para-uyag hali sa manglain-lain na baryo. Sugad man san iba na liga, pirmi may pasuruhay manungod sa desisyon san reperi, may duda sa reperi na pasulod. Kun iba na, kun mga urhi na san liga, naarkila na sin reperi sa Gubat.

Sentro sadto sini na uruyag an patio. Ispalto an salóg, semento na buhos an poste san mga gol. Inbati ko sadto si Inoy Pitin Galan, kaintra man siya san inhihimo pa hamok yadto na basketbolan. Wara hamok sin tahob, kaya kun nag-uuruyag nan na-uran, nahuhulos man an para-uyag. Wara ilaw, kaya an uruyag, puro hamok adlaw. Harani sa BI, kaya an mga lalaki na iskwela, kun bakante, badi yadto, namag-uruyag. Kun an pamandok na nag-uuyag, tinawa, saranlag hamok an uyag; kun seryoso, may pusta. Pareho san mga suru-soltero na imbes mabudlay, nakadto paki-duwa-singko. Dini sira munayad sa kanira pag-uyag.

Istambayan man an patio, tiripunan kun may parada. San may Pantranco pa na wara sin bisay na istasyon, didto man namaghulat an pasahero.

Huninglo ini na parte san Bulusan. Mamangno, didto na an uruyag sa munisipyo. Sa ispasyo na kaabay san dati na munisipyo na nasusudlan san koreo nan san presuhan, binutangan sin duwa na gol na kahoy. Sa pag-itan san mga barayle nan koronasyon san mga manglain-lain na rayna, didto na an barasketbol. Pinalupa an Gabaldon, nan binugsukan sini na Cultural Center, o kultyural. Pinalupa man an basketbolan sa patio. Niyan, an tuda na hamok, an mga tu’od san buhos na poste, nan sin pidaso san salog na ispalto, an diri pa natatahuban sin gabon.

Dati sayo si Inoy Canoy Fortes san maparanga mag-organisar san liga. San wara na siya, may naghiringuha man pagpadagos kunta. Wara na pakabalik sa dati an uruyag, na kun hinanapos na san klase na Marso, ma’o na an nagalatan; an arapinay, an parada na may mga muse, an garanya, an sirikuhan, an kaugmahan kun nanggagana.

1993.Kakusugan san grungealternative music, na tunukal sa punk rock. Yadto ako sa harani san isteyds sa Tugtugan Pamorningan sa Amoranto.  Sobra baynte na lokal na banda an kaentra, an turugtugan batog na panirum-sirom, hanggan maaga, hanggan makakanta intero na kaentra, chikoyhanggan may magbabati.  Unabot ako nan san kaupod ko, katutnga na, hali sa trabaho.  Nakahuman pa hamok an nagsisikat na grupo na Eraserheads. Sununod kanira an Ang Grupong Pendong. Sununod pa an Joey Ayala at Ang Bagong Lumad, nan tunugtog na an The Jerks, an banda ni Chikoy Pura. Madali hamok an sirilensyo san mga yadto sa irarom san isteyds,  mga hubog na na mga huba, namagsakat sa isteyds nan nalukso sa mga tawo sa ibaba, sa bagaw mosh pit. Kun iba na, may napalayog sin bote. Mamangno, may nagtagtag’ok na, inpapalusad an banda, ‘Hoy! Tama na ‘yan! Alis na!’ San mahuman an turno nira, sunalida an Tropical Depression.  Nabuhay uli an moshing.  Mas kunusog an ribok nan san kiribol-kibol san sumakat na an Yano.

Panahon ini sa lokal na industriya sin musika na  iba na an mga sikat na musikero. Maski san bunalik si Florante nan si Mike Hanopol hali kun diin, wara na sira resibiha na sugad san dati. An iba sa kanira, nag-iba sin tunog; may mga dagdag na instrumento na sinauna, o bagaw ethnic. An The Jerks, wara pagbag’o sin tunog, wara pagbag’o sin instrumento, pwera san turukal-tukal sin diyo na myembro. Wara man pagbag’o an kanira kanta; rock na pwede kunta maging popular, para kay an liriko, protesta, na diri naruyagan san kadaghanan, batog ada sa mga tagsadiri o namahala sin record label.

Pwera sin duwa na kanta na inpatugtog sa diyo na radyo sa Manila, diyo an nakabati san kanira musika. An una na casette ko na may kanta sira, an Lokal Brown 1 nan 2. Grupo ini sin mga beterano na musikero na nagrekord sin mga kanta na bag’o. Wara man yadto kabakal sin mayad. Ma’o man an sununod nira na mga casette na mayon ako, an Karapatang Pantao, Lost Generation, nan san The Jerks. Nabati ko siya live sa NU 107, sayo na gab’i mga 1989, nagtutugtog sira sa Mayric’s sa may Espana. Ininterbyu pa siya san istasyon, matapos an kanira pagtugtog. Niyan na gab’i sa Amoranto Stadium sa Quezon City, ma’o ko uli siya kaimod, batog sadto sa patio sa Bulusan.  Sa likuran san isteyds, rinani ko siya, bagaw ko, taga-Bulusan ako.  Tunugot man magparetrato, punirma sa dara ko na songbook san konsyerto, nan sinuratan sin ‘uruli sa Bulusan!‘. Ikaduwa nan ultimo ko na kabagat kaniya, sa libre na konsyerto sa Quezon Memorial Circle para sa namatay na dati na myembro san Asin, si Saro Banares.

Sa popularidad nan sa benta san kanira mga rinekord na kanta, maluyahon ini na banda. Sa mga kapwa musikero, sayo siya sa mga higante. Daghan an award niya dahil sa kanira kanta. Mahod naluwas man siya sa panurat-surat ni Conrado de Quiroz sa Inquirer, na nadanon pa kun iba na pag-bayabay san kanira konsyerto.

Hali sa pagburu-basketbol, pan’o si Chikoy Pura naging musikero na bato? Bagaw sadto ni Dr. Susan Anonuevo na taga-Buhang man, ‘Sadto pa, mayad na man nag’ud yo’n magkanta…’ Kun sugad, diri makangangalas an kaniya paghinglo, kun ikumparar sa mga kandidato na nagiging artista, nan sa mga artista na nagiging kandidato.

2009. Sa mga dati niya na kauyag sa Bulusan, may warara na, sugad kura Bakoko, Roy Espedido, nan Bis Guysayko. Padagos pa man an kaniya pagkanta. Hali sa duruwa-singko sa patio, intatag’ok niya niyan an manungod sa ato sosyedad, nan sa Mad Mathematical World na ‘nagpipinit para sa kabataan’, kun diin an kadaghanan, sugad sin duwa-singko hamok an balor, nan wara sin fastbreak na solusyon.

Advertisements

Arapinay: Ilyab sa karaha

Nano na klase ini sin tawo? Akay sugad na hamok an kaugmahan, pagpahalaga, nan pakidumamay sa kaniya mayad na swerte, sin daghanon na tawo, diri hamok sa Amerika kundi sa bilog na kinab’an? Batog pa hamok san siya nagkakandidato, kun sira sin’o na an nakiupod kaniya, nabaya sa dati na kaarapin, nan kaniya naupod.  San maging opisyal an kaniya panggana, sugad man hamok sin pasko o bag’ong taon kay may nagtereks manungod san kaniya panggana. May naghiribi.  May unimod sa tibi maski diri man anad o iba man an pirmi iniimod.barack

      Hanggan niyan, ikaduwa ka’adlaw na san kaogmahan san inagurasyon ni Barack Obama bilang presidente san Amerika.  Sugad man hamok kun Katubol, maski diin ka umimod yadto an sugo san darag’angan; sa tibi, radyo, internet, dyaryo, yadto an daghanon na retrato nan halabaon na mga istorya manungod sini na pangyayari na di’ pa naawat, sugad sin imposiblehon mangyari, na sayo na negro an magiging numero uno sa mayoridad na puti na Amerika.

      Bagaw sin sayo na ininterbyu sa tibi, grabe an pag-urgulyo niya bilang Amerikano.  Diri maipaliwanag an kaugmahan niya, maski byunahe siya sin 20 oras sa tren nan tres oras sa bus, makaabot hamok, makapakibahin sini na okasyon.  Sa mga yadto sa inagurasyon, an mga namarati san diskurso ni Obama, maski may edad na na kalalakin’an, wara pagkararaw’ay paghiribi.  Sa mga maogma na pandok, sa karanta nan lurulurukso, maiimod na sarakot an tawo, may negro, may puti; nagkakasarayo sa okasyon; maski nano na partido.  An nanggana, inumaw an naperde nan inagda na magpartisipar.  An naperde, nagpahunod nan nakisayo man sa kaugmahan san nanggana.

      Pagkahuman san dianis na paunit san eleksyon, wara na sin arapinay; sayo na an nasyon.

      Nano na klase sin tawo an nakahimo sini? Naimod ada sa kaniya an sinseridad, labi kay sa Amerika, inuukad san botante an bilog na karakter san nagpiprisintar mamuno.  Kinukutiho an mga hinimo, sinabi, nan san mga inup’dan, basi makarkolo kun nano na klase sin liderato an dadarahon, kun ingkaso makaingkod. Ini si Obama, mayon sin rekord na nauyunan san kadaghanan, maski nano na kolor sin pamanit.  Maaramon siya magsurumaton, nan sa kaniya mga insasabi, mababanaag an direksyon, kun diin niya dadarahon an kaniya administrasyon. Bo’ot sabihon, naimod sa kaniya an dianis na gobyerno.  Bagaw ngani sin sayo, ‘Mayadon siya, tamaon pa sa panahon…’ An arapinay, kun iba na, base sa rehiyon na inhali’an, kolor san panit, partido.  Ini si Obama, nanggana sa luwas sini na mga tradisyon o kombensyon.

      Kaya niyan, may rason an mga Amerikano na mag-urgulyo. Sa kanira pinaimod, may rason man na maawa an kadaghanan.

Sa pamati ko, ini na namatian niyan san mga Amerikano, namatian ko na, sa EDSA san 1986.  Dini sadto, sa pira kaadlaw na urupod sin iba-iba na tawo nan grupo, naimod ko an kadianisan, an pag-urgulyo san pagiging Pilipino: nagkakasarayo, bilog an paglaom, wara sin nahadok, wara sin nahagas.  Sa butnga san mga tawo, mahod may nabutang na hamok sin daragkuon na kawa sin pagkaon, na ihatag hamok sa maski sin’o na nagutom.  Kun may nalabay na paratinda sin kakan’on, maski sorbetes, may napakyaw, basi may makaon an mga yadto na wara sin balon. Sadto, sa EDSA 1986. may rason na maawa sa Pilipino an kadaghanan. Nakapanggirabo an kaogmahan san pagka-Pilipino.

      Sayo na dako na pagkakaiba san EDSA 1986 nan san Obama 2009, kay an Obama 2009, haros permanente an pagkasarayo; ungod an pagdaranunan, sinsero an selebrasyon san intero. Maawat ini, badi diri hamok upat, badi magwalo, badi lumampas pa an daging sa walo.  An EDSA 1986, madaliay hamok, sugad sin ilyab sa karaha. Nadumduman ko, nagmamartsa kami, may bandera kami na iba man san iba pa na nagmamartsa.  An kadaghanan na nagkakasarayo, inpupugulan san diyo na urupod man.  Pira ka-oras san ideklarar na hunali na an pamilya ni Marcos, kunadto man kami sa Malakanyang.  Sa dalan, maski maaga, matawo-tawo, sugad sin may nagbibitol sin kaogmahan.  Nakasulod man kami sa palasyo, maski didto hamok sa pakasulod san dako-dako na tarangkahan, kay daghanon na an tawo, inkakaraging an lugar, na binayaan man san mga dati na namag-istar na puno sin basura.  Taod-taod, may nanghahakot na sin mga mapakinabangan, mga kahoy-kahoy nan mwebles, pinamagtu’on sa kudal.  May sunugad, ”Wag naman, di’ ba people power tayo? Bakit ganyan?’ na wara man ngani pagbaliha.

      An mga sununod na adlaw, inbarahin na an mga tuda-tuda, an uso na na termino sadto, sequester nan OIC. Sa tibi, nagparakanta si Florante nan si Hajji Alejandro sin tuya-tuya sa bag’o na presidente, nan sa galunggong. May lalaki na sunul’ot sin dulaw na kamiseta nan nagawi sa may Luneta.  Natyempuhan sin grupo sin mga loyalista.  Sinuruntok siya hanggan mamatay. Batog sadto, wara na pamurunay an arapinay. Nauso na an kudeta, an putsch, nagturukal-tukal na an mga Nacionalista nan san mga Liberal, an Laban, nan san KBL. An mga makamas, nagpasiriguro na san mga pwesto.  Hanggan niyan.  May sinurat man na bag’o na Konstitusyon, na maglilimitar kunta sa mga termino.  Para kay pagkakahuman san termino, binubutang an asawa, o kamanghod o bata, nan sa masunod, nabalik man gihapon.  O kaya binabarahin sin sayo na pamilya an intero na pwesto.  Tutal, kun may kwarta, madali man makatipon sin kaapin. Mayad, kay nakabati kita sin mga pambihira na termino, sugad san mauso man an impachment. San arin yadto, broadband.  Niyan, fertilizer.

      An kadaghanan na yadto sa mga iskwater, sa mga buru-baryo, pinamagbitulan ha’k, paimod na ‘arapin kirita‘, labi kun eleksyon. Pagkahuman san eleksyon, di’ ma’o man gihapon. Sa mga pabrika nan sa mga buru-baryo, sigi man an pangumbinser san mga tagabulod, sigi man an sugad, ‘Kita man an mag-arapin...’

      An mga namuno san arapinay, puro may panuga: mas mayad na buhay, trabaho, hustisya kuno.  Para kay maski sin’o, wara sin nakakumbinser sin mas daghan na wara sin grupo na kukuntinwaran.  Wara liwat sin makatutubod, nan badi wara na tiwala an tawo, kay haros kada makapwesto, nagiging makawat, diri naawat. Kaya an pasuruhay, sigi man hamok.

      Kaya padagos an paghurulat san Obama na Pilipino. Yadto ako san EDSA 1986.  Basi pa kun oya pa man ako sa Pilipinas 2xxx.

 

Arapinay: Padaraghanan

tangwayKun nag-iirinom sira dini sa baranggay, wara sin inpipili na aagdahon o pa’ingkudon. Basta may tumin’o, bo’ot sabihon, tidadali; ina’agda na, tinatagayan na.  Ini man na inagda, pagtaod-taod, kun diri bida na sa iristorya, badi ma’o na man an nangagda. An saranlag na irinom, pirmi nadako-dako, nagiging boda; may halaba na lamisa, kusog an iristorya.

     Bagaw ngani san iba, ‘Atog, daghan kanira an nangalas, kay maski batog na aga, sigi ha’k an oro’iringkod, pagkahapon, puro man hubog’.  Sugad san sudang na natural na nasunlop pakasirang, natural man sa iba na Bulusanon an mahubog pagkahapon, maski nano an mangyari.  Bagaw ngani sa Bulusan, Kay nano, maluya?  Kun may tindahan na napautang, inuutangan ngun’a.  Kun may sayo na nakadelihensya, ma’o an nabakal; tutal, kun siya man an wara, di’ man napahayi-hayi.  Niyan liwat, nagdidi’anis na man an hilig.  Diri na tuba, diri na dyin.  Kun diri Red Horse, Emperador. Dati, kornik na sumsumanan, pwede na.  Niyan, namaghinguha nag’ud pagpaluto sin di’anis na putahe: dinugo, paksiw na orig…

     Maski puru-pan’o nakadali man oro’adlaw, pagkaaga so’n, ma’o man gihapon an hapot sa isip: sin’o daw an matangway niyan?

      Niyan, oro-udto na, wara pa sin bagaw napasikat; sigi pa an hurulat, sigi an palabay, kun may dimalas na mabarhagan. Taod-taod, nalabay si Ato; malaksi an lakaw, mayad an sul’ot na pantalon nan kamiseta, magilangon an pomada. Kila na lider si Ato san sayo na kandidato para meyor. Pagkaimod kaniya, nagkaburuhay an dugo, wara kapugol an ngiririt, puro namag-andam pag-ughoy.

     ‘Aw, nano, Pale Ato, kay pambihira an buklis ta niyan.  Mayon kita do’n?’ May unarayo man tulos sin sigarilyo.

     Unalto si Ato, dinuhal hamok an kaha san sigarilyo, nan punuwesto didto sa butnga san tiripon sa printira san tindahan ni Dandoy.  ‘Aw, mayon.  Sinabi ko na kun amo, na dini sa ato, di’ kita pagpabayaan, kay paano man?’

     Wara na pagpaawata, bagaw ngani, wara na pagkutsaraa, may hunapot na. ‘Iya, pasikati na do’n, maski duwa na kahon na Red Horse…’

Ato man si Ato. ‘Aw, oki… Ho, Dandoy, tagi ngani sira sin tolo na kahon na Red Horse, nan sin sayo na pakete na sigarilyo…ako na an bahala do’n pagbalik ko…’ Lugar na mahali na siya, may bunukod pa sin order. ‘Iya, nano man sini an sumsumanan, diri mapakuwa kita kura Tony sin maski ongkilo?’

     May sunupla man.  ‘Tsk, ayaw na so’n kay maraw’ay man kun Pale Ato.  Ongkilo? May ka-luto pa so’n.  Napakuwa na’k do’n kura Jimmy sin daan luto, bahala na so’n si Pale Ato, ha, Pale Ato?’

     Turutinawa hamok si Ato, na bagaw ‘Aw, paytha’k.  Panuga ini ni amo, na di’ kamo pagpabayaan.  Basta sa eleksyon, di’ man kamo magpabaya…’

     ‘Awh, pirmi kita do’n kun amo mo urupod, kay pan’o man.  Maluyo ka pa man, na di’ nga’ nakahatag maski duwa na kwatro kantos?’

     ‘Iya, nano, ma’o na’k ini? Wara na sin, bagaw, pahanlas do’n pagpirma san ngaran? Ini liwat na kamot ko, kun iba na, nasapnot man san kahilamon…’ Tirinawa an iba.

     ‘Aw, wara problema, basta, kun may mahuhuron pa kamo na nagpapalin-palin, bahala na kamo, kay, ini si amo, talagang mapayt ini.  Pwera san kaniya sadiri na badyet, may backer pa ini, kaya di’ nag’ud kita sini pabay’an.  Bagaw san iba, mangalit kun meyor na? An’hon pa man niya, na makwartahon man…Kaya ngani, naglalaom man siya na dini sa ato baranggay, di’ ha’k basta makaluwas, kundi an maipaimod ta na bilog an suporta ta kaniya…Makadali ada kita?’

     Durungan an simbag.  ‘Aw, payt kita.  Maski bilangon mo dini sa iraya nan doon sa ilawod, padaraghanan kita, kun niyan na mismo an eleksyon, gana na kita…’

Lugar na naagi si Erning, na kun mga ordinaryo na adlaw, pirmi man nira kainuman.  Para kay niyan, diri ordinaryo na adlaw, kay batog na san arapinay.  Malinabay na an mga lider, nagpapadaan, nangbubuya. Aram nira si Erning; aram sira ni Erning; magluyuan sira na urupod niyan na eleksyon.  Kaya niyan, wara sin nagpaypay kun Erning, may sunugad hamok, ‘Nano, mapaLalud?’

     Wara ha’k pag-imod si Erning, sunimbag ha’k sin luway na, ‘Hmm, dini, sa un’han…’

Tan’aw pa an likuran ni Erning, bagaw na ni Ato, ‘Tsk, labay-labay man sini na taga-luyo, ma’d kun diri salapisap man hamok sira dini…Pira man sira, sayo na pamilya, saday-saday…’

     Bagaw sin sayo, ‘Aw, kun sa padaraghanan, wara na madaghan sini kura Pale Ato, kay dako na pamilya. Pwera dini sa Mabuhay, daghan an kapinsanan sini sa Salvacion, Balete, Cogon, hanggan ada Madlawon, San Jose, nan Buhang, ha Pale? Dapat ngani ada, ikaw na’k an magmeyor…’

     ‘Aw, tama na ini na sugad ha’k sini.  Basi pa kun madumduman man kita ni amo kun meyor na…’

Pag-abot san eleksyon, daghanon an nag-urupod sa grupo ni Ato, labi kay mas daghan an duhal nira na pakumkum. Nakahuman pa hamok an iskutinyo, daghan na an hurubog, hanggan pagkaaga.  Maski an kababayen’an, na dati sigi ha’k an ngururutob sa mga inasaw’an na parahubog, mga mayad-ayad an pamandok. Ma-sayo na kasemana, mga mabudlayon pa, sigi hamok an hirila-hila, an tiripon-tipon sa mga tipunan, iristorya pa gihapon an eleksyon. 

     May lalaki na unagi, naghahapot kun diin an balay ni Uwan, kay mabakal siya patong.  May sunimbag na babaye, ‘Yo’on ho, na may kudal na ulag. Para kay badi turog kay hubog.  Nan maski diri yo’n hubog, di’ pa yon masagka, kay makwartahon pa…’, nagtuturu-tinawa an babaye na nagsusur’maton. Hunali an lalaki, badi mataod-taod pa kahal-iti an kanira bubong, kun wara mabak’lan sin ikaratsaw.

Gunana an amo ni Ato. Daghan an pinangtukalan na empleyado sa munisipyo na sinulod san dati na meyor.  May pinanghatagan sin trabaho, sayo na si Ato.  Kolektor na siya niya sa sa’od, kun iba na kairinom-inom san iba pa na lider na pareho niya, pirmi mayad an sul’ot, pirmi sa munisipyo.  San pumaso an lisensya san bulangan, na gapot san grupo san dati na meyor, wara na bag’uha san bag’o na administrasyon.  May bag’o na grupo na nangarapital sin bag’o na bulangan.  Sayo si Ato sa mga namahala.  Pagpipista, naging ugali na man san mga mamagbutang sin sitseriya na regaluhan si Ato sin kamiseta, bag’o na sundang, kaserola, ambot kun may hukip pa na iba…Bagaw pa san kuruno-kuno, kaurupod na sira niyan san barahin san ganansya kun may bola an hweteng.

 

dyinbulag

    Syempre, kun nalabay siya didto sa grupo sa tiripunan, pirmi may naughoy.  Pirmi man siya naalto, nakiistorya diyo, nanghahatag sin sigarilyo, nanghahatag sin sa duwa na kwatro

 

 

An Bulusanón na musikero: Nahasa sa misa na bato

organista2Sadto, an gahoy so’n, kombo; di’ man banda. May kombo kami sadto. Namagtugtog kami sa mga sirong. An parabumbo, o bagaw sa Bulusan dyaser, may pugol na duwa na hiyod, inpupukpok sa harigi nan sa nakati’ulob na lata o luhô na kaserola:

tug-tug-tsak, tug-tug-tsak

An gitarista, mayon sin kautod na balâ, na sipit san siko sa sayo na durho nan sa luyo man na durho inrururaska, sagin man may kwerdas:

tew-new-new, tew-new-new

Badi nagkapira na parabumbo, kay kun daghan na hiyod; nagkapira man na gitara, depende sa mababanggi na balâ. Intero kami bokalista. (Di’ man konsyerto an gahoy sadto: pulpog, kay pagkapagal pagkaranta, manghaharanap naman ugaring sin gukoy sa sirong.)

An iba man nag’ud, atab pa na nakaaram pagtugtog. San maimod ko siya sa isteyds, inkakanta niya an Tiny Bubbles, an inraraska ni Inoy Recto Galon na taga-Sabang, ukulele. Badi gred wan siya sadto. Maski walahon, batog na yadto san pag-guru-gitara niya, hanggan makaaram pa paggamit sin de-kuryente na piano. Kun iba na, sayo man siya na akompanyador.

Sayo man na Bulusanon, punurbar paghimo sin sadiri na gitara. An gi-lawasi, dako na gahinan. May upat na kwerdas. Mayad man an tunog. Ginahoy yadto ni Inoy Wen Gallor, taga-Madlawon, na bagulele— bagol na ukulele.

Hali sa eskwelahan, nag-erentra pa sira sa choir sa simbahan. Nakadanon man na duwa an misa. An una, na agahon pa, kadaghanan mga gurang an namagsimba, na ma’o na man syempre an namagkanta; mga kanta sa kadaanan na Bikol

Dios nin kamurawayan, makakamhan an ngaran

Ngonyan maogmang ipinagrorokyaw an saimong pakikipagtipan

 

o Latin

 

Genitori Genitoque, Psallat nostra concio

Procedenti ab utroque Compar sit laudatio

 

na inkakanta nira a capella. An ikaduwa na misa, agahon na, mga bata-bata na an parasimba, badi mga maestra, an mga hali pa sa mga baryo, nan mga eskwela. Ingles an misa, may pagkamoderno, kay mala an mga parakanta, pirmi man may gitara. San mga ‘70s, may nagpauso man san bagaw rock mass, o kun sa Bulusanon, misa na bato, o misa na an parakanta may nag-aakumpanyar na banda—gitara, organo, nan bumbo. Pwera san kanta, pinalutaw man an tunog san mga instrumento. An mga nauyon sini, syempre an mga bata-bata pa na padi. An tuyo ada sini, mapakusog an partisipasyon san kabataan sa misa.

jingle11Ambot kun nakaimpluwensya ini didto, kay sa Bulusan sadto, pinamagkanta man maski diri tradisyunal na kanta sa simbahan, mga folk songs na sugad san Blowin’ In The Wind nan Cruel War (hinimo na tono san kanta na Lamb Of God), hasta san Yesterday san Beatles. Hali sa pagkanta sa simbahan, an iba sa kanira, nag-solicit sin ibarakal sin mga instrumento. Dini pa nahasa an musikero na Bulusanon, maski kadaghanan, mas naruyag sa organo kaysa sa lead guitar.

Kunsabagay, sadto hanggan niyan, mahal an gitara na de-kuryente. Kun may organo sa simbahan, didto na hamok mag-aadal, pwera san mas popular na gitara na acoustic. An aram sa Bulusan na may mga bumbo, kura Inoy Cary Espedido sa Looban.

Kun niyan may internet nan madali hanapan nan kuwaan sin liriko sin kanta, sadto an pinaka-kodigo sin tin-edyer, Songhits nan Jingle Chordbook na magasinSa turu-tiripon san mga kabataan na mahilig magkuru-karanta, ini na magasin an mahalagahon, kay pwera san mga kanta na may du’on, may mga retrato, nan mga artikulo, may parte sin mga dyok, mga sinurat na hinuluga-huga na padara san mga parabasa na kun mapili maibutang, an awtor may libre na kopya.

Nauso man sadto an mga sine na may karanta, sugad san Saturday Night Fever nan Sgt. Peppers’ Lonely Hearts Club Band, Rust Never Sleeps, The Last Waltz, Woodstock, No Nukes, The Song Remains The Same, nan Abba The Movie. Sa mga kampus, uso man an mga konsyerto san  mga lokal na banda.

Sa Bulusan, wara sin iba na maiimod o maeentrahan, kundi an barayle, na haros pirmi man may orkestra, na sayo sa mga paborito, an Remy Patanao na taga-Ligao. Daghan an nakaaram pagsayaw; diri pagtugtog. Syempre, kada barayle sa Bulusan, sentro man gihapon an pantomina.

An Bulusanón na musikero: Akompanyador

Mayon sin kanta na bagaw ‘Nakaaram ako pagkanta, di’ pa ako nakahilwas’.

Kun sa amatyurpagkanta, badi sugad sini an Bulusanón. Batog sa iskwelahan, hanggan sa simbahan, hanggan sa mga programa sa munisipyo nan sa mga inkomun, pirmi may makanta sin bokal solo, bokal dyuwet, bokal korus. Maski kun iba na may napalain pagsayaw sin Hawaiian, pirmi pa gihapon may makanta. Kun Domingo na aga, daghan an namati sa radyo san programa sa DZMS sa Sorsogon, kay mahod may nadayo na Bulusanon.

Nauso an bagaw amatyur, na sugad man san bagaw Tawag ng Tanghalan, na niyan Philippine Idol. Intero na mahilig magkanta sa Bulusan nadayo do’n sa kun diin na baryo; sa Central, sa Dapdap, sa Sabang, sa may kamposanto sa Madlawon, makanta sa amatyur.  Wara hamok sin awdisyun, basta kun sin’o an gusto, pina-entra.

San magdesidir pag-entra si Rico, kinanta niya an inparapraktis niya, an Doon Lang. Wara niya kahuman, kay sa katung’anan, nagruha-duha siya, kun ‘ihip ng ulan, o buhos ng hangin’. Pagkaaga, hinuron niya an namahala, kun pwede umutro. Tinugutan man. Ma’o man gihapon an kinanta, na wara man gihapon kahuman, kay nalimot gihapon. Nangahka siya san ulo na naglulusad. 

Si Bilikoy, nasa isteyds na san in-gahoy san ama, si Inoy Bindoy, kay makaon. ‘Lusad na ngun’a do’n kay makaon na kita, wara liwat suda…’ Sinab’it ngun’a an mike, nan winutwutan ni Bilikoy an ama. ‘Ayaw ngun’a tabi, Papay, kay kun manggana ako, mabakal kita sardinas…’

Di’ naghulat sira Inoy Bindoy.

Sa katung’anan san Anong Kasalanan, tunuraok si Bilikoy. Pagkabati sini, tunumparing tulos si Inoy Bindoy. Inagda an sayo na bata na kabungyod, nan bagaw ‘Hala, pagluwag na…’.

An namag-irimod, pinamagtandaan an mga inkakaranta, kun arin an makahihibi an tono, kun arin an masayon. Paborito san kadaghanan an Anong Kasalanan. May  parakanta na taga-San Isidro na buta, na paborito man an Sa Bughaw Na Buhangin. Sayo na taga-San Jose, pirmi man inkakanta an I’ll Be Loving You, pinaluru-lapuyot man an boses, in-iirog si Victor Wood. Mayon sin daraga na Sesbreno doon sa Sapngan, mayadon man kumanta san End Of The World. 

An dianis san amatyur, kay sugad man hamok sin eksamin pagka-abugado. Pwede hulit-huliton kun diri nakukuwa an gusto. Kaya mayon sin mga adlaw na nasugad an iba, ‘O, si Dolpo gihapon? Hali pa’k yo’n san sayo kahapon!’. Kun iba na man, may pinakanta na guest, na san nakaagi pa hamok na adlaw, contestant. Badi mga pira kaadlaw an malipas, guest gihapon. An kanta, Soldier Of  Fortune man gihapon.

Karuyagon ha’k ada san organisador yadto na mga amatyur, kay wara man sin padara’an san mga nanggagana, halimbawa baga idayo man kunta sa Sorsogon. Wara man sin mga isponsor o patalastas. Mamangno, nawara na yadto na mga amatyur. 

Image 9Syempre kay may parakanta, mayon sin gitarista, an nag-aakumpanyar, an bagaw sa DZMS, maestro. Mga praktisado sira, pirmi pugol an gitara, magsa-irinom, sa piriknik, sa mga programa sa eskwelahan, nan sa mga amatyur. San may hararana pa, okupado pa sira, nahuhudam, na-iimbitar, libre hamok tangway, kaurupod sini sira Inoy Ente de la Pena. 

Pwera san amatyur, harana nan tarangway, mayon pa sadto sin komedya, manungod san istorya sin mga hade nan mga prinsesa ada, kay mala mayon sin erespadahan. Nadagka man ako mag-imod sini sa Dancalan. Wara hamok isteyds. An kostyum na bisay, an bado hamok na pang-itaas kay an pang-irarom, pantalon na ipa-urunay. An kalo, karagomoy, nan an espada, kahoy na sinapsapan. Mala kay sayo na pagtarap san mga espada, lunayog an sayo, pakadto sa ako.

Yadto na mga komedya, diri nahihimo kun wara sin mga musikero, na an pugol, mga bandurya. Wara hamok liriko, an instrumento na nababati, ma’o an pinakagiya san surunod na dalagan san istorya. Mga taga-Dancalan nan taga-Dapdap an mga nakaaram san komedya. An mga musikero, kaurupod sira Inoy Danding Galoso.

Sira an mga session musicians san Bulusan: an mga akompanyador.

Arapínay: Padí Igsô

San kurukulanting na, batog na an diskusyon.

Kugita: ‘Tsk, kun naging istet kunta kita san Amirika, pambihira kunta…’

Balawis: ‘Pamati ko, pwidi man kita umasenso maski sa sadiri ta, para kay kita man an habo…’

Kugita: ‘Hmh, masakit, kay sigi ha’k an pasuruhay, sigi an turukduan…kun naging istet kita, asensado kunta…’

Balawis: ‘Hmh, panabot mo, hihimu’on man kita na istet? Sugad san Haway?’

Kugita: ‘Kay ma’o baga? Niyan kunta di’ diri kita nagtiti’os na sugad sini, dular pa an kwarta…’

Balawis: ‘Sugad sin makadto ka ha’k sa balay ni Gokongwei, o sa tagsadiri san San Miguel, ha, nan masugad, ampuna na ako, himu’a na ako na bata mo…sugad so’n?’

Kugita: ‘Aw, kun wara kuruntraha, istet na kunta kita san Amirika…’

Balawis: ‘Sugad so’n kasayon? Daog pa an pinanganak sa kasal, o sa bunyag, tatrataron man kita na kapareho nira, san tunay na Kano, maski balungison hamok kita?’bunyag

Kugita: ‘Atog dular kunta an kwarta ta niyan…’

Balawis: ‘Di ngani kita naka-Inglis sin bisay…’

Kugita: ‘Aw, maaram man ako san mey ay gu awt…’

Sunalagang-sagang si Angol.

Angol: ‘Yo’n na pasuhay niyo, basi kun may mairido do’n…’

Kugita: ‘Aw, di’ man kami sini maabot do’n, kay magpadi kami sini…’

Angol: ‘Ma’o? Di’ pirmi kamo apin? Di’ nag’ud maghihiran, ha? Maski an sayo maging Amirikano, nan an sayo pirmi ha’k Pilipino…?’

Balawis: ‘An bata baga sini na gurang, pinanganak ko san bunyagan…kami man san kinasal, padrino mi yadto na ama nira…’

Angol: ‘Di’anison, ha?’

Kugita: ‘Daghan an naging ihado sadto na ama mi, may sa kasal, may sa bunyag…’

Balawis: ‘Kaya hasta magritayr yadto, di’ napirdi kun eleksyon, kay pan’o, da’an na may boto, maski wara pa pagbabatog…’

Angol: ‘Mayadon magpatama-tama, ha? Niyan ada, epektibo pa an panganak? Makakuwa pa man ada sin boto?’

Balawis: ‘Aw, ini si Padi, kun disidiran sini, makaamot pa ini sa masunod na eleksyon…ha, Padi?’

Kugita: ‘Aw, makadali pa man ada…para kay niyan, pwera san mga ihado, dapat mayon kita sin binay’ong na kwarta…’

Balawis: ‘Ma’o baga.  Sa Manila na ako niyan pagboboto, kaya notisya hamok ini, na bagaw, san mga nakaagi kuno na eleksyon, helikopter an nagdadara sin kwarta dini sa ato, rinibo an hatag…’

Kugita: ‘Aw, ma’o baga kuno.  Ambot, kay puro man ha’k kuno, kay wara man sin nagluwas sin ebidensya.’

Balawis: ‘Wara maluwas sin ebidensya, kay puru-puro man nakaresibe, nan intiro man naghatag. Kun diyo an hinatag mo, naghatag ka man gihapon. An daghan an hinatag, di’ ma’o an gana…’

Angol: ‘Iya, sin’ an pirde?’

Kugita: ‘Bagaw baga sa Inglis, whoever wins, we lost. Kita, an bongto ta an pirde…’

Angol: ”Ti’as, sigi an ‘praktis pag-Inglis…Kay akay man pirde kita? Nano man an napirdi sa ato?’

Kugita: ‘Kun maanad an tawo, di’ na dini manggagana an kandidato kun diri manghatag kwarta. Diri na kakayahan o kaburut’on an basehan, kundi an induduhal. Maruyag man sin kapanghatag? Syempre, babawi’on man gihapon.  Do’on na kita mapirde…sa mga patrabaho na di’ nahuman, madali maraot, o maraot-raot an pagkahimo…’

Balawis: ‘Syempre, di’ man intero pirde. Mayon man sin gana. Sugad san mga tinagan sin trabaho, an nagsusuweldo maski wara trabaho, an namahala san mga patrabaho…May nakalibre tiket pa-Manila, may inpapa-iskwila pa ada…’

Angol: ‘Aw, syempre, arapinay. An gana nan san pirde, may kaapin. An gana, mas daghan syempre an kaapin…’

Kugita: ‘Aw, makiapin ka na ha’k, kay kun madali ka.  Gusto mo matalkas sa trabaho? Kun diri, ibalyo ka sa Paghaluban, o diri ka maka-atender sin seminar, o badi wara ka hamok sin hihimu’on, basi kun maraw’ay ka, ikaw na mismo an marisayn…’

Angol: ‘Kaya man naka-Amirikanuhon ka, ha?’

Kugita: ‘Aw, di’ man. Napag-istoryahan mi man ha’k sini ni Padi Igso…’

Paratadï, paratadí

May komentar si Paratadi. Panabot ko kun nano na paratadi.

1. Paratadï sin manok

Mayon sadto sin panugpo sin solog sa pagkararani. An tadi, tunok sin suwa.  bangkasPinupuknit hamok sin hinusla, basi may kaupod na panit kay mas madali ihigot sin pisü sa bul’ong san manok.

Kun sa bulangan, sa wala hamok na siki an tadi. Sa panugpo, an paratugpo an magbu’ot; kaya magluyu’an na siki, puro may tadi.  Manghahanap na so’n sin mga buhi man na solog, nan iitsa na an manok na may tadi.  Maski nakadako an intutugpu’an, kay wara siya sin tadi, pagkapakol kaniya, manta makulugan.  Nadurugo man, mahod nabubuta.  Kun diri pa nakuntento, dinadakop an manok na nagtatamburok, inuuli kay padaku’on kun kursunada an purok, o pakulupugon sa karaha. Insyort, ya’aw ini.      an pag-ihaw manok

An ungod na paratadi, didto sa bulangan.  Mga beterano na parabulang na maaram kuno magpili takisayonsan angay na tadi, base sa kahataas san manok, sa kadako san biti’is, badi sa klase sin purok.  Kun iba na, may binubutang pa na agimat, badi tingo sin ayam, o kun nano na sikreto ada, na pinasipit sa higot sa siki san manok.  An bayad kaniya, kun manggana an manok, badi porsyento man hamok.

2. Paratadí sin pagkaon

Kun may taramo, malikayon an Bulusanon sa paratadi, kay bagaw kun may tukdag. Kaya kun sin’o an nag-aaro-aro, siya hamok an pwede magtadi.

Kunsabagay, masakit man nag’ud an daghan na paratadi, kay sa katadi-tadi, badi maluwag man, katunga na hamok an tuda san linuto.

Ini na karuyagon ni Paratadi sa boto prinsipe, ambot kun karuyagon na ungod.  Di’ man liwat kita makasugpon kay an totoo, wara pa man kita pakatadi sini na saging.  Ambot ngani kun akay sugad sini an ngaran; akay diri boto san kabayo, tudlo san kabalang, o tamayingking san elepante?ginuyod

An masiram nag’ud na saging na Bulusanon, an ginuyod (retrato sa to’o), na bagaw man sa Albay, murong datu, na sa lenggwahe ta, guramoy san datu.  Ambot kun akay sa Bulusan, ginuyod an gahoy sini.  Badi base sa itso na mahugos, pahalaba, nan matarais na durho, na sugad baga sin saging na inparadagnas—-inparaguyod—-kaya sugad na sini an itso.   An rami sini, balanse na tam’is nan alsom.  An kolor, pus’aw na berde na maski hinog na, diri nagiging dulaw.

latundanKun mayad an panahon, nakaamot man sin tubaon na saging sa Bulusan, sugad baga san latundan (retrato sa wala). Tinutuba ini maski tugas pa hamok, kay niyan na panahon, kun hulaton pa an anuy, nalalangkag an makalit, kaya nauuna pagtuba, urhi an tagsadiri, nan sa balay na pinahinog.

kawalwalSayo na saging na Bulusanon na diri ada popular sa kadaghanan, an kawalwal (retrato sa to’o).  Sa diri pamilyar, masugad sini, kalibo, kay an itso nan kadako, kapareho san kalibo.  An pagkakaiba hamok, kay ini sugad sin pinapulpog sa arina kay mapution na sugad sin plus dapaw.